I CSK 689/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 689/10

POSTANOWIENIE

Dnia 28 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Korneliusza K.

przy uczestnictwie Piotra K. i in. ,

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 12

maja 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Rozstrzygając wniosek Korneliusza K., domagającego się stwierdzenia, że

nabył on na podstawie testamentu własnoręcznego z dnia 26 kwietnia 2006 roku,

spadek po swoim ojcu Stanisławie K., Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia

7 maja 2009 r. stwierdził, że spadek po Stanisławie K., zmarłym w dniu 12

listopada

2006

r.,

w

zakresie

nieruchomości

położonych

na

terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej, na podstawie ustawy nabyły dzieci: Korneliusz K., Piotr

K., Anna K. i Barbara W. po ¼ części każde z nich, opierając to orzeczenie na

następujących ustaleniach faktycznych i wypływających z nich wnioskach.

Spadkodawca Stanisław K., będący w chwili śmierci obywatelem szwedzkim,

w dniu 26 kwietnia 2006 roku, sporządził w języku szwedzkim dokument, napisany

pismem maszynowym, w którym oświadczył, że przekazuje swojemu synowi

Korneliuszowi K. prawo do kwoty 1.200.000 koron szwedzkich, zapłaconych przez

spadkodawcę na rzecz European Yacht Association Ltd/Ake Nordin za statek „R.”

oraz wszelkie uprawnienia do tego statku, a nadto przekazuje mu cały majątek po

swojej śmierci.

Na dokumencie tym złożyli swoje własnoręczne podpisy spadkodawca oraz

Wojciech D. i Dariusz Z.

W dniu 14 marca 2007 roku Korneliusz K. złożył na komendzie policji w

Sztokholmie zawiadomienie, że został w dniu poprzednim okradziony przez

nieznanego sprawcę, który włamując się do samochodu służbowego Korneliusza K.

zabrał z niego laptop oraz skórzaną teczkę zawierającą różne dokumenty. Policja

szwedzka nie wszczęła dochodzenia.

Orzekając w niniejszej sprawie, Sąd Rejonowy przesądził w pierwszym

rzędzie swoją jurysdykcję w zakresie praw rzeczowych, jakie przysługiwały

spadkodawcy w chwili jego śmierci do nieruchomości położonej w Polsce (art. 1108

i 1102 k.p.c.) oraz właściwość prawa ojczystego spadkodawcy czyli szwedzkiej

ustawy o spadkach z dnia 12.12.1958 roku (art. 34 ustawy z dnia 12.11.1965 roku –

Prawo prywatne międzynarodowe – dalej jako p.p.m.) do oceny kręgu

spadkobierców, sposobu powołania do spadku oraz zdolności do testowania.

Rozważył także, jakie prawo będzie właściwe dla oceny zachowania formy

testamentu, z uwagi na jego sporządzenie w Polsce, wskazując, że Polska

i Szwecja podpisały Konwencję dotyczącą kolizji praw w przedmiocie formy

rozporządzeń testamentowych, sporządzoną w Hadze w dniu 5.10.1961 roku

i mającą zastosowanie przed prawem wewnętrznym, zgodnie z art. 1 §. 2 p.p.m.

Sąd I instancji podniósł dalej, że zgodnie z art. 1 Konwencji, rozporządzenie

testamentowe jest ważne pod względem formy, jeżeli jest one zgodne z prawem

wewnętrznym miejsca, w którym spadkodawca dokonał rozporządzenia, albo

obowiązującym w państwie, którego obywatelem był spadkodawca bądź w chwili

dokonywania rozporządzenia, bądź w chwili śmierci, albo miejsca, w którym

spadkodawca miał miejsce zwykłego pobytu, bądź w chwili dokonywania

rozporządzenia, bądź w chwili śmierci, albo w odniesieniu do nieruchomości

miejsca ich położenia.

W ocenie Sądu Rejonowego, w świetle przepisów polskiego kodeksu

cywilnego, testament spadkodawcy jest nieważny, bo nie spełnia wymogów

testamentu holograficznego, allograficznego, notarialnego, nie jest też testamentem

szczególnym, zwłaszcza ustnym.

Sąd Rejonowy podniósł dalej, że nie zachowano także wymogów ważności

testamentu w zakresie formy, wynikających z rozdziału 10 § 1 szwedzkiej ustawy

o spadkach, w myśl której testator powinien sporządzić testament na piśmie,

złożyć na nim swój podpis w obecności dwóch świadków lub potwierdzić swój

podpis później. Świadkowie powinni podpisać się na tym dokumencie, muszą mieć

świadomość, że jest to testament, choć nie muszą znać jego treści.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, zeznania świadków wskazują, że

wprawdzie umieścili oni na testamencie swoje podpisy, ale nie mieli świadomości,

że jest to ostatnia wola Stanisława K., żaden z nich nie zna języka szwedzkiego, a

nadto słabo pamiętali szczegóły tego zdarzenia.

W konsekwencji, uznając, że Stanisław K. nie pozostawił ważnego

testamentu, Sąd Rejonowy orzekł, że spadek po zmarłym, w zakresie

nieruchomości położonych w Polsce, nabyły na mocy szwedzkiej ustawy

o spadkach, w równych częściach jego dzieci, wymienione w sentencji

postanowienia.

Po rozpoznaniu apelacji wniesionej od powyższego postanowienia przez

wnioskodawcę Korneliusza K., Sąd Okręgowy oddalił ją, podzielając zarówno

ustalenia faktyczne Sądu I instancji, jak i jego wywody prawne, w tym wykładnię

przepisów szwedzkiej ustawy o spadkach.

Ustosunkowując się do sformułowanego w apelacji zarzutu wnioskodawcy

naruszenia prawa materialnego przez przyjęcie przez Sąd Rejonowy, że testament

jest nieważny, mimo nie złożenia przez uczestników postępowania w zawitym

terminie, wniosku o ustalenie nieważności tego testamentu (szwedzki klandertalan)

przewidzianego w szwedzkiej ustawie spadkowej, Sąd II instancji wskazał, że

ustawodawca szwedzki uzależnia rozpoczęcie biegu krótkiego, sześciodniowego,

terminu

do

złożenia

powyższego

wniosku

od

prawidłowego

doręczenia

spadkobiercom poświadczonego odpisu testamentu, co dotychczas nie nastąpiło,

więc termin ten jeszcze nie minął.

W ocenie Sądu drugiej instancji, prawidłowo natomiast przyjął Sąd I instancji,

iż testament jest nieważny z uwagi na nie zachowanie wymogów przewidzianych

w rozdziale 13 § 1 i w rozdziale 10 § 1 szwedzkiego kodeksu spadkowego, o czym

świadczy, wynikający z zeznań świadków, brak po ich stronie świadomości,

że potwierdzają swoimi podpisami testament Stanisława K.

Skarga

kasacyjna

wnioskodawcy

Korneliusza

K. od

powyższego

postanowienia Sądu Okręgowego oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach pierwszej podstawy skarżący zarzucił naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a to paragrafu 1

rozdziału 10 szwedzkiej ustawy spadkowej z dnia 12.12.1958 roku w związku z art.

34 i 35 ppm wskutek niezasadnego przyjęcia, że testament Stanisława K. jest

nieważny, pomimo że odpowiada on tym przepisom, a więc jest ważny; naruszenie

paragrafu 4 i 5 rozdziału 14 wskazanej ustawy spadkowej w związku z paragrafem

1 rozdziału 13 paragrafu 1 ustawy w związku z art. 34 i 35 p.p.m., przez brak

zastosowania tych przepisów i przyjęcie, wbrew paragrafowi 5 rozdziału 14

powołanej ustawy, że mimo nie złożenia przez uczestników postępowania w

zawitym terminie wymaganego tym przepisem wniosku, podważającego ważność

tego testamentu (klandertalan) testament Stanisława K. jest nieważny, choć wedle

prawa ojczystego spadkodawcy domniemywa się ważność nie zakwestionowanego

tą drogą testamentu, oraz naruszenie paragrafu 5 rozdziału 14 wskazanej ustawy

przez błędne przyjęcie, w ślad za błędnym tłumaczeniem ustawy szwedzkiej na

język polski, że termin do złożenia klandertalan wynosi sześć dni, podczas gdy

wynosi on sześć miesięcy i wyprowadzenie stąd przez Sąd Okręgowy, nie

odpowiadającego

prawu

szwedzkiemu,

wniosku

o

dopuszczalności

nie

uwzględnienia przez sąd polski uchybienia temu terminowi.

Skarżący zarzucił ponadto naruszenie przepisów postępowania, które miało

wpływ na treść postanowienia, a to art. 1143 § 1 i 2 k.p.c. oraz 670 k.p.c. i art. 217

§ 1 i 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 381 k.p.c. i art. 382 k.p.c. wskutek

zaniechania zabiegów zmierzających do ustalenia rzeczywistej treści szwedzkiego

prawa materialnego, mającego zastosowanie w sprawie, oddalenia wniosków

wskazujących na źródła takich ustaleń i zmierzających do ustalenia rzeczywistego

znaczenia mających zastosowanie norm prawa szwedzkiego i szwedzkiej praktyki

sądowej, tak w zakresie kryteriów oceny ważności testamentu, sporządzonego

w przedmiotowej formie, jak i w zakresie dotyczącym sposobu zakwestionowania

jego ważności, które miało wpływ na treść orzeczenia.

Formułując powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia Sądu drugiej instancji i zmianę postanowienia Sądu Rejonowego

przez stwierdzenie, że spadek po Stanisławie Piotrze K., zmarłym w

listopada

2006

r.,

w zakresie

nieruchomości

położonych

na

dniu 12

terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej, na podstawie testamentu z dnia 26 kwietnia 2006 roku

nabył syn Korneliusz K., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wnioskodawcy zasługuje na uwzględnienie.

Sądy obu instancji prawidłowo przyjęły, że stosownie do art. 35 ppm,

o ważności testamentu Stanisława K. rozstrzyga jego prawo ojczyste z chwili

śmierci czyli przepisy szwedzkiego Kodeksu spadkowego z dnia 12 grudnia 1958

roku, który przewiduje, między innymi, w paragrafie 1 rozdziału 13, że jeśli testator

nie był uprawniony do rozporządzania swoją spuścizną lub testament nie został

sporządzony we właściwej formie, jest on nieważny.

Przesłanki zachowania właściwej formy testamentu wskazują natomiast

przepisy rozdziału 10 powołanej ustawy.

Zgodnie z paragrafem 1 tego rozdziału, testament należy sporządzić

w formie pisemnej w obecności dwóch świadków.

W ich jednoczesnej obecności testator podpisuje dokument testamentu lub

zaświadcza swój podpis na tym dokumencie. Świadkowie mają poświadczyć

dokument swoimi nazwiskami, mają mieć świadomość znaczenia dokumentu jako

testamentu, ale o ujawnieniu świadkom treści testamentu decyduje spadkodawca.

Szwedzki kodeks spadkowy reguluje także szczególny tryb stwierdzania

nieważności testamentu, przewidując w paragrafie 4 rozdziału 14, że testament

należy doręczyć spadkobiercy przez przekazanie mu dokumentu w formie

poświadczonego odpisu (…), zaś jeśli spadkobierca chce unieważnić testament,

ma wnieść protest w ciągu sześciu dni (tak w tłumaczeniu tej ustawy na język

polski) od chwili doręczenia odpisu testamentu. Po tym terminie traci prawo do

protestu (paragrafu 5 rozdziału 14).

W świetle powyższych regulacji. trudno jest odeprzeć zarzut naruszenia

cytowanych wyżej przepisów prawa szwedzkiego.

Sąd Okręgowy, stwierdzając, że cyt. „skoro nie ziściło się wyłączenie

kwestionowania nieważności testamentu, to zarzut apelacji co do niemożności

stwierdzenia nieważności testamentu należało uznać za chybiony” (s. 6

uzasadnienia), uznał jak się wydaje, że wobec nie doręczenia (jak przyjął)

uczestnikom postępowania, poświadczonych odpisów testamentu, nie otworzył się

termin sześciodniowy (przyjęty przez Sąd w ślad za tłumaczeniem z języka

szwedzkiego na język polski) do złożenia klandertalan, co oznacza dopuszczalność

oceny ważności testamentu przez sąd polski w niniejszym postępowaniu.

Tymczasem z cytowanych regulacji prawa szwedzkiego wynika, że ocena

ważności testamentu następuje w szczególnym trybie sądowym zapoczątkowanym

złożeniem przez zainteresowanych spadkobierców stosownego wniosku o ustalenie

nieważności testamentu.

Stwierdzenie nabycia spadku przez spadkobierców ustawowych przed

jednoznacznym rozstrzygnięciem kwestii ważności testamentu Stanisława K. w tym

trybie naruszyło cytowane regulacje prawa szwedzkiego, co czyni zasadną skargę

kasacyjną wnioskodawcy oraz uzasadnia uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

Jak wynika z pisma syndyka masy spadkowej po spadkodawcy, adwokata

szwedzkiego Andreasa B. z dnia 27 lipca 2011 roku, złożonego w toku

postępowania przed Sądem Najwyższym, uczestnicy postępowania Piotr K., Anna

K. i Barbara W. złożyli w Sądzie Rejonowym w Sztokholmie pozew (wniosek) z

dnia 15 czerwca 2011 roku o ustalenie nieważności testamentu (klandertalan) ich

ojca Stanisława K. z dnia 26 kwietnia 2006 roku.

Okoliczność ta wystąpiła wprawdzie już po wydaniu zaskarżonego niniejszą

skargą kasacyjną postanowienia Sądu Okręgowego, ale wobec jego uchylenia,

nabiera

istotnego

znaczenia

dla

prawidłowego

i

zgodnego

z

prawem

rozstrzygnięcia po ponownym rozpoznaniu sprawy.

Odnosząc się natomiast do zarzutów naruszenia przepisów postępowania

wskazanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, wskazać należy, że stosownie

do art. 1143 § 1 k.p.c. sąd z urzędu ustala i stosuje właściwe prawo obce.

Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, że zastosowanie znajdą w niniejszej

sprawie normy szwedzkiego prawa spadkowego oraz przyjął je za podstawę

swojego rozstrzygnięcia. Wobec uwzględnienia skargi kasacyjnej brak było

potrzeby ustosunkowania się do pozostałych zarzutów proceduralnych, stąd

orzeczono jak w sentencji.

md