I CSK 684/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 684/12

POSTANOWIENIE

Dnia 15 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa T. B.

przeciwko I. Polska S.A.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda od postanowienia Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 29 maja 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Okręgowego w W. z dnia 21 lutego 2012 r.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 21 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w W. odrzucił

pozew T. B. wniesiony przeciwko I. Polska S.A. w części obejmującej żądanie

nakazania usunięcia danych osobowych i zasądził od powoda na rzecz pozwanej

kwotę 360 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w dniu 25 października 2011 r. T. B. wniósł

pozew przeciwko I. Polska S.A. o zapłatę kwoty 10 001 zł tytułem zadośćuczynienia

za naruszenie jego dóbr osobistych, a w piśmie z dnia 17 listopada 2011 r.

sprecyzował, że domaga się ponadto zobowiązania pozwanej spółki do usunięcia

skutków naruszenia dóbr osobistych przez usunięcie jego danych osobowych z

bazy danych pozwanej. Zgodnie z art. 12 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

ochronie danych osobowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm. dalej: „u.o.d.o.”), kontrola zgodności przetwarzania danych z przepisami o ochronie

danych osobowych należy do zadań Generalnego Inspektora. Jeżeli administrator

danych nie uwzględni żądania usunięcia danych ze zbioru, osoba, której dane

dotyczą, może zwrócić się do Generalnego Inspektora z wnioskiem o nakazanie

dopełnienia tego obowiązku (art. 35 ust. 2 u.o.d.o.). W razie stwierdzenia

naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych Generalny Inspektor w drodze

decyzji administracyjnej, nakazuje przywrócenie stanu zgodnego z prawem, w tym

m.in. usunięcie danych osobowych (art. 18 ust. 1 pkt 6 u.o.d.o.); postępowanie

prowadzi się według przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 22

u.o.d.o.).

Mając na uwadze przytoczone regulacje Sąd Okręgowy uznał, że w zakresie

żądania nakazania pozwanej usunięcia danych osobowych powoda droga sądowa

jest niedopuszczalna i na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. postanowił, jak

w sentencji.

Zażalenie powoda na to postanowienie zostało przez Sąd Apelacyjny

oddalone postanowieniem z dnia 29 maja 2012 r. Sąd Apelacyjny zaaprobował

stanowisko Sądu pierwszej instancji, dodając, że, zgodnie z zasadą wyrażoną w

art. 2 § 1 k.p.c., do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy

powszechne. Od zasady tej możliwe są dwa wyjątki w postaci przekazania

określonych spraw cywilnych do właściwości sądów szczególnych lub do

właściwości

innych

organów

(§

3).

Zgłoszone

przez

powoda

żądanie

usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego i powołana przez niego podstawa

prawna, jaką stanowi art. 24 k.c., wskazują, że powód dochodzi roszczenia

cywilnoprawnego. Wybrany instrument ochrony w postaci żądania usunięcia jego

danych osobowych z bazy danych pozwanej został jednak zastrzeżony do

właściwości organu administracji, co sprawia, że droga sądowa w tym zakresie jest

niedopuszczalna.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Apelacyjnego powód,

powołując się na obie podstawy określone w art. 3983 § 1 k.p.c., wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy wskazał na naruszenie art. 24 § 3 w związku z art.

23 k.c. oraz art. 33 ust. 1 i art. 32 u.o.d.o. przez przyjęcie, że przepisy art. 24 § 1 i 2

k.c. nie mają zastosowania do ochrony dóbr osobistych, w sytuacji, w której

żądanie usunięcia skutków naruszenia obejmuje usunięcie danych osobowych

przetwarzanych z naruszeniem ustawy o ochronie danych osobowych. W ramach

drugiej podstawy podniósł natomiast zarzut obrazy art. 2 § 3 k.p.c. w związku z art.

12 u.o.d.o. i art. 24 § 3 k.c. przez przyjęcie, że art. 12 u.o.d.o. wyłącza możliwość

dochodzenia roszczeń dotyczących danych osobowych na drodze postępowania

cywilnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenie zarzutów wypełniających powołane przez skarżącego podstawy

kasacyjne wypada rozpocząć od przypomnienia, że, zgodnie z art. 1 k.p.c., kodeks

postępowania cywilnego normuje postepowanie sądowe w sprawach ze stosunków

z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy,

jak również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz w innych

sprawach, do których przepisy tego kodeksu stosuje się z mocy ustaw

szczególnych. Wymienione sprawy są sprawami cywilnymi, do rozpoznania których

powołane są sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy, chyba że przepisy szczególne

przekazują je do właściwości sądów szczególnych lub innych organów (art. 2 § 1 i 3

k.p.c.).

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, ocena sprawy na

tle art. 1 k.p.c. zależy od przedmiotu sprawy, czyli od przedstawionego pod osąd

roszczenia,

i

przytoczonego

przez

powoda

stanu

faktycznego.

Elementy

te konkretyzują stosunek prawny zachodzący między stronami, przez co kształtują

charakter sprawy i nadają jej - lub odejmują - przymioty sprawy cywilnej.

Dopuszczalność drogi sądowej zależy przy tym od stanu faktycznego, na którym

powód w pozwie opiera swoje roszczenie, nie zaś od wykazania istnienia

roszczenia. Innymi słowy, wystarczy twierdzenie strony o istnieniu roszczenia, jego

zasadność może natomiast podlegać ocenie dopiero po przeprowadzeniu

postępowania cywilnego (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia

1992 r., III CZP 138/91, OSNCP 1992, nr 7-8, poz. 128 i z dnia 3 września 1993 r.,

III CZP 108/93, OSNCP 1994, nr 5, poz. 96 oraz postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 22 kwietnia 1998 r., I CKN 1000/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 6, z dnia

3 czerwca 1998 r., I CKN 1078/97, OSNC 1999, nr 2, poz. 28, z dnia 10 marca

1999 r., II CKN 340/98, OSNC 1999, nr 9, poz. 161 i z dnia 22 sierpnia 2000 r.,

IV CKN 1188/00, OSNC 2001, nr 1, poz. 20).

Powód, występując z żądaniem zadośćuczynienia pieniężnego oraz

zobowiązania pozwanej do usunięcia jego danych osobowych z posiadanej bazy

danych, powołał się na naruszenie przez pozwaną jego dóbr osobistych. Twierdził,

że pozwana bezprawnie weszła w posiadanie jego adresu poczty elektronicznej,

który należy do danych osobowych, że w dniu 15 stycznia 2010 r. przesłała na ten

adres wiadomość zachęcającą do skorzystania z oferty handlowej, oraz

że bezprawne posiadanie lub przetwarzanie danych osobowych narusza prawo do

prywatności rozumiane jako prawo każdego człowieka do samodzielnego

i wyłącznego decydowania o tym, w jakim zakresie chce zachować anonimowość,

a jakie informację mogą być udzielane osobom trzecim. Powołując się na art. 24

§ 1 k.c. wywodził, że pozwana jest zobowiązana do usunięcia skutków naruszenia

dóbr osobistych, co powinno nastąpić przez usunięcie jego danych osobowych

z posiadanej bazy danych.

Przytoczone twierdzenia nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że powód

wywodzi zgłoszone roszczenia, w tym także roszczenie o nakazanie usunięcia jego

danych osobowych, z przepisów kodeksu cywilnego o ochronie dóbr osobistych,

w związku z czym sprawa niniejsza jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c.

Na stanowisku takim stanął również Sąd Apelacyjny, uznał jednak, że żądanie

usunięcia danych osobowych powoda z bazy danych pozwanej zostało przez

przepisy szczególne przekazane do właściwości Generalnego Inspektora Ochrony

Danych Osobowych i w związku z tym powinno być dochodzone w postępowaniu

administracyjnym (art. 2 § 3 k.p.c.). Wniosek taki wywiódł z regulacji zawartych

w art. 12 pkt 1, art. 18 ust. 1 pkt 6 i art. 22 u.o.d.o.

W art. 12 u.o.d.o. określone zostały kompetencje Generalnego Inspektora

Ochrony Danych Osobowych. Stosownie do pkt 1 tego artykułu, do zadań

Generalnego Inspektora w szczególności należy kontrola zgodności przetwarzania

danych z przepisami o ochronie danych osobowych. W art. 18 u.o.d.o. określone

zostały

środki,

za

pomocą

których

Generalny

Inspektor

może

nakazać

przywrócenie stanu zgodnego z prawem. Według ust. 1 pkt 6 tego artykułu,

w przypadku naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych Generalny

Inspektor z urzędu lub na wniosek osoby zainteresowanej, w drodze decyzji

administracyjnej,

nakazuje

przywrócenie

stanu

zgodnego

z

prawem,

a w szczególności usunięcie danych osobowych. Z kolei zgodnie z art. 22 u.o.d.o.,

postępowanie w sprawach uregulowanych w niniejszej ustawie prowadzi się według

przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, o ile przepisy ustawy

nie stanowią inaczej.

Za przepis szczególny przekazujący sprawę cywilną do właściwości organu

administracyjnego można uznać tylko taki przepis, który wyraźnie wskazuje,

że organ ten rozstrzyga daną indywidualną sprawę w sposób władczy w drodze

wydania decyzji administracyjnej (zob. postanowienie Kolegium Kompetencyjnego

przy Sądzie Najwyższym z dnia 29 marca 1995 r., III PO 10/94, OSNAPiUS 1995,

nr 16, poz. 210). W orzecznictwie podkreśla się, że przepis przekazujący

rozpoznawanie określonych spraw do właściwości innych organów należy - w razie

wątpliwości - interpretować ściśle (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 czerwca 1968 r., III PRN 22/68, OSPiKA 1969, nr 7-8, poz. 161 oraz uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 1992 r., III CZP 138/91, OSNCP 1992, nr 7-8,

poz. 128).

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych określa

zasady postępowania przy przetwarzaniu danych osobowych oraz prawa osób

fizycznych, których dane są lub mogą być przetwarzane w zbiorach danych (art. 2).

Organem do spraw ochrony tych danych jest Generalny Inspektor Ochrony Danych

Osobowych, który - w przypadku naruszenia przepisów o ochronie danych

osobowych - z urzędu lub na wniosek osoby zainteresowanej, w drodze

decyzji administracyjnej, nakazuje przywrócenie stanu zgodnego z prawem,

a w szczególności usunięcie uchybień, uzupełnienie, uaktualnienie, sprostowanie,

udostępnienie

lub

nieudostępnienie

dodatkowych

środków

danych

zabezpieczających

osobowych,

zgromadzone

zastosowanie

dane

osobowe,

wstrzymanie przekazywania danych do państwa trzeciego, zabezpieczenie danych

lub przekazanie ich innym podmiotom oraz usunięcie danych osobowych (art. 18

ust. 1). Strona może zwrócić się do Generalnego Inspektora z wnioskiem

o ponowne rozpatrzenie sprawy. Na decyzję w przedmiocie wniosku o ponowne

rozpatrzenie sprawy stronie przysługuje skarga do sądu administracyjnego (art. 21).

W przytoczonych przepisach ani w żadnym innym przepisie ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych nie można dopatrzyć się

przekazania do właściwości Generalnego Inspektora spraw o dopełnienie

czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego przez

nakazanie usunięcia danych osobowych powoda ze zbioru danych, o którym mowa

w art. 7 pkt 1 u.o.d.o.

Analizując

wzajemne relacje

między przepisami kodeksu

cywilnego

o ochronie dóbr osobistych a przepisami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o ochronie danych osobowych, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 kwietnia

2004 r., III CK 442/02 (nie publ.), zauważył, że powołana ustawa nie zawiera

żadnych odniesień ani do powszechnych dóbr osobistych, ani do żadnego z nich

konkretnie, a więc także do prawa do prywatności. Reżim ochrony prawa do

prywatności mieszczącego się w ramach powszechnych dóbr osobistych, oparty na

przepisach Konstytucji oraz kodeksu cywilnego, i reżim ochrony danych osobowych

, oparty na przepisach Konstytucji oraz ustawy o ochronie danych osobowych, są

wobec siebie niezależne. Dochodzi oczywiście do wzajemnego oddziaływania tych

reżimów, ponieważ w określonych sytuacjach faktycznych przetworzenie danych

osobowych może spowodować naruszenie dobra osobistego w postaci prawa do

prywatności, bądź ochrona prawa do prywatności będzie wymagała sprzeciwienia

się wykorzystaniu danych osobowych. Otwarta pozostaje też taka możliwość,

że przetworzenie

danych,

nawet

dokonane

poza

granicami

ustawowego

upoważnienia, nie będzie stanowiło naruszenia dóbr osobistych w rozumieniu art.

23 i 24 k.c. Jeżeli w konkretnych okolicznościach przetworzenie danych osobowych

będzie

naruszeniem

prawa

do

prywatności,

może

uzasadniać

ochronę

przewidzianą w art. 23 i 24 k.c. (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego

2008 r., I CSK 358/07, OSNC 2009, nr 4, poz. 63).

Zgodnie z art. 24 § 1 zd. drugie k.c., w razie naruszenia dobra osobistego

ten czyje dobro zostało naruszone może żądać także, ażeby osoba, która dopuściła

się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków.

Treść tego żądania powinna być dostosowana do charakteru i rodzaju naruszenia

dobra osobistego. Okoliczność, że żądanie zgłoszone przez powoda odpowiada

przewidzianym w art. 18 ust. 1 pkt 6 u.o.d.o. uprawnieniom Głównego Inspektora

nie może być uznana za równoznaczną z wyłączeniem sprawy o usunięcie skutków

naruszenia dobra osobistego z drogi sądowej.

Uszło uwagi Sądu Apelacyjnego, że przesłanką zastosowania przez

Generalnego Inspektora określonego w art. 18 ust. 1 pkt 6 u.o.d.o. środka

przywrócenia stanu zgodnego z prawem jest naruszenie przepisów o ochronie

danych osobowych, natomiast w sprawie, której przedmiotem jest ochrona dóbr

osobistych, zachodzi potrzeba wykazania przez powoda, że doszło do naruszenia

określonego dobra osobistego, a następnie oceny obrony podejmowanej przez

naruszyciela,

zmierzającej

do

wykazania

braku

bezprawności

naruszenia.

Dostrzeżenie tych różnic nie pozwala przyjąć, by sprawy o ochronę dóbr

osobistych, w których powód domaga się usunięcia skutków naruszenia dobra

osobistego przez nakazanie usunięcia danych osobowych ze zbioru danych strony

pozwanej zostały przekazane do właściwości Generalnego Inspektora Ochrony

Danych Osobowych.

Konkludując, trzeba stwierdzić, że zaskarżone postanowienie zostało

wydane z naruszeniem art. 2 § 3 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

jw