I CSK 676/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 676/10

POSTANOWIENIE

Dnia 16 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSA Marek Machnij

w sprawie z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

przeciwko A. Spółce z o.o. w W.

o uznanie postanowień wzorców umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 czerwca 2010 r.,

1)

2)

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym)

w części oddalającej apelację pozwanej skierowaną do

zawartego w

punkcie

I

(pierwszym) wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 15 września 2009 r.

uwzględnienie powództwa odnośnie postanowienia § 3

ust 4 w związku z § 1 ust 2 pkt 4 Regulaminu ogólnego

świadczenia

usług

telekomunikacyjnych

rozpoczynającego się od słów: ,,§ 3 ust 4,, Jeżeli

przerwy w dostawie..." a kończącego się słowami: ...

znaczną część sieci (więcej niż trzy budynki)." oraz

skierowaną do zawartego w punktach III i IV (trzy i

cztery) wyroku Sądu Okręgowego rozstrzygnięcia o

kosztach a ponadto uchyla zaskarżony wyrok w

punkcie II (drugim) obejmującym koszty postępowania

apelacyjnego i w tym zakresie przekazuje sprawę do

ponownego

rozpoznania

Sądowi

Apelacyjnemu

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 września 2009 Sąd Okręgowy - Sąd Ochrony

Konkurencji i Konsumentów, uwzględnił powództwo Prezesa Urzędu Ochrony

Konkurencji i Konsumentów o uznanie za niedozwolone bliżej określonych

postanowień wzorców umowy stosowanych przez pozwaną oraz orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy ustalił, że pozwana w ramach prowadzonej działalności

gospodarczej posługuje się wzorcami umów w postaci „Regulaminu ogólnego

świadczenia usług telekomunikacyjnych przez A. Spółkę z o.o. z siedzibą w W.”

(dalej jako regulamin ogólny) oraz „Regulaminu szczegółowego świadczenia usług

dostarczania programów telewizyjnych przez A. Spółkę z o.o. z siedzibą w W.”

(dalej jako regulamin szczegółowy).

Treść obu regulaminów jest jednostronnie ustalana przez pozwaną i nie

podlega negocjacjom.

W § 3 ust. 4 regulaminu ogólnego przewidziane zostało obniżenie – na

warunkach szczegółowo tam określonych – opłaty okresowej za usługę na

wypadek przerwy w dostawie sygnału lub pogorszenia jego jakości wynikających

z awarii, zaś według definicji awarii zawartej w § 1 ust. 2 pkt 4 tego regulaminu

obejmuje ona przerwę w świadczeniu usług spowodowana awaria sieci TP

obejmującą znaczną cześć sieci tj. więcej niż trzy budynki. Zdaniem Sądu

Okręgowego, treść tych postanowień wskazuje, że pozwana wprowadziła granice

swojej

odpowiedzialności

za

niewykonanie

lub

nienależyte

wykonanie

świadczonych usług i nie określiła, czy i w jaki sposób konsument będzie miał

możliwość sprawdzenia, że istniały okoliczności uzasadniające wystąpienie

uprawnienia konsumenta. Opisane postanowienie regulaminu nie spełnia kryterium

jasnej, przejrzystej, uwzględniającej interesy obu stron regulacji. Dlatego rażąco

narusza interes konsumenta i pozostaje w sprzeczności z dobrymi obyczajami.

Według § 6 ust. 10 regulaminu ogólnego, jeśli abonent nie zgłosi operatorowi

braku rachunku za dany okres rozliczeniowy w trybie reklamacji, wówczas za datę

doręczenia rachunku uważa się ostatni dzień danego okresu rozliczeniowego.

Sąd Okręgowy wskazał, że to postanowienie nie jest spójne z § 6 ust. 1 tego

regulaminu, który wymienia przypadki złożenia reklamacji i nie przewiduje

reklamacji z powodu nieotrzymania rachunku, wymaganej przez § 6 ust. 10 tego

regulaminu. Ponadto postanowienie to nakłada na konsumenta dodatkowe

obowiązki w postaci czuwania, aby otrzymał rachunek w terminie, składania

reklamacji z powodu jego braku i ponoszenia związanych z tym kosztów, a na

wypadek braku takiej reklamacji – uznania, że otrzymał go w ustalonym dniu,

co może skutkować obowiązkiem zapłaty odsetek za opóźnienie. W ten sposób

została wprowadzona nieusprawiedliwiona dysproporcja praw i obowiązków na

niekorzyść konsumenta, rażąco naruszając jego interes i sprzeciwiając się dobrym

obyczajom.

W

§ 2 ust. 10 pkt 4 regulaminu szczegółowego przewidziane zostało

uprawnienie

operatora

do

zmiany

oferty

programowej

lub

częstotliwości

nadawanych programów telewizyjnych oraz zmiany systemu kodowania w razie

niskiej oglądalności programu lub zastąpienia go innym programem o podobnym

charakterze. Sąd Okręgowy wskazał, że przyczyny zmiany systemu kodowania

programów telewizyjnych powinny być tak sformułowane, aby konsument mógł

ocenić, czy zaistniały. Natomiast przyczyna w postaci niskiej oglądalności programu

nie spełnia tego wymagania i może prowadzić do nadużywania przez pozwaną

uprawnienia do wspomnianej zmiany, przez co jest sprzeczna z dobrymi

obyczajami i rażąco narusza interes konsumenta.

Według § 2 ust. 11 regulaminu szczegółowego abonent ma prawo do

rozwiązania umowy ze skutkiem na koniec okresu rozliczeniowego, w którym

nastąpiła bliżej określona zmiana oferty programowej, pod warunkiem doręczenia

operatorowi oświadczenia w formie pisemnej pod rygorem nieważności w terminie

siedmiu dni od wprowadzenia zmiany. Zdaniem Sądu Okręgowego, siedmiodniowy

termin przewidziany dla konsumenta na podjęcie decyzji co do rozwiązania umowy

z powodu zmiany oferty programowej przez pozwaną jest zbyt krótki. Przez to

ogranicza uprawnienia konsumenta do rozwiązania umowy, rażąco narusza jego

interes i sprzeciwia się dobrym obyczajom.

Z kolei w § 2 ust. 12 regulaminu szczegółowego został nałożony

na

operatora obowiązek powiadomienia abonenta o bliżej określonej zmianie

co najmniej z siedmiodniowym wyprzedzeniem, z podaniem przyczyny, w formie

ulotki lub informacji na ekranie podanej w emitowanym programie lub na kanałach

operatora. Przewidziano również, że w sytuacjach nagłych i niezależnych

od operatora o zmianie oferty programowej lub częstotliwości nadawanych

programów abonent może zostać poinformowany z wyprzedzeniem krótszym niż

siedmiodniowe. Odnosząc się do tego postanowienia regulaminu szczegółowego

sąd uznał, że sposób realizacji obowiązku pozwanej powiadomienia konsumenta

o zmianie oferty programowej stwarza sytuację korzystną wyłącznie dla pozwanej,

przez co narusza zasadę równości stron, wykorzystuje słabszą pozycję

konsumenta i dezorientuje go co do jego praw i obowiązków. Możliwość

powiadomienia podczas emisji programu lub na kanałach pozwanej zmusza

konsumenta do ciągłego ich śledzenia. Dokonywanie oceny w zakresie terminów

powiadomienia

należy

wyłącznie

niedookreślone

umożliwiają

jej

do

pozwanej,

powołanie

się

na

a

wprowadzone

zaistnienie

pojęcia

okoliczności

niezależnych od niej. Realizacja przez pozwaną obowiązku powiadomienia

o zmianie oferty programowej może zaś powodować utratę przez konsumenta

uprawnienia do rozwiązania umowy, skoro uprawnienie to może on zrealizować

w terminie siedmiodniowym, liczonym od daty wprowadzenia przez pozwaną

zmiany oferty programowej. Postanowienie to sprzeciwia się zatem dobrym

obyczajom, rażąco naruszając interesy konsumenta.

Cytowany wyżej § 3 ust. 4 regulaminu ogólnego kwestionowany był

poprzednio przez Sławomira O., niebiorącego udziału w rozpoznawanej sprawie,

który pozwem z dnia 29 listopada 2006 r., skierowanym przeciwko pozwanej, żądał

uznania za niedozwolone m.in. tego postanowienia. Prawomocnym wyrokiem z

dnia 15 października 2007 r., Sąd Okręgowy - Sąd Ochrony Konkurencji i

Konsumentów oddalił powództwo Sławomira O. uznając, ż zakwestionowane

postanowienie nie jest abuzywne.

Wyrokiem z dnia 18 czerwca 2010 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanej „A.” Spółki z o.o. z siedzibą w W. wniesioną od wyroku sądu pierwszej

instancji.

Sąd

Apelacyjny

w

całości

podzielił

wnioski

Sądu

Okręgowego

przemawiające za uznaniem, że zarówno § 3 ust. 4 w zw. z § 1 ust. 2 pkt 4 oraz § 6

ust. 10 regulaminu ogólnego, jak też § 2 ust. 10 pkt 4, § 2 ust. 11 oraz § 2 ust. 12

regulaminu szczegółowego stanowią niedozwolone postanowienia wzorców

umowy. Powołał się jedynie na treść art. 3853 pkt 2, 19 i 22 k.c., według których

w razie wątpliwości za niedozwolone postanowienia umowne uważa się te, które

wyłączają lub istotnie ograniczają odpowiedzialność względem konsumenta za

niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, które przewidują wyłącznie

dla kontrahenta konsumenta jednostronne uprawnienie do zmiany, bez ważnych

przyczyn, istotnych cech świadczenia oraz które przewidują obowiązek wykonania

zobowiązania przez konsumenta mimo niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania przez jego kontrahenta. Sąd Apelacyjny ocenił jako niezasadny

zarzut naruszenia art. 3851 § 1 k.c. podniesiony w apelacji pozwanej.

Za niezasadny

uznał

również

zarzut

naruszenia

art.

§

k.p.c.

Wskazał, że rozszerzona prawomocność wynikająca z art. 479 43 k.p.c. dotyczy

jedynie wyroków uwzględniających powództwo o uznanie wzorca umowy

za niedozwolony. Wyrok wydany w sprawie z powództwa Sławomira O., dotyczący

tego samego postanowienia wzorca umowy, które było przedmiotem niniejszego

procesu, nie został wpisany do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. i nie

korzysta z rozszerzonej prawomocności materialnej. Sąd Apelacyjny przyjął, że

przyznanie każdemu legitymacji czynnej do wniesienia powództwa o uznanie tego

postanowienia za niedozwolone, nie prowadzi do wniosku, że w wyniku oddalenia

powództwa Sławomira O. sprawa niniejsza dotyczy tego samego roszczenia

między tymi samymi stronami co sprawa już prawomocnie osądzona i pozew

powinien być odrzucony na podstawie art. 199 ust. 1 pkt 2 k.p.c. Sąd Apelacyjny

wskazał, że zasadą jest, iż prawomocne orzeczenie nie wywołuje skutków erga

omnes, a w myśl art. 365 § 1 k.p.c. rozszerzona prawomocność materialna

występuje jedynie wyjątkowo, z mocy przepisów szczególnych, m.in. art. 479 43

k.p.c. Przepisy o charakterze wyjątkowym powinny zaś podlegać wykładni

zwężającej.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił również zarzutu naruszenia art. 328 § 2

k.p.c., wskazując, że mógłby być on usprawiedliwiony jedynie w wyjątkowych

okolicznościach, ani zarzutu naruszenia art. 236 w zw. z art. 354 k.p.c, podnosząc,

że

niewydanie

postanowienia

odmawiającego

przeprowadzenia

dowodu

wnioskowanego przez stronę nie narusza art. 236 k.p.c., który określa jedynie

wymagania dotyczące postanowienia o przeprowadzeniu dowodu, a ponadto,

że brak jest wymogu wydawania osobnego postanowienia odmawiającego

przeprowadzenia dowodu. Z kolei zarzut naruszenia art. 26 ust. 1 pkt 6 u.k.s.c. nie

został uwzględniony przez Sąd Apelacyjny ze wskazaniem, że opłata stała

od pozwu

obejmującego

żądanie

uznania

postanowień

wzorca

umowy

za niedozwolone powinna wynosić 600 zł, bowiem żądanie takie stanowi

roszczenie o charakterze niemajątkowym.

Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego.

W ramach podstawy przewidzianej w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. zarzuciła

naruszenie art. 3851 § 1 k.c. przez uznanie za niedozwolone postanowień:

1) § 3 ust. 4 regulaminu ogólnego pomimo tego, że niezależnie od trybu

przewidzianego tym postanowieniem regulaminu konsument może dochodzić

swoich roszczeń na drodze sądowej w oparciu o przepisy Kodeksu cywilnego,

oraz mimo tego, że bieg terminu, po upływie którego konsumentowi przysługuje

zwrot części opłaty, rozpoczyna się od zgłoszenia dokonanego przez konsumenta,

a odmowa uznania jego reklamacji zawiera uzasadnienie faktyczne i prawne, stąd

ma on możliwość sprawdzenia okoliczności uzasadniających jego roszczenie;

2) § 6 ust. 10 regulaminu ogólnego pomimo tego, że umowa o świadczenie

usług telekomunikacyjnych nosi cechy umowy o kredyt konsumencki, bowiem

świadczenie pieniężne konsumenta ma zostać spełnione później, niż świadczenie

pozwanej, stąd obowiązek czuwania przez konsumenta, czy otrzymał rachunek

w terminie oraz obowiązek złożenia reklamacji w razie jego braku są naturalnie

wpisane w jego rolę jako dłużnika, oraz pomimo tego, że brak postanowienia

określającego

termin

zapłaty

w oparciu

o

chwilę

otrzymania

rachunku,

powodowałby wymagalność świadczenia konsumenta z każdym kolejnym dniem

świadczenia usługi przez pozwaną, skoro świadczenia te, jako wynikające z umowy

wzajemnej, powinny być spełniane jednocześnie, a konsument posiada wiedzę

o wysokości stałych opłat okresowych, zaś jedynie wysokość innych opłat musi

ustalić dochowując aktu staranności w postaci zawiadomienia pozwanej o braku

rachunku, która następnie dostarcza jego duplikat; z kolei przerzucenie na pozwaną

ciężaru udowodnienia, że konsument nie otrzymał rachunku, wymagałoby używania

przesyłek poleconych, co podniosłoby koszty usług świadczonych przez pozwaną;

3) § 2 ust. 10 regulaminu szczegółowego pomimo tego, że do essentialia

negotii umowy należy jedynie ilość programów telewizyjnych, zaś w świetle

obowiązujących przepisów prawa oraz ograniczeń natury technicznej pozwana

nie może zagwarantować reemisji ściśle określonych programów oraz nie

dysponuje - jako pośrednik między nadawcą a odbiorcą programów telewizyjnych –

swobodnie danym programem i nie jest w stanie przyjąć odpowiedzialności za jego

reemisję;

4) § 2 ust. 11 regulaminu szczegółowego pomimo tego, że dokonując

zmiany oferty programowej z uwagi na niską oglądalność danego programu

pozwana jedynie odpowiada na potrzeby przeważającej większości konsumentów,

a wprowadzając możliwości rozwiązania umowy w związku ze zmianą oferty

programowej pozwana rozszerza uprawnienia konsumenta;

5) § 2 ust. 12 regulaminu szczegółowego pomimo tego, że na wypadek

zmian nadawanych programów pozwana, niebędąca ich nadawcą a jedynie

reemitentem, nie ma możliwości uprzedniego poinformowania konsumenta

o zmianach.

W ramach podstawy przewidzianej w art. 3983 § 1 pkt 2 k.c. pozwana

zarzuciła mające istotny wpływ na wynik sprawy:

1) naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. przez wydanie orzeczenia w sprawie

uprzednio rozstrzygniętej prawomocnym wyrokiem z dnia 15 października 2007 r.,

sygn. XVII AmC 84/06, i złamanie jego mocy wiążącej, co prowadzi do wniosku,

że to

samo

postanowienie

wzorca

umowy

poprzednio

zostało

uznane

za dozwolone, zaś w rozpoznawanej sprawie - za niedozwolone;

2) naruszenie art. 379 pkt 3 w zw. z art. 366 k.p.c. przez wydanie orzeczenia

w

sprawie

uprzednio

rozstrzygniętej

prawomocnym

wyrokiem

z

dnia

15 października 2007 r., sygn. XVII AmC 84/06, bez uwzględnienia, że abstrakcyjna

kontrola postanowienia wzorca umowy dokonywana jest w oderwaniu od stron

umowy oraz że pomiędzy podmiotami, które mogą wytoczyć powództwo o uznanie

takiego postanowienia za niedozwolone, zachodzi współuczestnictwo jednolite,

stąd wyrok ten wywiera bezpośredni skutek nie tylko wobec Sławomira O., lecz

także wobec Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w stosunku do

którego korzysta z powagi rzeczy osadzonej;

3) naruszenie art. 47943 k.p.c. przez jego błędne zastosowanie;

4) naruszenie art. 382, 233 § 1 i art. 316 w zw. z art. 391 k.p.c. przez

dowolną i pozbawioną wszechstronności ocenę dowodów i wynikające stąd

wadliwe ustalenie, że kwestionowane postanowienia wzorców umowy kształtują

uprawnienia i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

rażąco naruszając jego interes a także przez brak odniesienia się przez Sąd

Apelacyjny do zarzutów związanych z naruszeniem art. 3851 k.c.

5) naruszenie art. 26 ust. 1 pkt 6 u.k.s.c. przez wadliwe przyjęcie, że pozew

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone jest pozwem o ochronę

praw niemajątkowych.

W oparciu o te podstawy pozwana wniosła o uchylenie wyroków Sądów obu

instancji i odrzucenie pozwu w części dotkniętej nieważnością postępowania oraz

o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego i oddalenie powództwa w pozostałej części,

ewentualnie o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego i oddalenie powództwa w całości,

oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę powód wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wymaga rozważenia zarzut naruszenia art. 379

pkt 3 w

zw.

z

art.

k.p.c.,

którego

uwzględnienie

prowadziłoby

do stwierdzenia nieważność postępowania w części dotyczącej postanowienia § 3

ust. 4 regulaminu ogólnego. Wnosząca skargę kasacyjną Spółka, zarzut ten wiąże

z podmiotowym

zakresem

powagi

rzeczy

osądzonej

uprzednio

wydanego

prawomocnego wyroku oddalającego powództwo o uznanie tego postanowienia

wzorca umownego za niedozwolone, wywodząc, że podmioty legitymowane do

wytoczenia takiego powództwa są współuczestnikami jednolitymi i wyrok ma

powagą rzeczy osądzonej wobec wszystkich współuczestników - także tych, którzy

nie zostali w wyroku wymienieni.

Zagadnienie zakresu powagi rzeczy osądzonej wyroku sądu wydanego

w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone było

podejmowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, ale jedynie w odniesieniu do

wyroków uwzględniających powództwo. W uchwale z dnia 19 stycznia 2003 r.,

III CZP 95/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 25, Sąd Najwyższy przyjął, że powaga rzeczy

osądzonej wyroku uznającego postanowienie wzorca umowy za niedozwolone

wyłącza – od chwili wpisania tego postanowienia do rejestru (art. 47943 w związku

z art. 365 i 47945 § 2 k.p.c.) – ponowne wytoczenie powództwa w tym przedmiocie,

także przez osobę nie biorącą udziału w sprawie, w której wydano wyrok.

W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał, że art. 47943 k.p.c. przewiduje

skuteczność takiego wyroku nie tylko w stosunku do stron procesu, lecz także

wobec osób trzecich. Uznał też, że pomimo braku wyraźnego zastrzeżenia w treści

art. 366 k.p.c., prawomocny wyrok ma powagę rzeczy osądzonej także w stosunku

do innych osób niż strony procesu, jeżeli wynika to z ustawy. Przyjęte rozwiązanie

pozwala uniknąć prowadzenia kilku postępowań, z których każde musiałoby

zakończyć się identycznym rozstrzygnięciem merytorycznym, jak również służy

realizacji

celu

postępowania

w

sprawie

o

uznanie

postanowień

wzorca

za niedozwolone, którym jest usunięcie niedozwolonych postanowień z obrotu ze

skutkiem nie tylko dla stron procesu, lecz także wobec osób trzecich.

Stanowisko wyrażone w powyższej uchwale Sąd Najwyższy podzielił

w uchwale z dnia 13 lipca 2006 r., III SZP 3/06, OSNP 2007, nr 1-2, poz. 34, oraz

w wyroku z dnia 20 czerwca 2006 r., III SK 7/06, OSNP 2007, nr 13-14, poz. 207,

które odnosiły się do stosowania postanowień o treści tożsamej z postanowieniami

uznanymi za niedozwolone i wpisanymi do rejestru jako praktyki naruszającej

zbiorowe interesy konsumentów przewidzianej poprzednio w art. 23a ust. 2 ustawy

z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz.U. z 2003 r.

Nr 86, poz. 804 ze zm.), a obecnie – w art. 24 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 lutego

2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.).

W obu tych rozstrzygnięciach przyjęto jeszcze dalej idący pogląd, że uznanie

danego postanowienia za niedozwolone i wpisane go rejestru, odnoszące skutek

wobec osób trzecich według art. 47943 k.p.c., oznacza zakaz posługiwania się nim

przez wszystkich i przeciwko wszystkim kontrahentom występującym w stosunkach

prawnych określonego rodzaju, którego złamanie stanowi praktykę naruszającą

zbiorowe interesy konsumentów.

W innej uchwale z dnia 7 października 2008 r. (sygn. akt III CZP 80/08,

OSNC 2009, nr 9, poz. 118) Sąd Najwyższy przyjął, że rozszerzona prawomocność

wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone (art. 47943 w związku z art. 365 k.p.c.) nie wyłącza możliwości

wytoczenia powództwa przez tego samego lub innego powoda – w tym także przez

organizację społeczną działającą na rzecz ochrony interesów konsumentów –

przeciwko innemu przedsiębiorcy, niebiorącemu udziału w postępowaniu, w którym

zapadł wyrok, stosującemu takie same lub podobne postanowienia wzorca, jak

wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. W uzasadnieniu Sąd

Najwyższy wskazał, że ustalenie czy sprawa o to samo roszczenie pomiędzy tymi

samymi stronami została prawomocnie osądzona, uzasadniające odrzucenie

pozwu, wymaga określenia przedmiotu rozstrzygnięcia i jego podstawy faktycznej.

W sprawie o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone sąd dokonuje

kontroli określonego postanowienia konkretnego wzorca, uwzględniając przy tym

pozostałe postanowienia tego wzorca. Stąd powaga rzeczy osądzonej wyroku

wydanego w danej sprawie nie może obejmować takich samych lub podobnych

postanowień innego wzorca stosowanego przez innego przedsiębiorcę. Przyjęcie

wniosku przeciwnego mogłoby skutkować ograniczeniem prawa do sądu

zainteresowanego

przedsiębiorcy,

wobec

niewystarczających

gwarancji

procesowych związanych z możliwością zgłoszenia interwencji ubocznej, co nie jest

konieczne dla realizacji zbiorowego interesu konsumentów.

Wymienione

orzeczenia

Sądu

Najwyższego

dotyczyły

wyłącznie

konsekwencji wyroku uwzględniającego powództwo w postępowaniu o uznanie

postanowień

wzorca

umowy

za

niedozwolone,

wpisanego

do

rejestru

prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji I Konsumentów.

W uchwale z dnia 19 grudnia 2003 r. Sąd Najwyższy opowiedział się za koncepcją

ujęcia rozszerzonej prawomocności w łączności z powagą rzeczy osądzonej.

Jak wynika ze szczególnego postanowienia art. 47943 k.p.c., tylko wyroki uznające

postanowienia wzorca umowy za niedozwolone i zakazujące ich wykorzystania

cechuje rozszerzona moc wiążąca na osoby trzecie. Z przymiotu tego nie

korzystają wyroki oddalające powództwo w tych samych sprawach. Pogląd ten

dominuje w piśmiennictwie. Powaga rzeczy osądzonej nie obejmuje podmiotu

uprawnionego

do

jego

wytoczenia,

który

nie

był

stroną

procesu.

Poglądu przeciwnego nie da się usprawiedliwić konstrukcją współuczestnictwa

jednolitego, która zgodnie z treścią art. 73 § 2 k.p.c. może wynikać z istoty

spornego stosunku prawnego lub z przepisu ustawy. Podmioty legitymowane

czynnie do dochodzenia roszczeń o uznanie postanowień wzorca umownego za

niedozwolone nie łączy żaden stosunek prawny i nie ma też szczególnych

ustawowych podstaw do traktowania osób nie uczestniczących w dotychczasowym

procesie, a legitymującymi własnymi uprawnieniami do wytoczenia powództwa jako

współuczestników jednolitych. Trzeba także podnieść, że gdyby wszystkie podmioty

uprawnione

do

wytoczenia

powództw

w

tym

zakresie

łączył

stosunek

współuczestnictwa i to mogłoby stanowić podstawę do uznania, że wydany w takim

procesie miałby powagę rzeczy osądzonej wobec wszystkich współuczestników

także tych, którzy nie zostali w

wyroku wymienieni (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 27 marca 1999 r., III CKN 48/99 nie publ.), wówczas zbędne

byłoby postanowienie art. 47943 k.p.c. wprowadzające rozszerzoną prawomocność

i to tylko w odniesieniu do wyroków uwzględniających powództwo.

Wobec tego należy przyjąć, że dopuszczalne jest wszczęcie kolejnego

postępowania o uznanie postanowienia tego samego wzorca umownego za

niedozwolone

przez

inny

uprawniony

podmiot

nie

uczestniczący

w dotychczasowym postępowaniu zakończonym oddaleniem powództwa. Samo

istnienie prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15 października 2007 r.,

sygn. XVII AmC 84/06, oddalającego powództwo Sławomira O. o uznanie za

niedozwolone postanowienia § 3 ust. 4 regulaminu ogólnego nie wywołuje stanu

powagi rzeczy osądzonej w tym samym zakresie i nie prowadzi do nieważności

postępowania, wszczętego z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów,

umownego.

w części

dotyczącej

tego

samego

postanowienia

wzorca

Poza kwestiami związanymi z postanowieniem zawartym w § 3 ust. 4

w związku z § 1 ust. 2 pkt 4 regulaminu ogólnego, bezzasadnie podnosi się

w skardze kasacyjnej wadliwości dotyczące oceny i poczynionych ustaleń co do

abuzywności postanowień wzorców umownych, jak również brak odniesienia się

przez Sąd Apelacyjny do innych zarzutów apelacji dotyczących naruszenia art.

3851 k.c. Ten ostatni zarzut jest w ocenie skarżącej konsekwencją naruszenia art.

233 § 1, 382 k.p.c. oraz art. 316 w zw. z art. 391 k.p.c. Przepisy te dotyczą jednak

innych obowiązków sądu drugiej instancji. Właściwy w tym zakresie art. 378 § 1

k.p.c, który w ramach powinności rozpoznania sprawy w granicach apelacji nakłada

na ten sąd obowiązek wzięcia pod uwagę, rozważenia i oceny wszystkich zarzutów

i wniosków apelacji (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 2010 r.,

IV CSK 80/10, nie publ.; z dnia 20 czerwca 2010 r., I PK 33/10, nie publ.; z dnia

10 lutego 2011 r., II PK 194/10, nie publ.) nie został wskazany w skardze

kasacyjnej. O naruszeniu przytoczonego w skardze art. 316 § 1 k.p.c. można więc

mówić wówczas, gdy sąd wydając wyrok, nie uwzględnił stanu rzeczy z chwili

orzekania, a rozstrzygnięcie wydał np. w oparciu o stan rzeczy z chwili wniesienia

powództwa. Przepis ten nie reguluje natomiast zasad dokonywania ustaleń

faktycznych i przeprowadzania postępowania dowodowego, a w konsekwencji nie

może stanowić podstawy zarzutu pominięcia przy ustalaniu stanu faktycznego,

a także przy ocenie materiału dowodowego zebranego w sprawie, okoliczności

faktycznych wynikających z treści przeprowadzonych dowodów (tak trafnie Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 27 listopada 2007 r. (sygn. akt IV CSK

247/07, nie publ.). Poza tym zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. polegający na

kwestionowaniu oceny dowodów dokonanej przez Sąd Apelacyjny, uznać należy

za nieskuteczny w myśl art. 3983 § 3 k.p.c.

Inaczej natomiast należy ocenić zarzuty dotyczące oceny postanowienia § 3

ust. 1 pkt 4 w zw. z § 1 ust. 2 pkt 4 regulaminu ogólnego w kontekście

przytoczonego w skardze kasacyjnej art. 382 k.p.c. oraz zarzutu, że to samo

postanowienie wzorca umownego zostało uznane za dozwolone a w obecnym

postępowaniu sąd ocenił je jako niedozwolone. Obowiązkiem sądu odwoławczego

niezależnie od tego, czy sąd ten przeprowadza nowe dowody, ponawia dowody

wcześniej przeprowadzone, czy też – tak jak w rozpoznawanej sprawie – podziela

ustalenia poczynione przez sąd pierwszej instancji jest uwzględnienie i ocena

całego materiału dowodowego.

W niniejszej sprawie skarżąca, jeszcze przed

Sądem Okręgowym, powołała się na prawomocny wyrok z dnia 15 października

2007 r., sygn. XVII AmC 84/06, dołączając go do akt sprawy wraz z uzasadnieniem.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia Sądu Okręgowego odnoszące się do tego

wyroku, sprowadzające się jedynie do stwierdzenia, że

Ochrony

Konkurencji

i

Konsumentów

oddalił

Sąd Okręgowy – Sąd

powództwo

o

uznanie

za

niedozwolone między innymi postanowienia zawartego w § 3 ust. 4 regulaminu

ogólnego uznając, że postanowienie to nie jest abuzywne. Chociaż do

prawomocnego wyroku oddalającego powództwo o uznanie danego postanowienia

wzorca umowy za niedozwolone nie odnosi się art. 479 43 k.p.c. i nie korzysta on

z powagi rzeczy osądzonej w sprawie z powództwa uprawnionego podmiotu,

niebędącego stroną poprzedniego procesu, o uznanie za niedozwolonego tego

samego postanowienia wzorca umownego, to jednak nie oznacza, że nie ma on

żadnego znaczenia w

niniejszym postępowaniu. Wobec związania Sądu

Najwyższego ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia (art. 398 13 § 2 k.p.c.), pozostają nieznane okoliczności sprawy

i motywy, którymi kierował się sąd w poprzednim postępowaniu oddalając

powództwo o uznanie za niedozwolone tych samych postanowień wzorca

umownego. Brak jest też podstaw do stwierdzenia, czy rzeczywiście przedmiot

rozstrzygnięcia w obu sprawach jest ten sam. Tak byłoby, gdyby przedmiotem

oceny były te same postanowienia, tego samego regulaminu i nie zmieniły się

okoliczności sprawy np. przez zmianę innych postanowień regulaminu. Zważyć

bowiem należy, że ocena konkretnych postanowień regulaminu dokonywana jest

w kontekście

wszystkich

zawartych

w nim

uregulowań.

orzeczenia, jakkolwiek same nie stanowią dowodu

Pisemne

motywy

i nie mają wiążącego

charakteru, stanowią część składową prawomocnego orzeczenia i nie powinny być

pominięte przez sąd przy ocenie roszczenia innego podmiotu skierowanego do

tego samego postanowienia wzorca umownego. Sąd, który dokonuje kolejnej, tym

razem radykalnie odmiennej oceny - przy założeniu, że nie uległy zmianie

okoliczności sprawy - tego samego postanowienia wzorca umownego, powinien

co najmniej odnieść się do okoliczności faktycznych poprzedniej sprawy oraz

treści wydanego w niej wyroku z uwzględnieniem jego pisemnych motywów

i na tej podstawie wskazać przyczyny, które usprawiedliwiały podważenie

dotychczasowych ocen, wyrażonych przez sąd w wyroku oddalającym powództwo.

Chociaż dopuszczalny, to jednak niepożądany jest taki stan, w którym dochodzi do

wydania sprzecznych ze sobą orzeczeń sądowych dotyczących tego samego

przedmiotu rozstrzygnięcia, zwłaszcza jeśli uwzględni się szczególny, abstrakcyjny

charakter kontroli postanowień wzorca umownego przeprowadzonej w obu

sprawach przez Sąd Okręgowy - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Jak wskazuje się w piśmiennictwie, celem kontroli abstrakcyjnej jest eliminacja

z obrotu, w interesie zbiorowym konsumentów, takich postanowień wzorca umowy,

które

- z dużą dozą prawdopodobieństwa – niemal w każdym przypadku ich

zastosowania w umowach z konsumentami należałoby zakwalifikować do kategorii

postanowień niedozwolonych. Kontrola ta jest dokonywana przez sąd niezależnie

od istnienia jakiegokolwiek stosunku umownego. Punktem odniesienia jest

wyłącznie wzorzec umowy stosowany przez uczestnika obrotu i treść tego wzorca.

Jednolite kryteria, jakie mają zastosowanie

w przypadku oceny tego samego

postanowienia wzorca umownego powinny w zasadzie prowadzić do jednakowych

wniosków. Kwestia ta wymaga rozważenia przez sąd w obecnym postępowaniu,

także wobec związanych z treścią § 3 ust. 4 w zw. z § 1 ust. 2 pkt 4 regulaminu

ogólnego dodatkowych argumentów podniesionych w apelacji strony pozwanej.

Nie zasługują na uwzględnienie pozostałe podniesione w skardze kasacyjnej

zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Skarżąca nie podała na czym miałoby

polegać błędne zastosowanie art. 47943 k.p.c. Z kolei zarzut naruszenia art. 26 ust.

1 pkt 6 u.k.s.c. nie mógł zostać uwzględniony, bowiem w istocie dotyczył

on wymiaru opłaty a rozstrzygnięcie w tym zakresie nie dotyczy istoty sprawy.

Nie zasługują również na uwzględnienie podniesione przez skarżącą zarzuty

naruszenia prawa materialnego związane z zastosowaniem artykułu 385 1 § 1 k.p.c.

w odniesieniu do pozostałych - poza § 3 ust. 4 w związku z § 1 ust. 2 pkt 4

regulaminu ogólnego - postanowień regulaminów. Odnośnie do § 6 ust. 10

regulaminu ogólnego wskazać należy, że postanowienie to zostało uznane za

niedozwolone

w

pierwszym

rzędzie

z powodu

jego

niespójności

z

tym

postanowieniem wzorca, które przewiduje przypadki zgłoszenia reklamacji i wśród

nich nie wymienia reklamacji na wypadek nieotrzymania rachunku. Zgodnie zaś

z art. 385 § 2 zd. 1 k.c. wzorzec umowy powinien być sformułowany jednoznacznie.

Po wtóre, obowiązek zapłaty odsetek za opóźnienie mogący wyniknąć z uchybienia

przez konsumenta

terminowi

zapłaty

wskazanemu

na

rachunku,

którego

konsument może nie otrzymać z przyczyn od siebie niezależnych, może być

uznany za nadmiernie uciążliwy i ocena Sądów obu instancji w tym zakresie

zasługuje na akceptację. Rzeczą skarżącej jest zaś wprowadzenie do wzorca

umowy odpowiedniego trybu postępowania, który zabezpieczy zarówno jej interes,

jak i efektywne powiadomienie konsumenta o wysokości i terminie płatności za

świadczone na jego rzecz usługi. Odnosząc się do § 2 ust. 10 pkt 4 oraz ust. 11

regulaminu szczegółowego wskazać należy, że wymagania Sądów obu instancji,

aby konsument miał możliwość weryfikacji przyczyny zmiany systemu kodowania

programów telewizyjnych, jaką jest niska oglądalność danego programu, oraz aby

korzystał z odpowiednio długiego terminu na realizację uprawnienia do rozwiązania

umowy z powodu takiej zmiany, ani nie kolidują ze statusem skarżącej jako

reemitentem nadawanych programów, ani nie przekreślają możliwości modyfikacji

katalogu reemitowanych programów. Rzeczą skarżącej jest jednak wprowadzenie

do wzorca umowy takiego trybu zmiany warunków świadczenia usług, który będzie

uwzględniał również interes konsumenta, kierującego się przy zawieraniu umowy

przede wszystkim katalogiem reemitowanych przez nią programów, a nie tylko ich

ilością, oraz potrzebującego odpowiedniej ilości czasu na podjęcie decyzji

o dalszym korzystaniu z usług skarżącej. Uwagi te odnoszą się także do § 2 ust. 12

regulaminu, do formy powiadamiania konsumenta o dokonywanych zmianach.

Prawidłowa jest ocena Sądów obu instancji, że nadawanie przez skarżącą

odpowiedniego komunikatu podczas emisji danego programu lub na innych

kanałach nie stanowi adekwatnej formy zmiany warunków umowy, bowiem zmusza

konsumenta do ciągłego ich śledzenia. Ocena co do prawidłowości formy

powiadamiania konsumenta o dokonywanych zmianach nie zależy zaś od przyczyn

dokonywanych zmian programowych.

Ponieważ skarga kasacyjna okazała się uzasadniona jedynie w części

dotyczącej oddalenia apelacji skierowanej do wyroku uwzględniającego powództwo

odnośnie postanowienia § 3 ust. 4 w związku z § 1 ust. 2 regulaminu ogólnego,

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił w tym zakresie zaskarżony

wyrok i przekazał sprawę do ponownego Sądowi Apelacyjnemu pozostawiając

temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego rozpoznania.

Jednocześnie Sąd Najwyższy podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną

w pozostałej części.