I CSK 67/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 67/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa M. T.

przeciwko B. T.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lipca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 września 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 września 2010 r. Sąd Apelacyjny na skutek apelacji

pozwanej B. T. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z 5 czerwca 2009 r. - którym

zobowiązano pozwaną do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na powoda

M. T. udziału w prawie własności nieruchomości - w ten sposób, że powództwo

oddalił w całości i orzekł o kosztach postępowania.

Od wskazanego wyroku skargę kasacyjną wniósł powód. W skardze zarzucił

naruszenie art. 898 § 1 k.c. przez błędna wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

a także art. 328 § 2 i art. 382 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia

z naruszeniem zasad określonych w tych przepisach, wyrażającego się w braku

odniesienia w uzasadnieniu do ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji.

Powołując te podstawy skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

Sądu Apelacyjnego oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu

Sądowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku prowadzi do oczywistego

wniosku, że nie spełnia ono podstawowych wymagań stawianych uzasadnieniu

sądu

odwoławczego,

jakie

obowiązują

w

systemie

apelacji

pełnej.

W przeważającym stopniu uzasadnienie to polega na zreferowaniu stanu

faktycznego ustalonego przez Sąd pierwszej instancji, bez wskazania, jaki stan

faktyczny i z jakich przyczyn został ustalony przez sam Sąd drugiej instancji.

Brakuje

także

jakiejkolwiek

oceny

przeprowadzonych

dowodów.

Sąd

Apelacyjny wskazał jedynie, że zasadny jest zarzut apelacji co do sprzeczności

z materiałem

dowodowym

ustalenia,

że

pozwana

dopuściła

się

rażącej

niewdzięczności względem powoda. Sąd ten nie zauważył jednak, że ustalenie

to w istocie nie ma charakteru faktycznego, lecz stanowi jedynie problem

subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod treść normy art. 898 § 1 k.c. Kwestia

ta zaś ma charakter wtórny względem podstawowego obowiązku, jakim jest

potrzeba poczynienia stanowczych ustaleń faktycznych co do okoliczności sprawy.

W literaturze i w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że

w obowiązującym obecnie w polskim porządku prawnym modelu apelacji pełnej

postępowanie przed sądem drugiej instancji stanowi kontynuację postępowania

pierwszoinstancyjnego, co oznacza, że sąd ten jest sądem merytorycznym, który

ma każdorazowo poczynić własne ustalenia faktyczne i na ich kanwie dokonać

oceny prawnej żądania pozwu. Nie może więc - odmiennie niż w poprzednio

obowiązującym systemie rewizyjnym – ograniczyć się jedynie do skontrolowania

prawidłowości rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Na sądzie odwoławczym,

podobnie jak na sądzie pierwszej instancji, ciąży zatem obowiązek wskazania

w uzasadnieniu wyroku podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, a więc ustalenia

faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn

dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa (art. 328

§ 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.).

Warto jednak wskazać, że ze względu na częściowo kontrolny charakter

orzeczenia sądu apelacyjnego zakres zastosowania art. 328 § 2 k.p.c. w tym

postępowaniu zależy od rodzaju wydanego orzeczenia, oraz od czynności

procesowych podjętych przez sąd odwoławczy, wynikających z zarzutów

apelacyjnych, limitowanych granicami kognicji sądu drugiej instancji. W wypadku

więc, gdy apelacja zostałaby oddalona i w postępowaniu odwoławczym nie było

prowadzone postępowanie dowodowe, a sąd odwoławczy oddalając apelację

orzekał na podstawie materiału zgromadzonego w postępowaniu w pierwszej

instancji, nie musi powtarzać dokonanych ustaleń. Wystarczy stwierdzenie,

że przyjmuje je za własne (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

13 grudnia 1935 r., C III 680/34, Zb. Urz. 1936, poz. 379, z dnia 14 lutego 1938 r.,

C II 21172/37, Przegląd Sądowy 1938, poz. 380 i z dnia 10 listopada 1998 r.,

III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83).

W niniejszej sprawie, mimo że doszło do zmiany rozstrzygnięcia sądu

pierwszej instancji, zabrakło jednak nawet tego stwierdzenia. Sąd odwoławczy

zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji po dokonaniu co prawda jedynie

odmiennej kwalifikacji prawnej i odmiennej wykładni art. 898 § 1 k.c., jednak nie

wskazał wyraźnie na podstawie, jakiego stanu faktycznego to uczynił. Można

jedynie domyślać się, że chodziło tu o stan faktyczny ustalony przez Sąd pierwszej

instancji. Kwestia ta jednak nie może pozostawać w sferze domysłów, lecz musi

być jednoznacznie wyjaśniona w uzasadnieniu Sądu drugiej instancji.

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że obraza art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej

wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie ma wszystkich koniecznych

elementów, bądź zawiera tak kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę

kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1997 r.,

I CKN 312/97, z 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN

11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja 2003 r., II CKN

121/01, niepublikowane, z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999,

nr 4, poz. 83). Z pewnością wadliwością taką jest całkowite zaniechanie

ustosunkowania się do poczynionych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń

faktycznych i przeprowadzonego postępowania dowodowego, które stanowi

podstawowy i pierwotny obowiązek każdego sądu rozstrzygającego sprawę

merytorycznie.

Należy podkreślić, że Sąd Apelacyjny ze względu na brak poczynienia

własnych ustaleń faktycznych w sprawie nie ustosunkował się, mimo uwzględnienia

apelacji, do podniesionych przez stronę powodową zarzutów dotyczących

naruszenia przez Sąd pierwszej instancji zasady swobodnej oceny dowodów.

Zaniechanie zaś przez sąd rozpoznania zgłoszonych w apelacji zarzutów w stopniu

mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy stanowi uchybienie procesowe

i stwarza

wówczas

jedynie

pozory

przeprowadzenia

kontroli

instancyjnej

(por. postanowienie SN z 5 czerwca 2002 r., II CKN 748/00, nie publ.).

Trzeba jednak wskazać, że Sąd Najwyższy generalnie podziela poglądy

prawne wyrażone w zaskarżonym orzeczeniu odnoszące się do wykładni pojęcia

rażącej niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 k.c. i to nie one stały się

przyczyną uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Przedwczesnym byłaby jednak

ocena warstwy prawnej sprawy, skoro Sąd odwoławczy nie dokonał stanowczych

własnych ustaleń co do stanu faktycznego.

Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815 §1 k.p.c.).