I CSK 657/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 657/10

POSTANOWIENIE

Dnia 9 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSA Marek Machnij

w sprawie z wniosku Anny W.-O. i Tomasza O.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Środowiska

i Dyrektora Parku Narodowego

o ustanowienie służebności drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy Tomasza O.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 11 marca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Tomasz O. i Anna W.-O. wnieśli o ustanowienie na rzecz każdoczesnego

właściciela działki nr 431/2 we wsi T. służebności obciążającej nieruchomość

stanowiącą działkę nr 1509, polegającej na prawie przejazdu i przechodu, a

także przeprowadzeniu niezbędnych urządzeń liniowych w celu zaopatrzenia

działki nr 431/2 w media takie jak: woda, prąd, gaz, telekomunikacja, pasem

gruntu o szerokości 6 m, za wynagrodzeniem w wysokości 500 zł.

Uczestnik - Skarb Państwa reprezentowany przez Dyrektora Parku

Narodowego i Ministra Środowiska - wniósł o oddalenie wniosku.

Postanowieniem z 13 października 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek

i orzekł, że uczestnicy ponoszą koszty postępowania związane ze swym

udziałem w sprawie.

Postanowieniem z 11 marca 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawców od postanowienia z 13 października 2009 r. i zasądził od nich

solidarnie na rzecz Skarbu Państwa - Dyrektora Parku Narodowego oraz

Skarbu Państwa - Ministra Środowiska po 120 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania odwoławczego.

Za podstawę faktyczną

rozstrzygnięć Sądy obu instancji przyjęły

ustalenie, że wnioskodawcy w 2007 r. kupili działkę nr 431/2 we wsi T. o

przeznaczeniu rolnym - pastwiska trwałe i lasy, wydzieloną z działki nr 431. Na

rzecz właścicieli działki nr 431/2 zastrzeżona została wówczas służebność

przechodu i przejazdu przez działkę nr 431/1. Działka nr 431/2 jest

niezabudowana,

leży

na

terenie,

dla

którego

nie

uchwalono

planu

zagospodarowania. Nie ma na niej urządzeń poza ogrodzeniem. Wnioskodawcy

chcą tam prowadzić gospodarstwo rolne pszczelarskie, postawić budynek

mieszkalny i gospodarski. Wnioskodawcy dojeżdżają do działki nr 431/1 przez

ul. P. (na długości 450 m droga gminna), ul. P. (na długości 350 m droga

gminna), a następnie drogą leśną urządzoną na działce nr 1509, którą Skarb

Państwa zwyczajowo udostępnia właścicielom działek, do których inny dostęp

nie jest możliwy lub jest znacznie utrudniony oraz działką nr 431/1, objętą

służebnością przechodu i przejazdu na rzecz działki nr 431/2.

Zarówno działka wnioskodawców, jak i działka nr 1509 leżą na terenie

Parku

Narodowego,

przy

czym

działka

nr

431/2

jest

objęta

ochroną

krajobrazową, a działka nr 1509 - ochroną częściową. Dyrektor Parku

Narodowego odmówił wnioskodawcom ustanowienia służebności obciążającej

działkę nr 1509 na rzecz właścicieli działki nr 431/2 i wskazał, że służy ona celom

ochrony przyrody, a istniejąca na niej droga leśna wykorzystywana jest przez

służby Parku i zwyczajowo przez posiadaczy sąsiednich działek do przejazdu.

Dyrektor Parku Narodowego nie wydawał i nie wydaje indywidualnych zezwoleń na

przejazd drogą leśną przez działkę nr 1509 właścicielom sąsiadujących z nią

działek.

Decyzją z 6 stycznia 2009 r. Wójt Gminy I. odmówił wnioskodawcom

ustalenia warunków zabudowy dla działki nr 431/2 (budynek mieszkalny

i gospodarczy) z uwagi na brak dostępu do drogi publicznej oraz zakaz budowy lub

rozbudowy obiektów budowlanych urządzeń technicznych w parkach narodowych.

Decyzja została utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze,

które przyjęło jednak, że działka nr 431/2 ma dostęp do drogi publicznej.

Działka nr 1509 i jej najbliższe otoczenie jest elementem siedliska wielu

gatunków ptaków podlegających ochronie, jest też wykorzystywana przez

zwierzęta. Wykonanie wykopów celem przeprowadzenia mediów wywrze ujemny

wpływ na ich warunki życia, spowoduje zniszczenie gleby i nieodwracalne straty.

Ustanowienie drogi koniecznej pasem gruntu o szerokości 6 m, jak żądali

wnioskodawcy, wiązałoby się z wycinką kilkudziesięciu drzew. Ustanowienie

służebności pasem gruntu o szerokości 4 m, jak zaprojektował powołany

w sprawie biegły geodeta, wymagałoby usunięcia 3 drzew.

Z mapy ewidencyjnej wynika, że dostęp do działki nr 431 od strony

zachodniej zabezpieczony był niegdyś przez działkę nr 356, oznaczoną jako

droga. Działka nr 356 od lat nie była wykorzystywana w takim charakterze, nie

ma dostępu do drogi publicznej, przylega do działki będącej własnością osób

fizycznych. W ewidencji gruntów brak jest wiadomości o właścicielu działki nr

356, a jako władający nią ujawniony jest Urząd Gminy I.

Sądy obu instancji wskazały, że parki narodowe są formą ochrony przyrody

(art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, tekst jedn.

Dz. U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1220 ze zm.; dalej – ustawa o ochr. przyr.). Na terenie

parku narodowego obowiązuje zakaz budowy i rozbudowy obiektów budowlanych

(art. 15 pkt 1 ustawy o ochr. przyr.), zmian obiektów przyrodniczych (art. 15 pkt 6

ustawy o ochr. przyr.), niszczenia gleby oraz zmiany przeznaczenia i użytkowania

gruntów (art. 15 pkt 8 ustawy o ochr. przyr.), prowadzenia działalności rolniczej

z wyjątkiem miejsc wyznaczonych w planie ochrony (art. 15 pkt 11 ustawy o ochr.

przyr.), ruchu pieszego, z wyjątkiem szlaków wyznaczonych przez dyrektora parku

narodowego (art. 15 pkt 15 ustawy o ochr. przyr.), ruchu pojazdów poza drogami

publicznymi oraz poza drogami położonymi w trwałym zarządzie parku,

wskazanymi przez dyrektora parku (art. 15 pkt 18 ustawy o ochr. przyr.). Zakazy te

nie dotyczą m. in. obszarów objętych ochroną krajobrazową w trakcie ich

gospodarczego wykorzystywania przez jednostki organizacyjne, osoby prawne lub

osoby fizyczne oraz wykonywania prawa własności, zgodnie z przepisami

kodeksu cywilnego (art. 15 ust. 2 pkt 5 ustawy o ochr. przyr.).

Zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 25 września 1997 r.

w sprawie K. Parku Narodowego (Dz. U. Nr 132, poz. 876) obszary Parku mogą

być objęte ochroną ścisłą lub częściową, z tym, że obszary o zwartej

zabudowie, nieruchomości Skarbu Państwa będące przedmiotem użytkowania

wieczystego oraz nieruchomości nie stanowiące własności Skarbu Państwa mogą

być objęte ochroną ścisłą lub częściową wyłącznie za zgodą właściciela, wieczystego

użytkownika lub zarządcy. Podobne ograniczenia co do dozwolonych sposobów

korzystania z nieruchomości na terenie Parku Narodowego, jak wynikające z art.

15 ust. 1 ustawy o ochr. przyr. przewidziane zostały przez § 5 rozporządzenia,

przy czym ograniczenia te nie dotyczą prowadzenia gospodarki rolnej, leśnej,

łowieckiej i zadrzewieniowej na obszarach nie objętych ochroną ścisłą lub

częściową. Dla K. Parku Narodowego opracowano jedynie zadania ochronne na

podstawie art. 22 ust. 1 ustawy o ochr. przyr.

Z art. 16 ust. 6 ustawy o ochr. przyr. oraz z powołanych wyżej przepisów

rozporządzenia z 25 września 1997 r. Sądy obu instancji wyprowadziły wniosek,

że ustawa o ochronie przyrody nie ogranicza właściciela nieruchomości położonej

na terenie parku narodowego w wykonywaniu prawa własności, w tym

w prowadzeniu inwestycji polegających na budowie domów mieszkalnych

i gospodarczych. Ustawodawca nie uzależnił dopuszczalności zabudowania

takich nieruchomości od istnienia na nich budynków w dacie wejścia w życie

rozporządzenia Rady Ministrów z 16 stycznia 1959 r. w sprawie utworzenia K.

Parku Narodowego (Dz. U. Nr 17, poz. 91 ze zm.). Ograniczenia

dopuszczalności zabudowy gruntów na terenie parku narodowego mogłyby

wynikać z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, stosownie

do art. 6 ust. 1 ustawy z 27 marca 2003 r. o planowaniu plan i zagospodarowaniu

przestrzennym (Dz. U. Nr 80, poz. 717), ale taki dla miejscowości T. nie został

sporządzony.

Sytuacja prawna nieruchomości objętych ochroną ścisłą i częściową

w istotny sposób odbiega od sytuacji prawnej innych nieruchomości. Zdaniem

Sądów obu instancji, przy ocenie dopuszczalności obciążenia działki nr 1509

służebnością

na

rzecz

nieruchomości

wnioskodawców

należy

uwzględnić

okoliczność, że wykonywanie prawa własności tej nieruchomości przez Skarb

Państwa doznaje ograniczeń ustawowych z uwagi na jej objęcie ochroną częściową.

Art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochr. przyr. upoważnia dyrektora parku narodowego do

wytyczenia dróg i szlaków, na których nie obowiązuje wynikający z ustawy

o ochronie przyrody zakaz ruchu pieszego i kołowego. Na podstawie art. 15

ust. 3 ustawy o ochr. przyr. jakiekolwiek odstępstwa od zakazów ustalonych

w ustawie o ochronie przyrody są dopuszczalne za zezwoleniem Ministra

Środowiska. Wyznaczenie drogi koniecznej na działce objętej ochroną ścisłą lub

częściową, położoną na obszarze parku narodowego oznaczałoby w praktyce

pozbawienie jej takiej ochrony, gdyż dyrektor parku narodowego traciłby przez to

władzę nad częścią parku narodowego na rzecz właściciela nieruchomości

władnącej.

Żądanie ustanowienia na rzecz działki nr 431/2 służebności przeprowadzenia

mediów przez część działki nr 1509, Sądy obu instancji uznały za przedwczesne.

Na działce wnioskodawców nie ma budynków i urządzeń, a wnioskodawcy mogą

korzystać z niej bez przeszkód na dotychczasowych zasadach. Działka nr 1509,

przez którą służebność miałaby przebiegać na obszarze parku narodowego jest

objęta ochroną częściową i wobec tego podlega w zakresie wykorzystania

ograniczeniom,

określonym

w

art.

ust.

ustawy

o

ochr.

przyr.

Przeprowadzenie przyłączy naruszy obowiązujący w parku narodowym zakaz

budowy obiektów technicznych, dokonywania zmian przyrodniczych, niszczenia

gleby, a przy tym wymaga usunięcia przynajmniej części drzew ze szlaku

służebnego. Warunek ustanowienia służebności z jak najmniejszym obciążeniem

nieruchomości służebnej nie może być spełniony W przypadku działek objętych

ochroną przyrodniczą, gdyż w ich wypadku nie ma możności stopniowania

obciążenia. Każdorazowe obciążenie naruszałoby dotychczasową „substancję”

i

zmieniało

charakter

nieruchomości

służebnej.

Ustanowieniu

służebności

w zakresie oczekiwanym przez wnioskodawców sprzeciwia się także interes

społeczno - gospodarczy (art. 140 k.c.), wyznaczony potrzebą ochrony przyrody.

Park narodowy obejmuje z definicji obszar wyróżniający się szczególnym

wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturalnymi i edukacyjnym

(art. 8 ustawy o ochr. przyr.), a celem jego utworzenia jest zachowanie

różnorodności biologicznej, zasobów, tworów i składników przyrody. Ten interes

przeważa nad interesem wynikającym z wykonywania prawa własności przez

właściciela.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego z 11 marca

2010 r. w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.)

wnioskodawca zarzucił, że zostało ono wydane z naruszeniem prawa materialnego

poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: - art. 145 § 1 k.c. w związku

z uznaniem, że jego nieruchomość ma zapewniony dostęp do drogi publicznej; art. 10 ust. 1 ustawy o ochr. przyr. w zw. z art. 145 § 1, § 2 zd. 1 i § 3 k.c. oraz

w zw. z art. 140 k.c. w związku z uznaniem, że ustanowienie służebności drogi

koniecznej na działce nr 1509 prowadziłoby do wyłączenia pasa ziemi objętego

służebnością z parku narodowego, a nawet do zmiany granic parku narodowego;

- art. 15 ust. 1 pkt 15 i pkt 18, art. 15 ust. 3 oraz art. 15 ust. 2 pkt 5 ustawy o ochr.

przyr. w zw. z art. 145 § 1, § 2 zd. 1 i § 3 k.c. oraz w zw. z art. 140 k.c. w związku

z uznaniem, że ustanowienie służebności drogi koniecznej na działce nr 1509

objętej ochroną częściową oznacza w praktyce pozbawienie jej takiej ochrony

i prowadzi do utraty władzy dyrektora parku narodowego nad częścią parku, jak

również stanowi obejście konieczności uzyskania odstępstwa od zakazów, o których

mowa w art. 15 ust 1 ustawy o ochr. przyr. w drodze decyzji Ministra Środowiska; -

art. 145 § 1 i § 2 zd. 1 k.c. w związku z przyjęciem, iż ustanowienie służebności

drogi koniecznej na działce nr 1509 nie jest możliwe ze względu na konieczność

dokonania wycinki drzew na szlaku służebnym; - art. 145 § 1, § 2 zd. 1 oraz § 3 k.c.

oraz art. 140 k.c. w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji

w związku z uznaniem, iż odmowa ustanowienia służebności drogi koniecznej na

działce nr 1509 nie stawia skarżącego w gorszej sytuacji prawnej w stosunku do

osób dysponujących dostępem do drogi koniecznej wytyczonej na działce nr

1509; - art. 145 § 2 zd. 1 k.c. w związku z uznaniem, że proponowany przez

skarżącego przebieg drogi koniecznej nie wiąże się z najmniejszym obciążeniem

działki nr 1509, przez którą droga ma przechodzić; - art. 145 § 3 k.c. w związku

z uznaniem, iż przeprowadzenie drogi koniecznej zgodnie z wnioskiem skarżącego

nie następuje z uwzględnieniem interesu społeczno-gospodarczego stron.

Wnioskodawca zarzucił nadto, że postanowienie zapadło z naruszeniem

prawa procesowego, to jest art. 233 k.p.c., w związku z tym, że Sąd drugiej

instancji zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego.

Skarżący wniósł o

uchylenie w całości

zaskarżonego

postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania albo

o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do istoty

sprawy przy zasądzeniu na jego rzecz kosztów postępowania.

Uczestnik Skarb Państwa wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Art. 233 § 1 k.p.c., którego naruszenie zarzuca skarżący w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej upoważnia sąd prowadzący postępowanie w sprawie

do dokonania oceny zebranych w sprawie dowodów. Zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c.

podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub

oceny dowodów. Sformułowany przez skarżącego zarzut naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. in fine, poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału

dowodowego, nie mógł być zatem oceniony merytorycznie w postępowaniu

kasacyjnym.

2. Zgodnie z art. 145 § 1 k.c., jeżeli nieruchomość nie ma odpowiedniego

dostępu do drogi publicznej właściciel może żądać od właścicieli gruntów sąsiednich

ustanowienia

za

wynagrodzeniem

potrzebnej

służebności

gruntowej.

W orzecznictwie przesądzone jest, że przepis ten może być wykorzystany także

w celu stworzenia dla nieruchomości dostępu do sieci elektrycznej, gazowej,

wodociągowej, kanalizacyjnej, telekomunikacyjnej.

W świetle zacytowanej regulacji, roszczenie o ustanowienie służebności drogi

koniecznej przysługuje, gdy: a) nieruchomość nie ma bezpośredniego dostępu do

drogi publicznej, b) nieruchomość ma wprawdzie bezpośredni dostęp do drogi

publicznej, ale jest on nieodpowiedni. Odpowiedni dostęp do drogi publicznej

musi stwarzać rzeczywistą, bezpieczną możliwość swobodnego przedostawania

się z nieruchomości do takiej drogi (por. postanowienie z 7 lipca 1999, II CKN

786/98, OSNC 2000, nr 2, poz. 34); możliwość ta musi dotyczyć drogi prawidłowo

funkcjonującej w systemie dróg publicznych i istnieć trwale, a nie tylko w pewnych

okresach roku (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 14 sierpnia 1985 r., III CZP

44/85, OSNCP 1986, nr 7-8, poz. 106).

Drogą publiczną, do której dostęp ma być zapewniony właścicielowi

nieruchomości przy wykorzystaniu instytucji służebności drogi koniecznej jest

droga publiczna w rozumieniu ustawy z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, tj.

taka, z której na określonych zasadach może korzystać każdy; należąca do:

a) dróg krajowych, b) dróg wojewódzkich, c) dróg powiatowych lub d) dróg

gminnych. Wymieniona ustawa wskazuje, jakie drogi zalicza się do danej

kategorii dróg publicznych, oraz kto i w jakim trybie o tym decyduje. Według tej

ustawy, ulice leżące w ciągu określonej kategorii dróg należą do tej samej co one

kategorii.

3. Nieruchomość wnioskodawcy położona jest na terenie K. Parku

Narodowego. Wyznaczając granice tego Parku w taki sposób, że w jego obrębie

znalazły się także nieruchomości osób fizycznych i prawnych innych niż Skarb

Państwa organ tworzący park musiał liczyć się z tym, że nieruchomości te

muszą mieć zapewniony dostęp do dróg publicznych. Taki status mają ulice P.

i P., a wnioskodawcy ubiegają się o zapewnienie dostępu ich nieruchomości do

tych właśnie dróg.

Istotą odpowiedniego dostępu z nieruchomości do drogi publicznej jest

zgodność z celem jakiemu dostęp taki służy. Nie jest nim zatem sama możliwość

wjazdu na taką drogę bezpośrednio z nieruchomości lecz uzyskanie w ten sposób

sprawnego połączenia z siecią drogową jako całością. Zgodnie z powołanym przez

Sądy meriti art. 15 pkt 18 ustawy o ochr. przyr. ruch pojazdów na terenie parku

narodowego jest możliwy tylko po drogach publicznych, o ile takie drogi

przebiegają przez teren parku oraz po drogach pozostających w trwałym

zarządzie parku, wskazanych przez dyrektora parku. Wskazanie przez dyrektora

parku mającego status organu administracji publicznej, dróg na nieruchomościach

pozostających w trwałym zarządzie parku, po których możliwy jest ruch kołowy

wymaga formy administracyjnego aktu generalnego. Ustawa o ochronie przyrody

nie tworzy podstaw do orzekania indywidualnymi aktami administracyjnymi

(decyzjami administracyjnymi) o zezwoleniu na korzystanie z gruntu pozostającego

w zarządzie parku w celach przejazdów po nim czy o zakazaniu takich przejazdów

konkretnej osobie.

Dostęp

położonej na

terenie

K. Parku

Narodowego

nieruchomości

wnioskodawców do drogi publicznej mógłby być zapewniony, co do zasady, przez

wyznaczone na podstawie art. 15 pkt 18 ustawy o ochr. przyr. drogi pozostające w

trwałym zarządzie parku, wskazane przez dyrektora parku, ale z ustaleń

faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia przez Sądy meriti nie wynika,

żeby Dyrektor Parku Narodowego wydał akt generalny o wyznaczeniu takich dróg.

Sądy ustaliły bowiem, że działka nr 1509 w zarządzie K. Parku Narodowego jest

wykorzystywana zwyczajowo przez właścicieli nieruchomości położonych na

terenie Parku na cele dojazdów do tych nieruchomości.

W orzecznictwie przyjęty został pogląd, że gdy nieruchomość nie ma

bezpośredniego dostępu do drogi publicznej, ustanowienia dla niej służebności

drogi koniecznej nie wyklucza możliwość dojścia lub dojazdu do drogi publicznej

przez

nieruchomość

sąsiednią,

oparta

na

grzecznościowym

zezwoleniu

właściciela lub tolerowaniu przez niego korzystania z jego nieruchomości. W art. 145

§ 1 k.c. chodzi bowiem o prawną gwarancję dostępu nieruchomości do drogi

publicznej (zob. orzeczenia SN z 7 lutego 1958 r., 4 CR 1021/57, OSN 1959, nr

11, poz. 51; postanowienie SN z 28 kwietnia 2000 r., II CKN 257/00, nie publ.).

Jeżeli nieruchomość wnioskodawców położona na terenie K. Parku

Narodowego nie ma dostępu do drogi publicznej zagwarantowanego prawnie przez

drogę wyznaczoną aktem generalnym Dyrektora Parku Narodowego, to dostęp taki

musi być dla tej nieruchomości zapewniony przy wykorzystaniu instytucji

przewidzianych prawem cywilnym.

4. Ocena, czy w danych okolicznościach dostęp do drogi publicznej jest

odpowiedni, należy zawsze do sfery faktów. W tym zakresie Sąd Najwyższy jest

związany ustaleniami faktycznymi, które stanowią podstawę faktyczną zaskarżonego

orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Nieruchomości wnioskodawców i uczestnika są położone na terenie

parku narodowego, który w świetle art. 6 ust. 1 ustawy o ochr. przyr. stanowi

formę ochrony przyrody. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o ochr. przyr. utworzenie

parku narodowego, zmiana jego granic lub likwidacja następuje w drodze

rozporządzenia Rady Ministrów, które określa jego nazwę obszar, przebieg

granicy, otulinę i nieruchomości Skarbu Państwa nieprzechodzące w trwały zarząd

parku narodowego. Przy wykorzystaniu tego trybu utworzony został K. Park

Narodowy.

zgodzić

Trzeba

nieruchomości

Skarbu

się

Państwa

ze

skarżącym,

pozostającej

że

w

samo

zarządzie

obciążenie

K. Parku

Narodowego służebnością drogi koniecznej nie prowadzi do zmiany granic

parku narodowego, a o tym, czy takie obciążenie może doprowadzić do

wyłączenia pasa ziemi obciążonego służebnością z eksploatacji zgodnej z celami

utworzenia

parku

narodowego

decyduje

treść

ustanowionej

służebności.

Określenie treści służebności, która zagwarantowałaby dostęp nieruchomości

wnioskodawców do drogi publicznej z uwzględnieniem charakteru działki nr 1509

może stanowić gwarancję, że nie utraci ona właściwości jakie posiada na terenie

Parku.

Sądy, ale i skarżący, zdają się przyjmować, że o ile doszłoby do

ustanowienia na rzecz właścicieli działki nr 431/2 służebności drogi koniecznej

obciążającej działkę nr 1509, to korzystanie z tego ograniczonego prawa

rzeczowego

miałoby

zwalniać

właścicieli

działki

nr

431/2

z

obowiązku

podporządkowania się zarządzeniom dyrektora parku narodowego zakazującym

wstępu do lasu lub nakazującym inne zachowania, konieczne z uwagi na potrzebę

ochrony parku w stanach zagrożenia. Tego rodzaju założenie jest oczywiście

błędne. Zarządzeniom porządkowym wydawanym przez upoważniony do tego

organ administracji w stanach zagrożenia ma obowiązek podporządkować się

każda osoba znajdująca się na terenie, którego dotyczy wydane zarządzenie,

niezależnie od tego, jaki jest jej tytuł prawny do korzystania z gruntów położonych

na tym terenie.

5. Ustawodawca stworzył warunki do powiększenia zasobu gruntów Skarbu

Państwa na terenie parku narodowego o nieruchomości stanowiące własność

innych osób przez zagwarantowanie Skarbowi Państwa pierwokupu w przypadku

zbywania takich nieruchomości. Niewykonanie prawa pierwokupu przez Skarb

Państwa nie oznacza, że nabywca nieruchomości na terenie parku narodowego nie

musi liczyć się z żadnymi ograniczeniami w wykonywaniu przysługującego mu

prawa. Właściciele gruntów położonych na terenie parku narodowego mogą z nich

korzystać na zasadach oznaczonych w art. 140 k.c., bo do tych zasad odsyła

ustawodawca w art. 15 ust. 2 pkt 5 ustawy o ochr. przyr. Ograniczenia te wynikają

przede wszystkim z przepisów prawa publicznego, których stosowanie należy do

organów administracji. Odrębną kwestią jest odpowiedź na pytanie, czy

ograniczenia w sposobie korzystania z nieruchomości położonych na terenie parku

narodowego, których Skarb Państwa nie wykupił powinny być w jakiejś formie

kompensowane ich właścicielom. Rozważanie tego problemu wykracza poza

przedmiot postępowania w niniejszej sprawie.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skoro teren K. Parku Narodowego nie

został

objęty

miejscowym

planem

zagospodarowania

przestrzennego,

to

wnioskodawcy na ich nieruchomości położonej na terenie Parku mogą zrealizować

inwestycję polegającą na budowie domu i zabudowań gospodarczych. Sąd drugiej

instancji stanowisko to zaakceptował. Tymczasem zasady realizowania tego rodzaju

inwestycji reguluje ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym i prawo budowlane.

Sądy pominęły, że jeśli inwestycja budowlana ma powstać na terenie nieobjętym

planem zagospodarowania przestrzennego, to warunkiem ubiegania się o

pozwolenie na budowę jest uzyskanie decyzji o warunkach zabudowy dla

konkretnego zamierzenia inwestycyjnego. Decyzje te wydają organy administracji, a

do sądów powszechnych nie należy wypowiadanie się o tym, jakie zamierzenia

inwestycyjne może zrealizować na nieruchomości jej właściciel. Formułowanie

takich wypowiedzi narusza ustalony przez ustawodawcę podział kompetencji

pomiędzy władzą wykonawczą i sądami powszechnymi.

„Odpowiedni dostęp” do drogi publicznej zapewniany nieruchomości przy

wykorzystaniu instytucji ustanowienia służebności gruntowej na podstawie art.

145 k.c., determinowany jest przez sposób korzystania z nieruchomości

pozbawionej tego dostępu. Wnioskodawcy kupili działkę nr 431/2 już po wydaniu

rozporządzenia o ustanowieniu K. Parku Narodowego, a zatem wiedzieli o

ograniczeniach w wykorzystywaniu nieruchomości, jakie są konsekwencją jej

położenia na terenie parku narodowego. Wnioskodawcy nie uzyskali decyzji o

warunkach zabudowy umożliwiającej realizację ich zamierzeń inwestycyjnych, a to

oznacza, że ich nieruchomość nie może być traktowana tak, jakoby była

nieruchomością

przeznaczoną

pod

inwestycję

budowlaną.

W

efekcie,

dotychczasowy sposób wykorzystania nieruchomości wnioskodawców powinien

decydować o tym, jaką formę dostępu do drogi publicznej należy uznać za

odpowiednią dla tej nieruchomości.

W świetle ustaleń dokonanych wyżej, zarzut naruszenia art. 10 ust. 1

ustawy o ochr. przyr. w zw. z art. 145 § 1, § 2 zd. 1 i § 3 k.c. oraz w zw. z art. 140

k.c. uznać trzeba za tylko częściowo uzasadniony.

Skoro zasadne okazały się niektóre zarzuty skargi kasacyjnej, to na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 398 21 k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł, jak w sentencji.