I CSK 65/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 65/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa F. S.A.

przeciwko Gminie Miasta R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 października 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 8 października 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanej Gminy od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 26 kwietnia 2010 r. Pozwana

zaskarżyła ten wyrok skargą kasacyjną w całości, wnosząc o jego uchylenie w

całości i o oddalenie powództwa.

W sprawie dokonano następujących ustaleń.

Powód F. S.A. domagał się zasądzenia od Gminy Miasto R. kwoty 78.003 zł

z ustawowymi odsetkami od dnia 31 grudnia 2009 r. Wskazano, że pozwany był

właścicielem działek ewidencyjnych nr 216/38, 216/54, 305/5 o Obr. 13 R.

objętych księgami wieczystymi KW

,

/.../ prowadzonych przez Sąd Rejonowy

Wydział Ksiąg Wieczystych, których własność nabył poprzednik prawny pozwanego

- Skarb Państwa w drodze wywłaszczenia. Na podstawie umowy z dnia 4 lutego

1999 r. powód, jako członek Spółdzielni Mieszkaniowej, zobowiązał się do

wybudowania parkingu i drogi dojazdowej do centrum handlowego oraz dla potrzeb

osiedla mieszkaniowego. Wybudowaną drogę dojazdową i parking powód objął

w posiadanie, zaś zajęte pod budowę działki nr 305/3 i 305/4 obr. 213, pozwana

Gminy oddała w użyczenie Spółdzielni Mieszkaniowej umową z dnia 8 stycznia

2001 r.

Miejskie Przedsiębiorstwo Dróg i Mostów, w wykonaniu umów zawartych w

2001 r. z powodem, utwardziło płytami wielootworowymi plac postojowy oraz

wybudowało drogę dojazdową i chodnik przy Zespole Handlowo - Usługowym przy

ul. P. , a powód zapłacił za wykonane roboty budowlane.

Powód twierdził, że poczynione przez niego nakłady konieczne na parking

i infrastrukturę miejską zwiększyły wartość działki ewidencyjnej nr 305/5 obr. 213 R.

, tj. działki powstałej z części dawnej działki ewidencyjnej nr 305/4, obr. 213.

Decyzją Starosty

K. z dnia 23 listopada 2009 r. działki te zostały zwrócone

poprzednim ich właścicielom, których zobowiązano do zapłacenia pozwanej Gminie

poczynionych nakładów na parking, chodnik i drogę dojazdową w wysokości 70.003

zł. Właściciele działek przekazali tę kwotę pozwanej. W ten sposób, zdaniem

powoda, doszło do bezpodstawnego wzbogacenia strony pozwanej jego kosztem,

co uzasadnia powództwo na podstawie art. 405 k.c. Jako dodatkową podstawę

prawną, obok bezpodstawnego wzbogacenia, wskazano przepis art. 226 § 2 k.c.,

gdyż powód domagał się zwrotu poniesionych przez siebie nakładów koniecznych

na cudzą rzecz jako posiadacz zależny.

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że pozwany nie zaprzeczył okolicznościom

faktycznym pozwu, jak również przyznał, że od aktualnych właścicieli otrzymał

kwotę 78.003 zł tytułem zwiększenia wartości działki ewidencyjnej nr 305/5, obr.

213 w postaci poczynionych nakładów na utwardzenie parkingu, wybudowanie

drogi dojazdowej i chodnika. Pozwany wskazywał jednak na brak podstawy prawnej

do

uwzględnienia

powództwa,

jako

że

powód

był jedynie

dzierżycielem

nieruchomości z uwagi na ogólnodostępny charakter parkingu, drogi dojazdowej i

chodnika, zaś pozwany zawarł umowę użyczenia tej działki nie z powodem, lecz ze

Spółdzielnią Mieszkaniową, która była posiadaczem zależnym tej działki, przy czym

powód był jedynie wykonawcą zastępczym robót budowlanych zobowiązanym do

ponoszenia kosztów robót. Pozwany ponadto, z ostrożności procesowej, podniósł

zarzut przedawnienia dochodzonego w pozwie roszczenia.

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo na podstawie art. 405 k.c., uznając, że

w okolicznościach sprawy pozwana wzbogaciła się kosztem powoda z tytułu

pobrania równowartości poczynionych przez niego nakładów na działki.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego. Zwrócono uwagę,

że prace budowlane, które poczynił powód na działce nr 305/5 obr.213, tj.

wybudowanie parkingu, drogi i chodnika, zostały wykonane na podstawie umowy z

dnia 4 lutego 1999 r. zawartej pomiędzy Spółdzielnią Mieszkaniową a powodem. W

umowie zapisano, że powód jako inwestor zastępczy poniesie koszty budowy

parkingów, natomiast Spółdzielnia zapewni prawo ich użytkowania dla użytkownika

wybudowanych

pawilonów

oraz

mieszkańców

osiedla

z

uwagi

na

ich

ogólnodostępny charakter .Wskazano, że skoro pozwana Gmina nie poniosła

nakładów na budowę parkingu, ulicy, chodnika w kwocie 78.003 zł, a uzyskała od

aktualnych właścicieli działek równowartość tych nakładów, to została o tę kwotę

bezpodstawnie wzbogacona. Gmina uzyskała tę sumę pieniężną bez tytułu

prawnego kosztem powoda, który poczynił nakłady i nie mógł rozebrać

wybudowanego parkingu, drogi i chodnika. To, że przekazanie pieniędzy między

pozwaną Gminą a osobami fizycznymi, które odzyskały nieruchomość zostało

dokonane na podstawie decyzji administracyjnej i że czyniąc nakłady powód

wykonywał wiążącą go umowę ze Spółdzielnią Mieszkaniową, nie może

przesądzać o tym, że pozwana Gmina uzyskała korzyść materialną zgodnie z

prawem. Podstawa prawna świadczenia (nakładów) istniała w chwili tego

świadczenia, ale ta podstawa odpadła, gdy doszło do zwrotu działki byłym

właścicielom.

Sąd Apelacyjny uznał zarzut przedawnienia roszczenia za nietrafny. Okres

przedawnienia roszczenia nie zaczął biegu od daty dokonanych nakładów przez

powoda na działkę, lecz od daty, kiedy pozwana Gmina otrzymała od osób

fizycznych byłych właścicieli działki kwotę 78.003 zł.

Wskazany wyżej wyrok pozwany zaskarżył skargą kasacyjną w całości. Jako

podstawy skargi wskazano naruszenie:

-

art. 405 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające

na uznaniu, iż przesłanka braku podstawy prawnej uzyskania korzyści

majątkowej kosztem innej osoby obejmuje okoliczność, gdy wzbogacony

uzyskał korzyść na podstawie umowy zawartej z osobą trzecią a także

przyjęcie, iż źródłem bezpodstawnego wzbogacenia pozwanego kosztem

powoda jest otrzymanie od osób fizycznych kwoty 78.003 zł;

-

art. 118 k.c. przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

wyrażające się w uznaniu iż nietrafny jest zgłoszony przez pozwanego

zarzut przedawnienia dochodzonego przez powoda roszczenia;

-

art. 120 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

wyrażające się w uznaniu iż bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się nie

w chwili poniesienia przez powoda nakładów na opisaną w pozwie

nieruchomość ale z chwilą otrzymania od osób fizycznych kwoty 78.003 zł,

którą to datę Sąd Apelacyjny przyjął za moment powstania i wymagalności

roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia pozwanej kosztem

powoda;

-

art. 328 § 2 k.p.c. przez brak wyjaśnienia na czym polegało

zubożenie

powoda i równocześnie wzbogacenie pozwanego;

-

art. 2 § 1 k.p.c. poprzez wyrażoną w uzasadnieniu orzeczenia ocenę, iż

Gmina otrzymała korzyść majątkową w postaci kwoty pieniężnej od

następców prawnych byłych właścicieli niezgodnie z prawem lub bez tytułu

prawnego, choć w tym względzie wiąże Sąd ostateczna i prawomocna

decyzja Starosty z dnia 23 listopada 2009 r.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie

powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Formuła art. 405 k.c. o bezpodstawnym wzbogaceniu jest tak ogólna, że

mogłaby zastąpić wiele szczegółowych uregulowań w prawie cywilnym. Stąd też

w orzecznictwie podaje się wskazania, które mają na celu wytyczenie zakresu

stosowania roszczenia kondykcyjnego, tak aby nie kolidowało ono z pozostałymi

instytucjami cywilistycznymi. Zwięzłe, a zarazem trafne uwagi w tej mierze znalazły

się m. in. w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 1995 r.,

III CZP 46/95 (OSNC 1995, nr 7-8, poz. 114), w którym stwierdzono, że przepisy

o bezpodstawnym wzbogaceniu należy stosować wtedy, gdy brak jest innego

środka

prawnego

umożliwiającego

przywrócenie

równowagi

majątkowej,

naruszonej bez prawnego usprawiedliwienia. Sądy obu Instancji zasadnie przyjęły,

że z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Roszczenie z art.

405 k.c. przysługuje, kiedy ktoś uzyskuje korzyść majątkową kosztem innej osoby

bez podstawy prawnej. Bezsporne jest, że pozwana Gmina uzyskała należność

z tytułu nakładów , które zostały poczynione przez powoda. Spełnione są zatem

w sposób oczywisty dwie przesłanki kondykcji; wzbogacenie pozwanej i koszt

powoda. Pozostaje rozstrzygnąć, czy istniała dla tego przysporzenia na rzecz

pozwanej podstawa prawna. Skarżąca upatruje jej w decyzji Starosty z dnia 23

listopada 2009 r., w której orzeczono zwrot nieruchomości poprzednim jej

właścicielom oraz przyznano od nich na rzecz Gminy odszkodowanie z tytułu

zwiększenia wartości nieruchomości o poczynione na nich nakłady. Jest to

przekonanie błędne. W postępowaniu o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie

prowadzi się ustaleń, kto przyczynił się do zwiększenia jej wartości. Zgodnie

bowiem z art. 140 ust. 4 ustawy

z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. 2010 r. Nr 102, poz. 651), w

razie

zmniejszenia się albo zwiększenia wartości nieruchomości, odszkodowanie,

ustalone w ust. 2 pomniejsza się lub powiększa o kwotę równą różnicy wartości

określonej na dzień zwrotu. Stosownie zaś do ustępu pierwszego tego przepisu,

ustalone odszkodowanie poprzedni właściciel zwraca Skarbowi Państwa lub

jednostce samorządu terytorialnego, w zależności od tego, kto jest właścicielem

nieruchomości w dniu zwrotu. Tak więc decyzja starosty o ustaleniu odszkodowania

za zwracaną nieruchomość jest jedynie formalną podstawą do jego przyznania

gminie, gdyż starosta nie jest uprawniony do czynienia ustaleń, kto w

rzeczywistości przyczynił się do zwiększenia wartości zwracanej nieruchomości.

Wbrew stanowisku skarżącej, decyzja ta nie zamyka drogi sądowej do ustalania, że

nakłady zwiększające wartość nieruchomości poczyniła w rzeczywistości osoba

trzecia, jak to było w rozpoznawanej sprawie, a tym samym, że pozwana Gmina

powinna zwrócić wartość przyznanych jej i zapłaconych w ramach odszkodowania

tych nakładów, jako świadczenia uzyskanego bezpodstawnie kosztem powoda.

Dlatego zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia art. 405 k.c. oraz art. 2 § 1 k.p.c. były

nieusprawiedliwione. W tej sytuacji jako oczywiście bezzasadny jawi się zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. przez rzekomy brak wyjaśnienia na czym polegało

w niniejszej sprawie zubożenie powoda i odpowiadające mu wzbogacenie

pozwanej. Wzbogacenie Gminy nastąpiło w chwili zapłacenia jej odszkodowania

przez właścicieli, którym zwrócono nieruchomość, a zatem od tej daty należy liczyć

bieg terminu przedawnienia roszczenia o bezpodstawne wzbogacenie, jak to

prawidłowo przyjął Sąd Apelacyjny, a nie od daty poczynienia nakładów przez

powoda, jak to błędnie utrzymuje pozwana w skardze kasacyjnej.

Z tych przyczyn skarga podlegała oddaleniu, jako niezasadna (art. 398 14

k.p.c.).

db