I CSK 646/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 646/10

POSTANOWIENIE

Dnia 21 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku T. J., M. W.-J.

i "Ruch" S.A. w W.

przy uczestnictwie D. K., Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

i Gminy K.

o ustanowienie drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania D. K. od postanowienia

Sądu Okręgowego

z dnia 23 marca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 16 września 2009 r. oddalił wniosek

T. J. i M. W.-J. oraz Ruch S.A. z siedzibą w W. Oddział w R. o ustanowienie

służebności drogi koniecznej.

Z ustaleń wynika, że wnioskodawcy są współwłaścicielami położonej w K.

działki ewidencyjnej nr 2220, zabudowanej w całości budynkiem mieszkalnohandlowym,

przylegającej

bezpośrednio

do

ul.

R. Od

strony

północnej

nieruchomość ta przylega do działki nr 2219 stanowiącej własność Skarbu Państwa

i pozostającej w użytkowaniu wieczystym Ruch S.A. Dostęp do ul. P. możliwy jest

przez tę działkę i działkę nr 2218/1, stanowiącą własność uczestniczki D. K. W

wyniku adaptacji budynku,

przeprowadzonej niezgodnie z pozwoleniem na

budowę, wejście do lokali użytkowych możliwe jest jedynie od strony ul. R., a do

pozostałych części budynku tylko od ul. P. Działka nr 2219 przylega bezpośrednio

do drogi publicznej – ul. P.– i od tej strony urządzone jest wejście do budynku

położonego na tej nieruchomości oraz do rampy towarowej. Na podwórzu znajduje

się garaż, a działkę zabudowano w taki sposób, że nie pozostawiono miejsca, ani

nie urządzono bramy dwustronnej umożliwiającej dostęp do podwórza. Śródmieście

K. nie ma ustalonego planu zagospodarowania przestrzennego, ale istnieje

możliwość zabudowy działki uczestniczki D. K. nr 2218/1. Działka ta obciążona jest

służebnością gruntową na rzecz działki nr 2218/2, której przebieg nie jest

precyzyjnie określony, zaś właściciel nieruchomości władnącej tylko sporadycznie z

niej korzysta, mając dostęp do swojej kamienicy od strony rynku. Ruch drogowy w

obrębie staromiejskim dopuszczony jest po istniejących drogach publicznych,

zgoda wymagana jest jedynie na wjazd pojazdów o masie ponad 2,5 tony. Osoby

zameldowane na pobyt stały mają abonamenty zerowe roczne na miejsca płatnego

parkowania. Do budynków zlokalizowanych przy tej części ul. R., przy której

posadowiony jest budynek wnioskodawców, dostawa towaru do sklepów i

restauracji odbywa się od strony ul. R., ponieważ większość budynków nie ma

zaplecza z drugiej strony.

Sąd pierwszej instancji uznał, że ustanowienie służebności na cudzym

gruncie może mieć charakter wyjątkowy, a przepis art. 145 k.c. nie pozwala na

ustanowienie drogi koniecznej w celu zapewnienia łatwiejszego korzystania

z nieruchomości. Ustanowienie drogi koniecznej przez nieruchomość uczestniczki

D. K. doprowadziłoby do powstania rażącej dysproporcji na niekorzyść tej

nieruchomości, prowadząc do ograniczenia możliwości jej zabudowy przez

uczestniczkę. Odnośnie żądania ustanowienia drogi koniecznej na rzecz działki nr

2219 stwierdził, że nie znajduje ono uzasadnienia z tego względu, iż nieruchomość

ta przylega do ul. P., dopuszczonej do ruchu samochodowego, a przez

odpowiednią adaptację i przebudowę budynku istnieje możliwość urządzenia

dojazdu na podwórze i do posadowionego tam garażu.

Na skutek apelacji wnioskodawców Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia

23 marca 2010 r. zmienił powyższe postanowienie w ten sposób, że ustanowił

służebność gruntową ograniczoną do wykonywania przejazdów do działki

wnioskodawców szlakiem o szerokości 3 metrów, przebiegającym przez działkę

wnioskodawczyni oraz przez działkę ewidencyjną nr 2219, w sposób przedstawiony

na sporządzonej oraz zasądził od wnioskodawców solidarnie na rzecz uczestniczki

kwotę 19.700 zł i na rzecz „Ruch" S.A. w W. kwotę 5.200 zł tytułem jednorazowego

wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej. Oddalił wniosek i apelację

wnioskodawców w pozostałym zakresie, a także odrzucił apelację sporządzoną w

imieniu wnioskodawcy Ruch S.A.

W ocenie Sądu Okręgowego, apelacja wnioskodawców jest uzasadniona

w części

dotyczącej

żądania

ustanowienia

służebności

ograniczonej

do

wykonywania przejazdów przez działki nr 2218/1 i 2219, przez które zostanie

skomunikowana z drogą publiczną ul. P., po której dopuszczony jest ruch

samochodowy. Sąd ten uznał, że fakt iż nieruchomość wnioskodawców

zabudowana w całości budynkiem przylega od strony południowej do ul. R.

nie oznacza,

że

przez

płytę

R. wnioskodawcy

mają

możliwość

dojazdu

bezpośrednio pod budynek, gdyż cała płyta rynku w tym obszarze, ze względu na

jego

ochronę,

zabytkowy

charakter

i

funkcję

wyłączona

jest

z

ruchu

wszelkich pojazdów. Możliwość parkowania samochodów na wyznaczonych ulicach

i w tej części rynku odległych kilkadziesiąt metrów od budynku wnioskodawców,

nie oznacza tego, że wnioskodawcy uzyskują odpowiedni dostęp do swojej

nieruchomości. Z takiego rozwiązania musieliby w ostateczności korzystać,

gdyby nie

istniała

możliwość

bezpośredniego

skomunikowania

ich

nieruchomości z drogą publiczną, a taka możliwość istnieje poprzez wytyczenie

drogi przez działki uczestników postępowania. Nieruchomość wnioskodawców

zabudowana jest

budynkiem,

wykorzystywanym

na

działalność

handlowo-

usługową. Podobną funkcję spełniają budynki zlokalizowane w obrębie ul. R.

Wykorzystanie budynku na takie cele nie jest możliwe bez zapewnienia dojazdu,

w celu dostarczenia towaru, wywozu nieczystości czy przewozu przedmiotów

służących do urządzenia lokali. Taki dostęp byłby konieczny także i wówczas,

gdyby budynek był wykorzystywany na cele mieszkalne. Przeprowadzenie drogi

koniecznej w zakresie dojazdu uznał Sąd za uzasadnione interesem społeczno –

gospodarczym, ponieważ prowadzi to do stworzenia właścicielom nieruchomości

władnącej

możliwości

właściwego

i

normalnego

korzystania

z

budynku.

Nieruchomość uczestniczki jest już obciążona na jej całym obszarze służebnością

gruntową przejazdu i przechodu na rzecz działki nr 2218/2, przylegającej do

nieruchomości wnioskodawców i płyty rynku. Działka ta nie jest wykorzystywana do

innych celów i realnie jest to niemożliwe. Po ustanowieniu żądanej służebności

gruntowej ograniczonej do wykonywania przejazdów zwiększy się jedynie

częstotliwość ich wykonywania i w takim zakresie powiększy się związana z tym

uciążliwość, której nie można uznać za nadmierną. Sąd drugiej instancji uznał

natomiast,

że wnioskodawcy

nie

mogą

skutecznie

domagać

ustanowienia

służebności przechodu, bowiem ich nieruchomość ma urządzony i dogodny dostęp

w tym zakresie od ul. R. Skoro wnioskodawcy dokonali przebudowy wnętrza

budynku, którego pomieszczenia i oba poziomy były komunikacyjnie powiązane

z wejściem od strony rynku, to tym samym z własnej woli pozbawili się takiej

możliwości. Kierując się osiągnięciem najkorzystniejszych dla siebie rozwiązań

nie mogą poszukiwać możliwości uzyskania przechodu przez cudzą nieruchomość.

Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia wniosła uczestniczka D. K.,

zaskarżając je w całości. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżąca

zarzuciła naruszenie art. 140 i 145 k.c. w zw. z art. 64 Konstytucji poprzez nierówną

ochronę prawa własności, naruszenie istoty konstytucyjnego prawa własności w

związku z niewspółmiernym obciążeniem prawa własności jej nieruchomości. W

ramach drugiej podstawy zarzuciła naruszenie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 518, 370,

373, 130 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. W konkluzji wniosła o uchylenie w całości

zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Możliwość ustanowienia służebności drogi koniecznej ograniczona jest,

zgodnie z art. 145 § 1 k.c., do wypadku, w którym nieruchomość nie ma

odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Instytucja ta nie może służyć wygodzie

właścicieli działki władnącej, kosztem ograniczenia prawa właściciela działki

obciążonej. Chodzi o odpowiedni, nie zaś o łatwiejszy dostęp do drogi publicznej.

Przy orzekaniu w tym przedmiocie należy brać pod uwagę wszelkie okoliczności,

określone w art. 145 k.c. Zasadnie zarzucała skarżąca, że nie wszystkie

okoliczności zostały dogłębnie rozważone. Nie wzięto pod uwagę faktu,

że wnioskodawcy nabywając nieruchomość położoną w zwartym obszarze

śródmiejskim winni liczyć się z pewnymi niedogodnościami, w tym z brakiem

możliwości parkowania pojazdów przed budynkiem i ograniczeniem możliwości

dojazdu do niego. Taka sytuacja zdarza się nierzadko w terenie objętym zabudową

zabytkową. Trafnie podnosiła skarżąca, że ograniczenie w dojeździe do

nieruchomości

usytuowanych

przy

ul.

R. dotyczy

wszystkich

właścicieli

nieruchomości, którzy przy tym nie mają żadnej innej możliwości dojazdu, a mimo

to również, podobnie jak wnioskodawcy, prowadzą działalność gospodarczą.

Z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, że partery domów zlokalizowanych

przy ul. R. wykorzystywane są na sklepy lub prowadzenie innej działalności

gospodarczej. Nie wyjaśniono, w jaki sposób korzystają z usług komunalnych

i w jaki sposób dostarczane są towary czy inne urządzenia niezbędne do

prowadzonej przez nich działalności, oraz, czy w podobny sposób mogą swoją

działalność prowadzić wnioskodawcy. Z ustaleń nie wynika, czy ulica R. została

całkowicie wyłączona z ruchu drogowego, czy też jest objęta jedynie określonymi

ograniczeniami. Rozważenia zatem wymaga, czy wystarczającą podstawą

ustanowienia drogi koniecznej, prowadzącą w istocie do ich uprzywilejowania, jest

okoliczność, że działka stanowiąca ich własność sąsiaduje z działką będącą

własnością Skarbu Państwa, a ta z kolei – z działką wnioskodawczyni, która jako

jedyna nie w całości zabudowana może zapewnić dostęp do ulicy P. Za dowolną,

nie opartą na racjonalnych podstawach należy uznać konstatację, że budynek

znajdujący się na działce skarżącej nie może zostać rozbudowany, niewątpliwie zaś

taką możliwość wykluczy ustanowienie służebności drogi koniecznej w sposób

określony w zaskarżonym postanowieniu. Okoliczność obciążenia nieruchomości

skarżącej wcześniej ustanowioną służebnością nie może stanowić argumentu

przemawiającego za możliwością dalszego jej obciążania w sytuacji, w której nie

wyjaśniono sposobu, w jaki już ustanowiona służebność jest w rzeczywistości

wykorzystywana i w jaki sposób dalsze obciążenie wpłynie na ograniczenie prawa

własności nieruchomości skarżącej. Nie można też nie uwzględniać faktu

dokonywania przez wnioskodawców przebudowy budynku niezgodnie z uzyskanym

zezwoleniem, prowadzącego w istocie do wymuszania dogodnych dla siebie

rozwiązań. Zaskarżone orzeczenie zatem podlega uchyleniu wobec konieczności

wyjaśnienia wskazanych okoliczności.

Nie można podzielić zarzutów podnoszonych w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej. Sprowadzają się one do twierdzenia, że apelację wnioskodawców

należało odrzucić, bowiem została określona jako apelacja od wyroku, nie zaś od

postanowienia, chociaż tę właśnie postać miało skarżone nią orzeczenie. Z treści

apelacji wynikało bez żadnych wątpliwości, jakiego orzeczenia dotyczył wniesiony

środek zaskarżenia. Odrzucenie apelacji z uwagi na pomyłkę pisarską, nawet

uwzględniwszy fakt sporządzenia go przez profesjonalnego pełnomocnika,

stanowiłoby niczym nieuzasadniony nadmierny formalizm.

Skarga kasacyjna dotyczy zaskarżonego orzeczenia w całości, także zatem

w tej części, w jakiej jest dla skarżącej korzystne. Wobec tego jednak,

że orzeczenie to tworzy integralną całość, niezbędne jest jego uchylenie w całości,

o czym orzeczono na podstawie art. 39815 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.