I CSK 64/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 64/07

POSTANOWIENIE

Dnia 18 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

del. SSA Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. S.A. w K Oddział w T.

- Zakład Energetyczny T.

przy uczestnictwie W. B. i Skarbu Państwa - Starosty Powiatu D.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 18 maja 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 26 maja 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

i orzeczenia o

Zakład Energetyczny T S.A., w toku postępowania przejęty przez E. S.A. w

K., wniósł o stwierdzenie, że z dniem 15 listopada 2001 r. każdoczesny właściciel i

użytkownik wieczysty nieruchomości stanowiącej działkę nr 632/2 w D., objętej

księgą wieczystą KW nr […], nabył przez zasiedzenie służebność gruntową

przesyłowej linii energetycznej przechodzącej przez działkę nr 667/1, położoną w

D. W. B., właściciel działki nr 667/1 położonej w D., zakwestionował istnienie po

stronie wnioskodawcy przesłanek zasiedzenia służebności i domagał się oddalenia

wniosku.

Postanowieniem z 30 listopada 2004 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek, po

ustaleniu, że działka nr 632/2 jest własnością Skarbu Państwa i pozostaje w

użytkowaniu wieczystym wnioskodawcy, a działka nr 667/1 stanowi własność W. B.

Linia energetyczna 110 kV przebiega od stacji transformatorowej znajdującej się na

działce nr 632/2, przecina ulicę, a następnie biegnie przez działkę nr 667/1. Pas

gruntu zajęty przez linię na działce nr 667/1 w rzucie poziomym ma szerokość 6 m

przy ulicy i 7,5 m przy wschodnim krańcu działki, jego długość wynosi 40,5 m, a

zajęta powierzchnia 273 m2. Przedmiotową linię energetyczną na podstawie

pozwolenia na budowę wybudował Zakład Energetyczny w R. Linię tę oddano do

użytku 15 listopada 1971 r., a w 1975 r. przekazano ją wnioskodawcy.

W. B. w 1963 r. rozpoczął budowę domu na działce nr 667/1, a w 1966 r.

wprowadził się do tego domu, po czym wyjechał do USA, skąd powrócił w 1972 r.

Wówczas stwierdził, że linia energetyczna jest już wybudowana, a jej przebieg jest

taki jak obecnie. Dwudziestego dziewiątego maja 2001 r. uczestnik złożył wniosek o

wszczęcie postępowania administracyjnego w celu sprawdzenia legalności budowy

linii energetycznej. To postępowanie nie zostało dotąd zakończone. Wyrokiem z 5

listopada 2004 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo W. B. o ochronę własności

działki nr 667/1.

Sąd Rejonowy przyjął, że do 1 lutego 1989 r. zakład energetyczny, mający

status przedsiębiorstwa państwowego, wykonywał jedynie zarząd operatywny

majątku

Skarbu

Państwa,

a

zatem

nie

był

samoistnym

posiadaczem

nieruchomości. Takim posiadaczem był Skarb Państwa, ale wnioskodawca nie

wykazał, żeby Skarb Państwa przeniósł na niego posiadanie nieruchomości, a to

wyklucza doliczenie okresu posiadania poprzednika do czasu posiadania

nieruchomości przez wnioskodawcę. Bieg terminu zasiedzenia przerwało złożenie

wniosku do organu nadzoru budowlanego o stwierdzenie legalności budowy linii

energetycznej.

Postanowieniem z 25 lutego 2005 r. Sąd Okręgowy zmienił postanowienie

Sądu Rejonowego w ten sposób, że wniosek o stwierdzenie zasiedzenia

służebności przesyłowej uwzględnił, przyjmując, że od 13 listopada 1971 r. Zakład

Energetyczny w R., a później Zakład Energetyczny w T. był samoistnym

posiadaczem linii energetycznej przebiegającej nad nieruchomością uczestnika. Za

bezsporne uznał, że na Zakład Energetyczny w T. przeniesiona została nie tylko

linia energetyczna, ale także służebność tej linii. W tych okolicznościach stwierdził,

że Skarb Państwa nabył na podstawie art. 292 k.c. przez zasiedzenie służebność

przesyłową, po upływie 30 lat, z uwagi na wykonywanie jej posiadania w złej

wierze.

Postanowieniem z 25 stycznia 2006 r. (I CSK 11/05), wydanym

w uwzględnieniu

skargi

kasacyjnej

uczestnika,

Sąd

Najwyższy

uchylił

postanowienie Sądu Okręgowego z 25 lutego 2005 r. i sprawę przekazał temu

Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy odniósł się do tezy uczestnika, że bieg terminu zasiedzenia

służebności został przerwany przez samo złożenie wniosku do organu nadzoru

budowlanego o zbadanie legalności inwestycji wnioskodawcy i wskazał, że

w świetle art. 123 § 1 pkt 1 k.c. poglądu tego nie da się zaakceptować. Sąd

Najwyższy odwołał się do poglądu wyrażonego w uchwale z 17 stycznia 2003 r.,

III CZP 75/02, OSN C 2003, nr 11, poz. 142 o dopuszczalności ustanowienia na

rzecz zakładu energetycznego, jako użytkownika wieczystego nieruchomości

gruntowej, służebności gruntowej polegającej na zapewnieniu na czas nieokreślony

dostępu do poszczególnych słupów energetycznych stanowiących jego własność

celem ich wymiany i modernizacji linii energetycznej. Ten pogląd zaaprobował Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym przedmiotową sprawę, wskazując, że

stwierdzenie nabycia służebności w drodze zasiedzenia może nastąpić także na

rzecz użytkowania wieczystego (art. 285 k.c.). Stwierdził, że w okresie od 15

listopada 1971 r. do 1 lutego 1989 r. poprzednicy prawni wnioskodawcy, jako

przedsiębiorstwa

państwowe,

byli

wprawdzie

władającymi

w ramach

sprawowanego zarządu mieniem państwowym, lecz czynili to w imieniu i na rzecz

Skarbu Państwa. Ich władztwo nad nieruchomością miało zatem postać dzierżenia

w rozumieniu art. 338 k.c. Dopiero zmiana kodeksu cywilnego dokonana ustawą z

31 stycznia 1989 r. otwarła dla państwowych osób prawnych możliwość nabywania

dla siebie własności nieruchomości i innych praw rzeczowych. Po 1 lutego 1989 r.

poprzednik prawny wnioskodawcy korzystał z nieruchomości uczestnika w zakresie

odpowiadającym służebności gruntowej we własnym imieniu i na własną rzecz.

Tym samym w okresie od 1 lutego 1989 r. do 15 listopada 2001 r., Skarb Państwa

nie korzystał z nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności,

choćby z uwagi na treść art. 441 k.c. i tym samym nie mógł nabyć w dacie

zamykającej ten okres służebności w drodze zasiedzenia. Na pytanie, czy osoba

prawna, która przed 1 lutego 1989 r. nie mogła nabyć własności nieruchomości lub

innych praw rzeczowych, może do okresu samoistnego posiadania po 1 lutego

1989 r. zaliczyć okres posiadania przed tą datą, kiedy to występowała jako

dzierżyciel w ramach sprawowanego wówczas zarządu mieniem państwowym, Sąd

Najwyższy odpowiedział twierdząco. Artykuł 176 k.c. zezwala na zaliczenie okresu

posiadania poprzednika do okresu posiadania ubiegającego się o stwierdzenie

zasiedzenia, jeśli przeniesienie posiadania nastąpiło podczas biegu terminu

zasiedzenia. Różne sposoby pochodnego nabycia posiadania uregulowane są w

art. 348-351 k.c. i rzeczą wnioskodawcy jest wykazanie, że po 1 lutego 1989 r.

nastąpiło przeniesienie na niego posiadania służebności w którejś z tych postaci

przez Skarb Państwa.

Rozpoznając

sprawę

ponownie,

Sąd

Okręgowy

dodatkowo

ustalił,

że przedsiębiorstwo państwowe Zakład Energetyczny „T.” w T. utworzono

zarządzeniem Ministra Przemysłu z 16 stycznia 1989 r. na bazie składników mienia

podzielonego przedsiębiorstwa „Południowy Okręg Energetyczny” w K. Nowe

przedsiębiorstwo zostało wpisane do rejestru 15 lutego 1989 r.

Decyzją Wojewody T. z 26 stycznia 1995 r. stwierdzone zostało nabycie z

mocy samego prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. przez Zakład Energetyczny „T.” w

T. prawa wieczystego użytkowania nieruchomości Skarbu Państwa składającej się

z działki nr 632/2 w D. oraz własności budynków i urządzeń na tej działce.

Zarządzeniem Ministra Przemysłu i Handlu z 9 lipca 1993 r. dokonano

podziału Zakładu Energetycznego „T.” w T. w celu przekształcenia jednego z

przedsiębiorstw w spółkę Skarbu Państwa. Sieć energetyczna związana ze

służebnością na działce nr 667/1 pozostała przy wnioskodawcy i stała się

majątkiem spółki Zakład Energetyczny T. S.A.

Sąd Okręgowy uznał, że dopiero nowela kodeksu cywilnego z 1 lutego

1989 r. dała podstawę do uzyskania przez poprzednika prawnego wnioskodawcy

statusu posiadacza samoistnego nieruchomości. Wcześniej wnioskodawca był jej

dzierżycielem. Dopiero z tą datą rozpoczął się zatem dla Zakładu Energetycznego

w T. bieg terminu zasiedzenia służebności gruntowej. Wnioskodawca nie wykazał,

żeby po 1 lutego 1989 r. doszło do przeniesienia posiadania przez Skarb Państwa

na jego poprzedników prawnych, a to uniemożliwia zaliczenie czasu posiadania

poprzednika, czyli Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy. Przeniesienie

posiadania następuje w formach przewidzianych w art. 348 k.c., czyli przez

wydanie rzeczy posiadaczowi, albo bez takiego wydania, w drodze tylko samego

porozumienia między zbywcą a nabywcą – art. 349-351 k.c. Wejście w posiadanie

rzeczy może mieć charakter pierwotny lub pochodny, ale dla zaliczenia posiadania

poprzednika na korzyść ubiegającego się o stwierdzenie zasiedzenia konieczne

jest stwierdzenie pochodnego przeniesienia posiadania.

Wnioskodawca wiąże przeniesienie na niego posiadania przez Skarb

Państwa z dwoma zdarzeniami, a mianowicie z wydaniem przez Wojewodę T.

decyzji na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o

gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości stwierdzającej nabycie z

mocy samego prawa użytkowania wieczystego przez przedsiębiorstwo, w którego

zarządzie pozostawały te grunty oraz z wydaniem zarządzenia z 9 lipca 1993 r.

dotyczącego podziału przedsiębiorstwa w celu wniesienia przez Skarb Państwa

mienia do spółki akcyjnej.

Skoro nabycie użytkowania wieczystego miało charakter pierwotny, to

z takim nabyciem nie mogło być połączone przeniesienie posiadania o charakterze

pochodnym.

Decyzja

potwierdzała

deklaratywnie

powstanie

użytkowania

wieczystego z mocy samego prawa, a zatem niezależnie od woli Skarbu Państwa.

Podziałowi przedsiębiorstwa dokonanemu 9 lipca 1993 r. nie mogło towarzyszyć

przeniesienie przez Skarb Państwa posiadania sieci energetycznej, bo nie był on

wówczas posiadaczem linii energetycznej w zakresie służebności.

W skardze opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej wnioskodawca

zarzucił, że postanowienie Sądu Okręgowego z 26 maja 2006 r. wydane zostało

z naruszeniem prawa materialnego, to jest: 1) art. 348 k.c. przez błędną wykładnię

i wadliwe przyjęcie, że w dniu, w którym stała się ostateczna decyzja Wojewody T.

z 26 stycznia 1995 r. stwierdzająca nabycie przez Zakład Energetyczny w T. z

mocy prawa użytkowania wieczystego działki nr 632/2 obr. 1 D obj. KW nr […] oraz

własności urządzeń i budynków na tej działce nie doszło do przeniesienia

posiadania zasiadywanej służebności na poprzednika prawnego wnioskodawcy; 2)

art. 2 ust. 1 i 2 ustawy o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości poprzez wadliwą wykładnię i przyjęcie, że nabycie prawa

użytkowania

wieczystego

działki

nr

632/2

w

D. oraz

własności

stacji

transformatorowej miało charakter nabycia pierwotnego, a tym samym nie mogło

wówczas dojść do przeniesienia posiadania, w wyniku którego następuje nabycie

pochodne; 3) art. 176 § 1 w zw. z art. 292 zd. 2 k.c. poprzez niezastosowanie tej

normy na skutek wadliwego przyjęcia, że podczas biegu terminu zasiedzenia

służebności nie nastąpiło przeniesienie posiadania ze Skarbu Państwa na

poprzednika prawnego wnioskodawcy; 4) art. 172 w zw. z art. 292 zd. 2 k.c.

poprzez błędne niezastosowanie tej normy na skutek wadliwego przyjęcia, że nie

minął jeszcze okres trzydziestu lat, po upływie którego nastąpiło nabycie

służebności również w przypadku złej wiary posiadacza.

Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i jego

zmianę poprzez uwzględnienie wniosku względnie o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Skoro powód w skardze powołał się wyłącznie na pierwszą podstawę

kasacyjną, to

ocena zasadności jego zarzutów dokonana musi być przy

uwzględnieniu przytoczonego wyżej stanu faktycznego, przyjętego przez Sądy obu

instancji za podstawę rozstrzygnięcia (por. wyroki SN z 7 marca 1997 r., II CKN

18/97, OSN C 1997, nr 7, poz. 112 i z 26 marca 1997 r., II CKN 60/97, OSN C

1997, nr 9, poz. 128).

W wydanym w tej sprawie wyroku z 25 stycznia 2006 r. (I CSK 11/05) Sąd

Najwyższy, po dokonaniu wykładni prawa materialnego, wiążąco (art. 39820 k.p.c.)

wypowiedział się o tym, że użytkownik wieczysty nieruchomości gruntowej może

nabyć także w drodze zasiedzenia służebność gruntową zwaną „służebnością

przesyłową”. W okresie od 15 listopada 1971 r. do 1 lutego 1989 r. poprzednicy

prawni wnioskodawcy korzystali z nieruchomości władnącej i zarazem ze

służebności gruntowej w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa, a ich władztwo nad tą

nieruchomością miało postać dzierżenia w rozumieniu art. 338 k.c., zaś we

własnym imieniu i na własną rzecz korzystali tej z nieruchomości i jej części

składowych od 1 lutego 1989 r. Osoba prawna, która przed 1 lutego 1989 r. nie

mogła nabyć własności nieruchomości i innych praw rzeczowych może do okresu

samoistnego posiadania po 1 lutego 1989 r. zaliczyć okres posiadania Skarbu

Państwa, w którym sama występowała jako dzierżyciel w ramach sprawowanego

zarządu mieniem państwowym, jeśli wykaże, że po tej dacie poprzednik przeniósł

na nią posiadanie nieruchomości władnącej i jej części składowych.

Po przesądzeniu powyższych kwestii, dla wydania rozstrzygnięcia w sprawie

konieczne było poczynienie stosownych ustaleń i ocena, czy w okresie po 1 lutego

1989 r. mogło dojść do przeniesienia przez Skarb Państwa na wnioskodawcę (jego

poprzednika prawnego) posiadania władnącej nieruchomości i związanej z nią

służebności, w któryś

ze

sposobów wymienionych

w art.

348-351

k.c.

Wnioskodawca wskazał, że o przeniesieniu na jego poprzednika posiadania

nieruchomości władnącej oraz sieci energetycznej ma świadczyć zdarzenie z 26

stycznia 1995 r., to jest wydanie przez Wojewodę T. decyzji stwierdzającej nabycie

z mocy prawa użytkowania wieczystego nieruchomości władnącej wraz z

zabudową.

Wydanie

tej

decyzji

wnioskodawca

traktował

jako

zdarzenie

równoważne z wydaniem mu dokumentu umożliwiającego rozporządzanie rzeczą w

rozumieniu art. 348 zd. 2 k.c.

2. Posiadanie służebności jest odrębną postacią posiadania niż posiadanie

rzeczy. Nie obejmuje ono władania rzeczą, ale faktyczne korzystanie z cudzej

nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności. Posiadanie rozciąga

się na nieruchomość i jej części składowe, a skoro za części składowe uważane są

prawa związane z własnością, to posiadacz nieruchomości uprawniony jest do

posiadania służebności związanych z nieruchomością władnącą. Osoba, na rzecz

której nastąpiło przeniesienie posiadania nieruchomości władnącej, uprawniona jest

do posiadania służebności związanych z tą nieruchomością. Przeniesienie

posiadania nieruchomości władnącej powoduje także przeniesienie posiadania

służebności z nią związanej i jest wystarczającym tytułem legitymującym do

wykonywania posiadania w granicach, w jakich nastąpiło przeniesienie (por.

uzasadnienie wyroku SN z 3 stycznia 1969 r., III CRN 271/68, OSN CP 1969, nr 10,

poz. 177).

Według art. 176 § 1 k.c., jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło

przeniesienie posiadania, obecny posiadacz może doliczyć do czasu, przez który

sam posiada, czas posiadania swego poprzednika. Jeżeli jednak poprzedni

posiadacz uzyskał posiadanie w złej wierze, czas jego posiadania może być

doliczony tylko wtedy, gdy łącznie z czasem posiadania obecnego posiadacza

wynosi przynajmniej lat trzydzieści. Przepis art. 176 k.c. nie czyni rozróżnienia, czy

przeniesienie posiadania ma nastąpić na podstawie czynności prawnej, czy także

w inny sposób, w tym na przykład z mocy prawa.

Zgodnie ze stanowiskiem utrwalonym w orzecznictwie, do przeniesienia

posiadania może dojść w każdy ze sposobów wskazanych w art. 348 – 351 k.c.

(por. np. wyrok SN z 10 listopada 1999 r., I CKN 201/98, OSN C 2000, nr 5, poz.

93, wyrok SN z 13 kwietnia 2000 r., III CKN 859/99, wyrok SN z 23 listopada

2004 r., III CK 382/03). Stosownie do art. 348 k.c. przeniesienie posiadania

następuje przez wydanie rzeczy. Wydanie dokumentów, które umożliwiają

rozporządzanie rzeczą, jak również wydanie środków, które dają faktyczną władzę

nad rzeczą, jest jednoznaczne z wydaniem samej rzeczy. Przeniesienie posiadania

samoistnego na posiadacza zależnego albo na dzierżyciela może też nastąpić na

mocy samej umowy między stronami (art. 351 k.c.).

Przeciwieństwem

pochodnego

nabycia

posiadania,

wykluczającym

zastosowanie art. 176 § 1 k.c., jest wejście w posiadanie rzeczy w sposób

pierwotny. Nabycie posiadania w sposób pierwotny nie jest uregulowane

w kodeksie cywilnym. Następuje ono w wyniku jednostronnego aktu zawładnięcia

rzeczą z wolą posiadania jej dla siebie, a zawładnięcie to może dotyczyć rzeczy

niczyjej, nowopowstałej, a także rzeczy będącej w posiadaniu innej osoby.

3. Ocenę

charakteru

korzystania

przez

poprzednika

prawnego

wnioskodawcy z nieruchomości władnącej i jej części składowych należy zacząć od

przypomnienia, że w myśl art. 4 ust. 1 ustawy z 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce

gruntami

i

wywłaszczaniu

nieruchomości

(dalej

–

u.g.g.),

w

brzmieniu

obowiązującym do 4 grudnia 1990 r., grunty państwowe mogły być oddawane

państwowej osobie prawnej tylko w zarząd. Ustawą z 31 stycznia 1989 r. o zmianie

kodeksu cywilnego zmieniony został m.in. art. 128 k.c., który do 1 lutego 1989 r.

stanowił normatywną podstawę zasady jedności własności państwowej. W wyniku

tej zmiany od 1 lutego 1989 r. państwowa osoba prawna mogła nabywać mienie na

własność oraz być podmiotem innych praw do mienia. Samo znowelizowanie art.

128 k.c. nie prowadziło jednak do uregulowania stosunku państwowych osób

prawnych do mienia Skarbu Państwa oddanego im w zarząd przed 1 lutego 1989 r.,

a w szczególności do uwłaszczenia państwowych osób prawnych mieniem, z

którego osoby te korzystały przed tą datą.

Skarb Państwa jest w stosunkach cywilnoprawnych personifikacją państwa

i szczególną osobą prawną, w tym sensie, że nie ma siedziby ani organów

w rozumieniu art. 38 k.c. Co do zasady, państwo wykonuje uprawnienia

właścicielskie w odniesieniu do własnych nieruchomości za pośrednictwem różnych

organów oraz jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej,

a przed 1 lutego 1989 r. – także za pośrednictwem państwowych osób prawnych.

Po 1 lutego 1989 r. powstała konieczność przyznania państwowym osobom

prawnym

takiego

prawa

do

wykorzystywanych

przez

nie

nieruchomości

państwowych, którego wykonywanie zwiększyłoby ich uprawnienia do tych

składników

mienia

w

porównaniu

z

zakresem

uprawnień

wynikających

z wykonywanego zarządu. Ustawodawca musiał też ustalić reguły nabywania tego

prawa lub potwierdzenia jego istnienia.

Problem praw państwowych osób prawnych do mienia Skarbu Państwa

oddanego tym osobom do korzystania ustawodawca rozwiązał dopiero ustawą z 29

września 1990 r. o zmianie u.g.g. (Dz.U. nr 79, poz. 464 ze zm.). Zgodnie z art. 2

ustawy z 29 września 1990 r. o zmianie u.g.g., grunty stanowiące własność Skarbu

Państwa będące 5 grudnia 1990 r. w zarządzie państwowych osób prawnych

innych niż Skarb Państwa stawały się z tym dniem z mocy samego prawa

przedmiotem użytkowania wieczystego tych podmiotów, a budynki, lokale

i urządzenia wzniesione na tych nieruchomościach stawały się własnością tych

osób prawnych. W ten sposób ustawodawca, realizując uprawnienia do

zadysponowania

mieniem

państwowym,

dokonał

przekształcenia

zarządu

operatywnego w prawo użytkowania wieczystego i związaną z nim własność. Jeśli

się nawet twierdzi, że prawo użytkownika wieczystego powstawało z dniem 5

grudnia 1990 r. na rzecz uwłaszczanej osoby prawnej w sposób pierwotny, ale

powstanie tego prawa uzależnione było od stwierdzenia, że państwowa osoba

prawna, jako wykonująca zarząd nieruchomością, kontynuowała w tym dniu jej

posiadanie, do 1 lutego 1989 r. przypisywane Skarbowi Państwa, a później –

bezpośrednio jej samej. Przy takim charakterze relacji pomiędzy wskazanymi wyżej

podmiotami trzeba przyjąć, że pomiędzy Skarbem Państwa i osobą prawną

uwłaszczoną jego nieruchomością z dniem 5 grudnia 1990 r. istnieje następstwo

prawne w zakresie posiadania nieruchomości. To, że uwłaszczony podmiot

kontynuował posiadanie swojego poprzednika potwierdza tezę o pochodnym

charakterze objęcia nieruchomości w posiadanie.

Skoro uzyskanie określonego prawa do rzeczy, z której państwowa osoba

prawna korzystała już wcześniej, realizując inne uprawnienia, było wynikiem woli

właściciela – państwa, występującego w stosunkach cywilnych jako Skarb Państwa,

to nie można mówić, że państwowa osoba prawna, która uzyskała użytkowanie

wieczyste na nieruchomości, objęła tę nieruchomość w posiadanie w sposób

pierwotny, na podstawie jednostronnego zawładnięcia rzeczą. Wyrazem woli

właściciela było w tym przypadku ustalenie w akcie normatywnym przesłanek, od

spełnienia których uzależnione było uzyskanie prawa użytkowania wieczystego

nieruchomości i powiązanie tych przesłanek z wcześniejszym korzystaniem przez

uwłaszczany podmiot z konkretnej nieruchomości.

Stosunek użytkowania wieczystego ma charakter cywilny, a treść tego

stosunku jest, co do zasady, kształtowana umownie (por. uchwały Sądu

Najwyższego z 8 lutego 1994 r., III CZP 188/93, OSNC 1994, nr 9, poz. 169

i z 21 kwietnia 1994 r., III CZP 36/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 209). Konieczność

powszechnego uregulowania po 1 lutego 1989 r. uprawnień państwowych osób

prawnych do wykorzystywanych przez nie nieruchomości państwowych sprawiła,

że ustawodawca rozwiązał te problemy aktem normatywnym. Nie wyklucza to

jednak oceny, iż nabycie użytkowania wieczystego przez te osoby wynikało

z pochodnego przeniesienia na nie posiadania nieruchomości.

Podobnie ocenił Sąd Najwyższy w uchwale z 29 lipca 1993 r., III CZP 64/93,

OSNC 1993, nr 12, poz. 209, charakter nabycia przez gminę mienia na podstawie

art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę

o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, Dz.U. Nr

32, poz. 191 ze zm., wskazując przy tym, że „nabycie mienia komunalnego stanowi

w istocie uwłaszczenie gmin częścią mienia ogólnonarodowego (państwowego),

a nie uwłaszczenie poprzedzone wywłaszczeniem, i to dokonanym aktem

ustawowym”. Nabycie to ma charakter pochodny, bowiem jest uzależnione od

istnienia i charakteru uprawnień do tego mienia po stronie Skarbu Państwa lub

państwowych osób prawnych. Skoro ustawodawca uzależnia uwłaszczenie od

przysługiwania Skarbowi Państwa prawa własności lub innego prawa majątkowego

- uwłaszczoną gminę należy uważać za następcę prawnego i tej okoliczności

należy przypisać decydujące znaczenie przy ocenie charakteru nabycia.

W uchwale 7 sędziów z 27 stycznia 2000 r., III ZP 14/99, OSNP 2000, nr 8,

poz. 294, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że grunty stanowiące własność Skarbu Państwa

będące w dniu 5 grudnia 1990 r. w zarządzie państwowych osób prawnych nie

stają się przedmiotem użytkowania wieczystego, jeżeli w tym dniu były zbędne na

cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, a uprawniony złożył wniosek o zwrot

nieruchomości.

Powyższe

nieruchomości

przez

oznacza,

państwową

że

osobę

nabycie

użytkowania

wieczystego

prawną

faktycznie

korzystającą

z nieruchomości 5 grudnia 1990 r. wyraźnie uzależnione było od tego, czy i jakie

prawo do tej nieruchomości przysługiwało Skarbowi Państwa.

Kreując prawo użytkowania wieczystego po stronie państwowej osoby

prawnej, w której zarządzie w dniu 5 grudnia 1990 r. pozostawała nieruchomość

będąca

jego

przedmiotem,

ustawodawca

zdecydował,

że

potwierdzeniem

powstania tego - ze swej natury - cywilnego prawa będą zajmować się organy

administracji – wojewodowie, w postępowaniu administracyjnym – jurysdykcyjnym.

Wypada zauważyć, że ustawodawca nie musiał ustalać drogi sformalizowanego

postępowania administracyjnego dla uzyskania

przez uprawniony podmiot

potwierdzenia nabycia prawa użytkowania wieczystego nieruchomości z uwagi na

spełnienie się przesłanek oznaczonych w art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie u.g.g.

W takim przypadku spory na tle stosunków prawnych, o których mowa, podlegałyby

rozstrzygnięciu w postępowaniu cywilnym (art. 1 k.p.c.). Stosunkowo często jednak

ustawodawca przekazuje na drogę administracyjną orzekanie o prawach ze swej

natury cywilnych. Tego rodzaju zabieg powoduje wyłączenie drogi postępowania

cywilnego w oznaczonym zakresie, ale nie wpływa na ocenę charakteru praw, które

mają być przedmiotem rozpoznania na drodze administracyjnej. Wytłumaczeniem

dla skonstruowania w omawianym przypadku tego typu drogi ochrony prawnej

może być to, że sądy powszechne – co do zasady – realizują własne kompetencje

w zakresie wymiaru sprawiedliwości w razie zaistnienia sporu o świadczenia, które

mają wynikać z określonego stosunku prawnego lub prawa, nie zaś w celu wydania

potwierdzenia istnienia stosunku prawnego, zwłaszcza w razie braku sporu

pomiędzy stronami tego stosunku. Tymczasem uwłaszczanym z dniem 5 grudnia

1990 r. podmiotom potrzebne było uzyskanie dokumentu potwierdzającego nabycie

określonego prawa i mogącego stanowić podstawę wpisu do księgi wieczystej.

Taką funkcję w obrocie mogło spełniać tak zaświadczenie, jak i decyzja

deklaratywna. Odwołanie się do formy decyzji administracyjnej gwarantowało

jednak, że uprawnione podmioty mogły uzyskać potwierdzenie nabycia określonych

praw do nieruchomości w sformalizowanym postępowaniu, zbudowanym według

reguł zapewniających ochronę ich uprawnień materialnych i procesowych, ale – co

równie istotne – pozwalało tym uprawnionym podmiotom na uzyskanie aktu

korzystającego z domniemania prawidłowości i trwałości (art. 16 k.p.a.).

Wydana na podstawie art. 2 ust. 3 ustawy o zmianie u.g.g. decyzja wojewody

deklaratywnie stwierdzała skutek nabycia użytkowania wieczystego, była też

podstawą wpisów do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości, której

dotyczyła. Brak tej decyzji uniemożliwiał wykazanie uprawnień do nieruchomości,

a tym samym uniemożliwiał także dokonanie czynności rozporządzających

nieruchomością. Decyzja uwłaszczeniowa stanowiła ustawowe poświadczenie, że

przedsiębiorstwo państwowe stało się z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r.

użytkownikiem wieczystym nieruchomości i właścicielem budynków posadowionych

na niej. Poświadczenie takie ma charakter stanowczy i aczkolwiek nabycie

użytkowania wieczystego następuje z mocy prawa, to jednak w obrocie

cywilnoprawnym przedsiębiorstwo państwowe dla wykazania swojego tytułu do

nieruchomości nie może skutecznie powoływać się tylko na art. 2 ustawy o zmianie

u.g.g. Do tego celu niezbędne jest uzyskanie decyzji wojewody (podobne

znaczenie przypisywano decyzjom komunalizacyjnym, wydawanym na podstawie

art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z 10 maja 1990 r. - Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych; por. uchwała SN z 30 grudnia 1992 r. III CZP 157/92, nie publ.

i uchwała SN z 29 lipca 1993 r., III CZP 64/93, OSN C 1993, nr 12, poz. 209).

Przytoczone okoliczności sprawiają, że decyzja uwłaszczeniowa może być

uznana za dokument w rozumieniu art. 348 zd. 2 k.c. potwierdzający fakt uprzedniego

przeniesienia posiadania nieruchomości. Wydanie tej decyzji poprzedzone było

bowiem wyrażeniem przez właściciela w akcie normatywnym woli ustanowienia na

jego nieruchomości prawa użytkowania wieczystego na rzecz podmiotu spełniającego

ustalone przesłanki. Trzeba jednak podkreślić, że skutku przeniesienia posiadania nie

wywoływało samo wydanie decyzji uwłaszczeniowej z 26 stycznia 1995 r.,

stwierdzającej nabycie z dniem 5 grudnia 1990 r. przez poprzednika prawnego

wnioskodawcy z mocy prawa użytkowania wieczystego działki nr 632/2 i własności

budynków na tej działce ani też uzyskanie przez tę decyzję cechy ostateczności.

Decyzja

uwłaszczeniowa,

administracyjnym,

jak

każda

stanowiącym

inna

władcze,

decyzja,

jest

jednostronne

bowiem

aktem

rozstrzygnięcie

w

indywidualnej sprawie. Organ administracji wydający decyzję, w tym przypadku wojewoda działa w wykonaniu obowiązku nałożonego na niego ustawowo, w sferze

wykonywania imperium. Nie może być przy tym mowy o równorzędności podmiotów

występujących w postępowaniu administracyjnym w roli organu prowadzącego to

postępowanie oraz strony postępowania. W dacie wydania decyzji oczywiście nie

mogło dojść do porozumienia między wojewodą a wnioskodawcą, co do przeniesienia

posiadania nieruchomości Skarbu Państwa, a i samo wydanie decyzji nie może być

uznane za wyraz takiego porozumienia. Uwłaszczenie poprzednika prawnego

wnioskodawcy nieruchomością Skarbu Państwa, poprzedzone przeniesieniem

posiadania, nastąpiło z mocy prawa jeszcze przed wydaniem decyzji, a wojewoda,

stwierdzając to nabycie, zrealizował jedynie przypisaną mu ustawowo kompetencję.

Nie podważa to jednak zaprezentowanych wyżej uwag o znaczeniu decyzji

uwłaszczeniowej dla obrotu prawnego i samego użytkownika wieczystego.

Reasumując

o

art.

dokument

2 ust. 3

stwierdzić

ustawy

stwierdzający,

trzeba,

że

decyzja

wydana

o

zmianie

u.g.g.

może

być

że

doszło

do

przeniesienia

w

oparciu

uznana

za

posiadania

nieruchomości, której decyzja dotyczyła. Państwowa osoba prawna, która

do dnia 5 grudnia 1990 r. wykonywała zarząd operatywny

mieniem

państwowym i z tym dniem, już jako posiadacz nieruchomości, została

uwłaszczona, może wykazać przejście posiadania nieruchomości ze Skarbu

Państwa na nią samą decyzją wydaną na podstawie art. 2 ust. 3 ustawy o zmianie

u.g.g. Odmienna ocena tej kwestii przez Sąd Okręgowy sprawiła, że zaskarżone

orzeczenie podlegało uchyleniu (art. 39815 § 1 k.p.c.).

W toku ponownego rozpoznania sprawy konieczne będzie precyzyjne

oznaczenie treści służebności przesyłowej, którą wnioskodawca miał nabyć na

nieruchomości uczestnika.