I CSK 621/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 621/12

POSTANOWIENIE

Dnia 21 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. K.

przy uczestnictwie P. K.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 czerwca 2013 r.,

skarg kasacyjnych wnioskodawczyni i uczestnika

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 16 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie

Sądu Rejonowego w P. z dnia 1 lutego 2011 r. i przekazuje

sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

W dniu 21 stycznia 2000 r. wnioskodawczyni M. K. wniosła o podział majątku

wspólnego. Majątek ten powstał w trakcie trwania małżeństwa wnioskodawczyni z

uczestnikiem P. K. Wnioskodawczyni oraz uczestnik postępowania zawarli związek

małżeński w dniu 24 października 1970 roku. Małżeństwo ich zostało rozwiązane

przez rozwód 22 kwietnia 1999 roku.

W postanowieniu wstępnym z dnia 1 lutego 2011 roku Sąd Rejonowy w P.

ustalił, że w skład majątku wspólnego byłych małżonków M. K. i P. K. wchodzą trzy

nieruchomości położone w miejscowości S., w gminie P.: 1) o powierzchni 2,79 ha,

objęta księgą wieczystą Nr 262425/1; 2) druga o powierzchni 3, 84 ha, objęta

księgą wieczystą o Nr 249683/0; 3) trzecia o powierzchni 2, 02 ha, objęta księgą

wieczystą o Nr 246599/3.

Postanowienie to zaskarżył uczestnik postępowania P. K. Sąd Okręgowy w

W. postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2012 r. zmienił postanowienie Sądu

Rejonowego w P. z dnia 1 lutego 2011 r. w ten sposób, że usunął z jego treści

punkt 3 oraz oddalił apelację w pozostałej części. W sprawie tej ustalono co

następuje.

W dniu 11 grudnia 1985 r. uczestnicy nabyli od L. S. niezabudowane działki

w S. gm. P., o powierzchni ogólnej 2,79 ha. Dla nieruchomości prowadzona jest

księga wieczysta Nr 262425/1. Sąd Rejonowy ustalił ponadto, że 9 września 1981 r.

zostały nabyte od Skarbu Państwa - Banku G. działki położone w tej samej

miejscowości, o powierzchni ogólnej 1, 94 ha. Do aktu tego stanął jedynie uczestnik

P.K., który oświadczył, że nieruchomość kupuje za fundusze stanowiące jego

majątek własny. Jako właściciel w księdze wieczystej wpisany jest jedynie

uczestnik P. K. Dnia 12 kwietnia 1984 roku zostały nabyte od J. i H. małżonków S.

zabudowane drewnianym budynkiem mieszkalnym działki położone w tej samej j

miejscowości, o powierzchni ogólnej 1,90 ha. Do tego aktu również stanął tylko

uczestnik P. K., który oświadczył, że jest żonaty, lecz nabycia dokonuje za

fundusze stanowiące jego majątek osobisty, a pochodzące z darowizny oraz że nie

zawierał umów majątkowych małżeńskich. Cena, jaką za nieruchomość zapłacono

wynosiła 250 000 zł, a uczestnik złożył oświadczenie, że nabywaną nieruchomość

włączy

w skład

gospodarstwa

rolnego,

prowadzonego

na

nieruchomości

stanowiącej już jego własność, przy czym okazał wypis wymienionego wyżej aktu

notarialnego z 9 września 1981 roku oraz umowę przekazania własności i

posiadania gospodarstwa rolnego z 12 kwietnia 1981 roku, sporządzoną przez

Naczelnika Miasta i Gminy w P. Postanowieniem z dnia 15 sierpnia 1984 roku

nieruchomość ta została dołączona do księgi wieczystej, która obecnie ma numer

249683/0.

Dnia 12 kwietnia 1981 roku przed Naczelnikiem Miasta i Gminy w P. została

sporządzona umowa przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego,

gdzie zgłaszający się rolnicy S. i M. z domu K. małżonkowie K. oświadczyli, że

własność i posiadanie gospodarstwa rolnego przenoszą w całości i nieodpłatnie na

rzecz syna P. K. i jego żony M. K. na zasadzie wspólności ustawowej.

Powierzchnia gospodarstwa wynosiła w dacie umowy przekazania gospodarstwa

rolnego 2,02 ha. W umowie zastrzeżono, że przekazującym rolnikom przysługuje

prawo do dożywotniego użytkowania działki gruntu o powierzchni 0,30 h oraz

do dożywotniego korzystania z budynków w sposób określony w umowie.

Na dokumencie umowy brak jest podpisu M. K. Nieruchomość ta jest objęta księgą

wieczystą 246599/3, gdzie jako właściciel został wpisany uczestnik P. K., na

podstawie postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku Sądu Rejonowego w W. z

dnia 5 sierpnia 2004 roku w sprawie …158/04 oraz z dnia 4 stycznia 2005 roku w

sprawie …1169/04. Pierwotnie dla nieruchomości tej założona została księga

wieczysta Nr 333733, w której jako właścicieli wpisano M. K. i P. K. na zasadach

wspólności ustawowej. Księga ta została jednak zamknięta wskutek uwzględnienia

apelacji P. K. i oddalenia wniosku o wpis. W dniu 17 stycznia 2007 r.

wnioskodawczyni złożyła zaprotokołowane przez notariusza oświadczenie, że

potwierdza w całości umowę przekazania własności

posiadania gospodarstwa

rolnego z dnia 12 kwietnia 1981 r.

Rozpoznający apelację uczestnika Sąd Okręgowy uznał, że jest ona

uzasadniona

w

części

dotyczącej

nieruchomości

wymienionej

w

pkt

postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia 1 lutego 2011 r. Zdaniem Sądu

Okręgowego uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 37 § 1 k.r.o. w jego

pierwotnym brzmieniu. Rację ma uczestnik podnosząc, że sąd pierwszej instancji

nie odróżnia czynności prawnych przekraczających zakres zwykłego zarządu,

dokonywanych przez jednego z małżonków od czynności, których stroną są oboje

małżonkowie. Wbrew stanowisku wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia czynność prawna, do której nie przystąpiła M. K., nie stanowi

przykładu negotium claudicans i nie ma do niej zastosowania przywołany na

wstępie

przepis.

W

sprawie

niniejszej

mamy

bowiem

do

czynienia

z drugą z wymienionych sytuacji: czynność prawna w ogóle nie doszła do skutku,

a ściślej - umowa nie została zawarta, bo oświadczenia woli nie złożył jeden

z jej uczestników.

Umowa przekazania gospodarstwa rolnego, niepodpisana przez M. K., w

istocie nie została zawarta, wobec czego nie wywołała zamierzonych skutków

prawnych, a w konsekwencji nie doprowadziła do zmian własnościowych w obrębie

nieruchomości i ruchomości, których dotyczyła. Należy przy tym założyć,

podzielając stanowisko sądu meriti, że nie ma przeszkód, by oświadczenie woli

o zawarciu takiej umowy złożyć później, nawet po wielu latach. Jest to jednak

możliwe dopóty, dopóki trwać będzie po stronie pozostałych uczestników czynności

prawnej wola zawarcia takiej umowy. Oświadczenia woli konstytuujące umowę nie

muszą być składane równocześnie, ale - skoro mają być wyrazem zgodnego

dążenia stron - winny być aktualne w chwili konsensu. Taki stan rzeczy nie jest

możliwy wówczas, gdy zmieni się krąg uprawnionych do dysponowania

przedmiotem umowy. Chodzi wszak o uprawnienie osobiste wyrażające się w woli

zawarcia określonej umowy. Ostatecznie więc w chwili śmierci pierwszego

ze współwłaścicieli nieruchomości, możliwość „przystąpienia" do takiej umowy

odpadła. Warto przy tym przypomnieć, że wnioskodawczyni złożyła swoje

oświadczenie woli w roku 2007, a więc już po śmierci obydwojga małżonków K.,

kiedy to właścicielem gospodarstwa był wyłącznie jej mąż. Oświadczenie to nie

może już zniweczyć skutków prawnych będących wynikiem dziedziczenia przez

niego majątku spadkowego. Konkludując stwierdzić należy, że uczestnik jest

właścicielem działek (wchodzących w skład gospodarstwa rolnego), które nie

zostało skutecznie przekazane przez rodziców jemu i jego ówczesnej żonie. W

konsekwencji nieruchomość ta nie może być uznana za wchodzącą w skład

majątku wspólnego.

Co do pozostałych nieruchomości, to powinny one wejść do majątku

wspólnego. Pierwsza z nich nie została objęta zakresem zaskarżenia i nie może

pozostawać w spektrum zainteresowań sądu odwoławczego. Nieruchomość

wymieniona w pkt. 2 postanowienia Sądu Rejonowego także wchodzi do majątku

wspólnego.

Zarzuty

apelacji

w tym

zakresie

nie

są

w stanie

zmienić

oceny dokonanej przez sąd meriti, którą sąd odwoławczy co do zasady akceptuje.

Ocena, o której tu mowa, dotyczy zarówno warstwy jurydycznej, jak i ustaleń

faktycznych sądu pierwszej instancji. Sąd Rejonowy uznał, że treść umów

zawartych przez uczestnika nie przesądza o przynależności nabytego przedmiotu

do jego majątku odrębnego. Ustalił jednocześnie, że oświadczenie o pochodzeniu

funduszy na nabycie nieruchomości z majątku odrębnego nie odpowiada prawdzie.

Oba założenia znalazły akceptację sądu odwoławczego.

Zdaniem Sądu Okręgowego nie do końca precyzyjne jest stanowisko

Sądu Rejonowego w przedmiocie rozkładu ciężaru dowodu. To nie uczestnik

ma dowodzić, że złożone przez niego oświadczenie o pochodzeniu pieniędzy

przeznaczonych na nabycie nieruchomości, odpowiada prawdzie. To strona,

która kwestionuje prawdziwość tego oświadczenia, winna udowodnić, że było

inaczej, jeśli się zważy, że za uczestnikiem przemawia domniemanie z art. 3 ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001

roku, Nr 124, poz. 1361, ze zm.). Domniemanie to zderza się jednak z silnym

domniemaniem faktycznym, na które powołuje się Sąd Rejonowy, odwołującym się

do doświadczenia życiowego na tle stosunków majątkowych małżeńskich. W takiej

sytuacji oczekiwanie, że uczestnik potwierdzi prawdziwość oświadczenia zawartego

w umowach sprzedaży nieruchomości jest w pełni usprawiedliwione. Dodać trzeba,

że dowód nieistnienia darowizny jest dowodem na okoliczność negatywną wobec

czego nie można żądać, by wnioskodawczyni inicjowała w tym kierunku

postępowanie dowodowe.

W ocenie Sądu Okręgowego nie ma w aktach sprawy przekonujących

dowodów na to, by uczestnik otrzymywał darowizny od swoich rodziców.

Podstawowe znaczenie w tej materii ma trafne spostrzeżenie sądu meriti o braku

jakiegokolwiek dokumentu rejestrującego fakt darowizny oraz o tym, że faktu

zawarcia umowy tego rodzaju nie potwierdził jednoznacznie żaden ze świadków.

Trafne jest też założenie poczynione przez sąd o niewielkim stosunkowo

prawdopodobieństwie darowizny uczynionej na rzecz syna. Dodać można do tego,

że założenie to znajduje potwierdzenie w projekcie umowy przekazania

gospodarstwa rolnego, sporządzonej w tym samym mniej więcej czasie na rzecz

obojga małżonków - uczestników niniejszego postępowania, a nie tylko na rzecz

syna. Z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy nie wynika,

by rodzice uczestnika byli ludźmi szczególnie majętnymi. Trudno zakładać,

by dysponowali możliwościami pozwalającymi na wygenerowanie środków, które

mieliby

pożyczyć

uczestnikowi

i

jednocześnie

dysponowali

środkami

na

wykończenie swojej posesji. Ponadto żadnej doniosłości w sferze jurydycznej

nie ma akceptacja twierdzenia o pochodzeniu pieniędzy na zakup działki

Sierakowskich od brata uczestnika, który miał działać na zlecenie tego pierwszego.

W takim przypadku nieruchomość także wchodzi w skład majątku wspólnego.

Tak uzyskane środki nie mieszczą się w żadnej z kategorii wyliczonych w art. 33

k.r.o. w pierwotnym brzmieniu.

W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania zarzucił naruszenie prawa

materialnego, tj.: 1) art. 3 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez

niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że dla obalenia domniemania

wprowadzonego wymienionym przepisem wystarczające jest powołanie się na

domniemanie faktyczne na podstawie art. 231 k.p.c. lub też na zasady

doświadczenia życiowego; 2) art. 33 k.r.o. przez jego niewłaściwe zastosowanie

przez Sąd Okręgowy do ustalonego stanu faktycznego i przyjęcie, że nabycie

nieruchomości przez małżonka na zlecenie osoby trzeciej i za środki przekazane

przez tę osobę jest jurydycznie nieistotne i prowadzi do wejścia nabywanej

nieruchomości do majątku wspólnego zleceniobiorcy i jego małżonka.

W

skardze

kasacyjnej

wnioskodawczyni

zarzuciła:

naruszenie

prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 52 ust. 1 zd. 1 w związku z art. 43 ust. 1

ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych

świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) oraz niewłaściwe

zastosowanie art. 73 § 1, art. 60, 63 § 1, 65 § 1 w związku z art. 5 Kodeksu

cywilnego oraz art. 890 § 1 zd. 2 i § 2 Kodeksu cywilnego, polegające na przyjęciu,

że umowa przekazania gospodarstwa rolnego, figurująca na obydwoje małżonków -

następców rolnika, a podpisana tylko przez jednego z nich, w ogóle nie została

zawarta, co w konsekwencji doprowadziło do niewłaściwego zastosowania art. 31

§ 1 zd. 1 i art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mając wpływ na treść

zaskarżonego

postanowienia.

Ewentualnie,

w

przypadku

nieuwzględnienia

powyższego zarzuciła wnioskodawczyni: 1) naruszenie prawa materialnego przez

błędną wykładnię art. 43 ust. 1 w związku z art. 52 ust. 1 zd. 1 ustawy z dnia

27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych świadczeniach

dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) oraz art. 37 § 1 Kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego w pierwotnym brzmieniu w związku z art. 63 § 1

Kodeksu cywilnego, polegające na przyjęciu przez Sąd II instancji, że umowa

przekazania gospodarstwa rolnego, figurująca na obydwoje małżonków

-

następców rolnika, a podpisana tylko przez jednego z nich, nie stanowi negotium

claudicans - umowa nie została zawarta i w związku z tym nie została skutecznie

potwierdzona - pomimo złożonego oświadczenia w formie aktu notarialnego - przez

drugiego z małżonków, co w konsekwencji doprowadziło do niewłaściwego

zastosowania art. 31 § 1 zd. 1 i art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasługuje na uwzględnienie zarzuty naruszenia prawa materialnego

podniesione w skardze kasacyjnej uczestniczki postępowania. W zaskarżonym

postanowieniu Sąd Okręgowy uznał, że umowa z dnia 12 kwietnia 1981 r.

o przekazaniu gospodarstwa rolnego, zawarta przed Naczelnikiem Miasta i Gminy

w P. jest nieważna. Umowa ta zawarta został pomiędzy S. i M. K. z domu K. jako

właścicielami nieruchomości stanowiących gospodarstwo rolne, którzy przekazali

go w całości i nieodpłatnie na rzecz P. K. (syna) i jego żony M. K. P. (uczestnik

postępowania) i M. K. (wnioskodawczyni) od 24 października 1970 r. pozostawali

we wspólności majątkowej małżeńskiej, a ich małżeństwo zostało rozwiązane przez

rozwód dopiero w dniu 22 kwietnia 1999 r. Przedmiotem tej umowy było

przekazanie gospodarstwa rolnego o ogólnej powierzchni 2,02 ha, za emeryturę

dla przekazujących rolników. Poza sporem jest, że umowy tej nie podpisała M. K., i

że w księdze wieczystej nr 333733, założonej dla tej nieruchomości, jako

właściciele wpisani byli M. i P. K. na zasadach wspólności ustawowej oraz że

księga

ta

została

jednak

zamknięta i w aktualnie

prowadzonej

dla

tej

nieruchomości księdze wieczystej 246599/3 jako właściciel jest wpisany uczestnik

postępowania P. K., na podstawie postanowienia o stwierdzeniu spadku z dnia 5

sierpnia 2004 r. Sąd Okręgowy, inaczej niż Sąd I instancji, stwierdził, że brak

podpisu pod umową z dnia 12 kwietnia 1981 r. M. K., która figurowała w umowie

jako strona, powoduje nieważność tej umowy. Natomiast sąd I instancji uznał,

że umowa ta uzyskała w pełni skuteczność z chwilą potwierdzenia jej, w formie

notarialnej, przez M. K. z dniem 17 stycznia 2007 r.

W ocenie Sądu Najwyższego brak podstaw do uznania, że umowa z dnia

12 kwietnia 1981 r. jest nieważna. Umknęło uwadze Sądu Okręgowego, że intencją

stron było aby nieruchomości stanowiące przedmiot tej umowy zostały nabyte przez

małżonków P. i M. K. na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej. O tym, że

taki był zamiar stron świadczy nie tylko ujawnienie go w treści umowy, ale także

zachowanie stron po zawarciu umowy. Na nabytych nieruchomościach nowi

nabywcy prowadzili wspólnie przez kilkadziesiąt lat (od 1981 do 1999 r.)

gospodarstwo rolne. Honorowali postanowienie tej umowy w zakresie prawa

dożywotniego używania działki gruntu o powierzchni 0,3 ha oraz korzystania z

budynków przez przekazujących gospodarstwo rolników. Dla tych ostatnich

wspomniana umowa z dnia 12 kwietnia 1981 r. była też podstawą dla otrzymywania

świadczeń emerytalnych. Gdyby uznać, za Sądem Okręgowym, że umowa z 12

kwietnia 1981 r. była od początku nieważna, należałoby przyjąć, że świadczenia

emerytalne pobrane przez rodziców uczestnika postępowania były bezpodstawne

(uchwała SN z dnia 12.09.1984 r., III UZP 45/84)). W tej sytuacji uznać należy, że

to iż umowę tę podpisał tylko jedne z małżonków, nie może być podstawą do

stwierdzenia, że była ona nieważna, gdyż jeżeli czynność prawna była dokonana w

okresie trwania małżeństwa, skutecznego nabycia nieruchomości, której ona

dotyczyła do wspólności małżeńskiej mógł dokonać tylko jeden z małżonków

(uchwała SN z dnia 7 marca 1969 r., III CZP 10/69, OSNCP 1970, nr 4, poz. 53).

Umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego z dnia 12 kwietnia 1981 r. została

zawarta z zachowaniem formy przewidzianej w art. 52 ust. 1 ustawy z dnia

27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych świadczeniach

dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.). Umowa została

sporządzona w formie pisemnej przez naczelnika gminy. Naczelnik uznał, że treść tej

umowy jest zgodna z prawem. Była to wiec umowa ważna, która zgodnie z jej treścią

stanowiła podstawę dla nabycia przekazywanego gospodarstwa do majątku

wspólnego małżonków P. i M. K.

Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej wnioskodawczyni sprowadzają się

do wykazania, że rzeczywisty stan prawny nieruchomości, które mają być

przedmiotem zniesienia współwłasności, jest niezgodny z wpisem dotyczącym

nieruchomości w księdze wieczystej. Także uczestnik w skardze kasacyjnej podnosi

zarzuty, które dotyczą tej samej kwestii, tzn. czy stan prawny nieruchomości objętych

podziałem jest zgodny z wpisem w księdze wieczystej. Trafnie Sąd II instancji

oceniając przedstawione przez niego dowody ustalił, że rzeczywisty stan prawny

nieruchomości wymienionej w pkt. 2 postanowienia Sądu Rejonowego jest

niezgodny z tym co wynika z wpisu do księgi wieczystej prowadzonej dla tej

nieruchomości. W tej sytuacji zanim sąd przystąpi do ustalenia co wchodzi w skład

majątku wspólnego, na podstawie art. 618 § 1 k.p.c. powinien wydać postanowienie

wstępne. W tym postanowieniu należy uzgodnić rzeczywisty stan prawny z wpisem

do księgi wieczystej w odniesieniu do nieruchomości, które wchodzą do majątku

wspólnego. Dopiero po przesądzeniu o prawie własności nieruchomości i usunięciu

niezgodności pomiędzy rzeczywistym stanem prawnym a tym jaki ujawniony jest

w księdze wieczystej możliwe stanie się rozstrzygnięcie w sprawie zniesienia

istniejącej między wnioskodawczynią o uczestnikiem współwłasności.

Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

k.p.c., orzekł jak w sentencji postanowienia.