I CSK 620/15 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 620/15 POSTANOWIENIE Dnia 30 czerwca 2016 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Grzegorz Misiurek‎SSN Agnieszka Piotrowska w sprawie ze skargi M. K. i R. M. ‎o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 6 października 2010 r., sygn. akt I Ns […], wydanym w sprawie z wniosku G. U.‎przy uczestnictwie W. U., L. G., B. S., T. B., B. B.-Z., Skarbu Państwa - Starosty O. i Gminy Miasta J.‎o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej ‎w dniu 30 czerwca 2016 r.,‎skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Gminy Miasta J. ‎od postanowienia Sądu Okręgowego w W.‎z dnia 12 lutego 2015 r., sygn. akt IV Ca […], uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające ‎go postanowienie Sądu Rejonowego w O. z dnia [X] lipca 2013 r. i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w O. ‎do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia [X] lipca 2013 r. Sąd Rejonowy w O. zmienił postanowienie z 6 października 2010 r., wydane w sprawie I Ns […] w ten sposób, iż stwierdził, że G. U. i W. U. z dniem 31 grudnia 2010 r. nabyli na własność przez zasiedzenie działkę nr […]7 o pow. 478 m2, położoną w J. przy zbiegu ulic A. i W. - w częściach równych; R. M. z dniem 31 grudnia 2010 r. nabył na własność przez zasiedzenie działkę nr […]8 o pow. 226 m2 i […]9 o pow. 246 m2 położoną w J. przy ul. W.; M. K. z dniem 31 grudnia 2010 r. nabył na własność przez zasiedzenie działkę nr […]10 o pow. 475 m położoną w J. przy ul.

W. oraz orzekł o kosztach postępowania. Sąd ten ustalił, że powyższa nieruchomość, jako część dawnej działki hipotecznej nr [x] o obszarze 2095 m2, była uregulowana w księdze hipotecznej pod nazwą „T. […]”. Własność powyższej działki od 1939 r. przypadała po połowie w niepodzielnych częściach B. S. i L. G.. Nieruchomość do przełomu lat 70 i 80 ubiegłego stulecia nie była w żaden sposób zagospodarowana i użytkowana. Pod koniec lat 70-tych nieruchomością zaczęli się interesować mieszkający na sąsiadujących nieruchomościach R.

M., M. K. oraz ojciec G. U. – R. B.. W tym okresie R.M. mieszkał wraz ‎z rodzicami na działce nr ew. […]1, M. K. od ślubu w 1979 r. u teścia M. F. na działce nr ew. […]2, natomiast G. U. wraz z mężem W. U. na działce nr ew. […], stanowiącej w 1/2 części własność matki G. U. – S. H. B.. Zainteresowanie działką nr [X] jako pierwszy wykazał R. B., który jeszcze w latach 70-tych - ok. 1976 r. zaczął użytkować bliżej nieokreśloną część tej działki oraz odprowadzać podatki od pow. 1028 m2. Na przełomie lat 70 i 80 również R.

M. i M. K. zaczęli wykazywać chęć korzystania z działki. W 1980 r. R. M. zwrócił się do Urzędu Miejskiego w J. z podaniem o umożliwienie mu dzierżawy części działki nr ew. [X], jednakże nie uzyskał żadnej odpowiedzi. O powyższym dowiedział się M. F., teść M. K., i wspólnie z R. B. zaczęli grodzić działkę nr ew. [X], dzieląc ją na pół. Widząc to R.M. upewnił się w Urzędzie Gminy, że M. F. i R. B. nie mają żadnego dokumentu, który uprawniałby ich do zajęcia i ogrodzenia części działki nr [X] i zgłosił chęć uczestnictwa w rozgradzaniu tej działki.

Ostatecznie nieruchomość została podzielona na 3 stosunkowo równe części. Część działki nr ew. [X] zagrodzoną przez R. B. zaczęli użytkować W. i G. U.. Przy samym płocie oddzielającym tą część od części R. M. małż. U. wznieśli garaż, w którym W. U. trzymał samochód dostawczy. Na pozostałej części były sadzone ziemniaki i inne warzywa. Od śmierci R. B. w 1989 r. tą częścią działki nr [X] władali wyłącznie W. i G. U.. R. M. mieszkał do 1982 r. na sąsiedniej działce nr[Y]. Po tej dacie wyprowadził się, jednakże jego rodzice mieszkali w J. na działce nr [Y] aż do śmierci.

Na zagrodzonej części działki nr [X] R. M. postawił drewniany domek letniskowy, natomiast jego ojciec pobudował komórkę, w której trzymał kury. Doprowadził z działki rodziców wodę i światło, a w późniejszym okresie wykonał na swojej części studnię. Po 2008 r. R. M. bywał na działce jedynie okazyjnie. Ogrodzenie pomiędzy jego częścią działki nr ew. [X], a częścią W. i G. U. istniało do wiosny 2011 r., kiedy to zostało usunięte przez G. i W. U.. G. U. i W. U. usunęli ogrodzenie i wyburzyli garaż, a następnie pobudowali nowe betonowe ogrodzenie, przesuwając je o ponad 10 m w kierunku działki R.

M.. M. K. zamieszkiwał na działce nr [Y] do 1988 r. Na zagrodzonej przez siebie części działki nr [X] posadził drzewa owocowe oraz uprawiał warzywa, miał również kurnik. Nadal użytkuje tę część, aktualnie są na niej dwie wiaty. W 2010 r. R. M. postanowił, aby wspólnie z pozostałymi osobami władającymi działką nr [X] uregulować jej stan prawny poprzez wniesienie wspólnego wniosku o zasiedzenie poszczególnych części tej działki. W związku z powyższym skontaktował się z G. U. i M. K. oraz zorganizował spotkanie w kancelarii swego pełnomocnika, które miało miejsce we wrześniu 2010 r.

Po tym spotkaniu R. M. zlecił geodecie wykonanie stosownej mapy. G. U. nie poinformowała R. M. i M. K., że od listopada 2006 r. toczy się z jej wniosku postępowanie o zasiedzenie działki.Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 12 lutego 2015 r. oddalił apelacje G. U., uznając ją za niezasadną. Sąd drugiej instancji przyjął, że w świetle prawidłowo poczynionych ustaleń faktycznych, które Sąd Odwoławczy w pełni podziela i przyjmuje za własne, Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że zostały wykazane przez R. M. i M. K. podstawy do wznowienia postępowania.R.

M. i M. K. jako władający częścią działki nr ew. [X] byli zainteresowani wynikiem postępowania o zasiedzenie części nieruchomości stanowiącej działkę nr [X], a postanowienie z dnia 6 października 2010 r., stwierdzające nabycie przez małżonków G. i W. U. części tej nieruchomości o pow. 0,0704 ha narusza ich prawa. G. U. przyznała, że w trakcie spotkania z R. M. i M. K. we wrześniu 2010 r. nie poinformowała ich o sprawie o zasiedzenie toczącej się pod sygn. I Ns […], w związku z czym nie brali oni w niej udziału w charakterze uczestników postępowania i o niej nie wiedzieli.Zdaniem Sądu Okręgowego, materiał dowodowy zgromadzony w sprawie daje podstawy do stwierdzenia, że od 1980 r. działka ew. nr [X] była w posiadaniu – R.

K. (a następnie małżonków U.), R. M. i M. K. i została podzielona na trzy równe części. R. B. (po jego śmierci małżonkowie U.), R. M. i M. K. byli posiadaczami samoistnymi nieruchomości i władają gruntem nieprzerwanie od 1980 r. Wobec tego nabyli oni własność nieruchomości z dniem 31 grudnia 2010 r. Wskazał także, że z uwagi na obowiązujące przepisy prawne, to jest art. 177 k.c, w okresie 1964-90 r. nie było możliwe zasiedzenie własności państwowej. Przepis powyższy przestał obowiązywać w dniu 1 października 1990 r, uchylony ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny, a na podstawie art. 9 oraz art. 10 ustawy o zmianie ustawy kodeks cywilny, do zasiedzenia, którego bieg rozpoczął się przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, zastosowanie mają przepisy niniejszej ustawy, w szczególności co do możliwości nabycia prawa przez zasiedzenie oraz obliczania terminów zasiedzenia.

Zgodnie z art. 10 termin zasiedzenia, biegł od dnia wejścia tej ustawy w życie, ale mógł ulec skróceniu o czas, w którym powyższy stan istniał przed wejściem w życie ustawy, lecz nie więcej niż o połowę. Powyższe uregulowanie znajduje także zastosowanie w sytuacji, gdy nieruchomość przed utratą obowiązywania art. 177 k.c wyłączającego nabycie własności nieruchomości państwowych przez zasiedzenie, z uwagi na wejście w życie w dniu 27 maja 1990 r. ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, przeszła na własność jednostki samorządu terytorialnego.Skarga kasacyjna uczestnika - Gminy Miasta J. od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 12 lutego 2015 r. została oparta na podstawie naruszenia przepisów postępowania (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.).

W ramach tej podstawy skarżący zarzucił obrazę art. 386 § 1 - 4 w zw. z art. 510 k.p.c. oraz art. 45 i art. 176 ust. 1 w zw. z art. 78 i art. 8 ust. 2 Konstytucji, art. 510 w zw. z art. 144 k.p.c., art. 607 w zw. z art. 510 k.p.c. oraz art. 232 i art. 233 § 1 w zw. z art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. W oparciu o te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego w W. oraz poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia [X] lipca 2013 r. w całości i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w O. do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Nieuzasadniony był zarzut pozbawienia uczestnika postępowania Gminy Miasta J. możliwości obrony praw z uwagi na jego udział w sprawie dopiero na etapie postępowania apelacyjnego, kiedy to Gmina Miasta J. przystąpiła do udziału w postępowaniu.

Należy podkreślić, że zgodnie z art. 510 § 1 k.p.c. zainteresowany wynikiem postępowania może wziąć udział w „każdym stanie sprawy aż do zakończenia postępowania w drugiej instancji”. Pozbawienie możliwości obrony praw wiąże się natomiast ze sposobem prowadzenia postępowania już z udziałem uczestnika postępowania, który wziął udział w toczącym się już wcześniej postępowaniu (zob. uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 20 kwietnia 2010 r., III CZP 112/09, OSNC 2010, nr 7-8, poz. 98). Zarzuty podniesione przez skarżącą nie wskazują, aby w postępowaniu związanym z jej udziałem została pozbawiona możliwości obrony swoich praw.Zasadnie natomiast skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które spowodowało, że Gmina Miasta J. nie była uczestnikiem postępowania przed sądem pierwszej instancji.

Art. 510 § 2 k.p.c. nakazuje sądowi wezwanie do udziału w sprawie osoby zainteresowanej wynikiem postępowania. W sprawach z zakresu prawa rzeczowego, dotyczących nieruchomości ujawnionych w księdze wieczystej, wymagane jest dołączenie do wniosku wszczynającego postępowanie odpisu z właściwej dla takiej nieruchomości księgi wieczystej. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia oraz uzasadnienia poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego nie wynika, aby sądy prowadzące postępowanie o stwierdzenie zasiedzenia własności nieruchomości dopuściły dowód z odpisu księgi wieczystej i na tej podstawie ustaliły miedzy innymi stan prawny nieruchomości, w tym osobę właściciela (właścicieli) nieruchomości, co miało zasadnicze znaczenie dla toczącego się postępowania.

W sprawie o zasiedzenie do kręgu osób zainteresowanych w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c. należy przede wszystkim dotychczasowy właściciel nieruchomości, a wnioskodawca powinien go wskazać we wniosku o stwierdzenie zasiedzenia. Sąd ewentualnie z urzędu powinien podjąć także czynności zmierzające do ustalenia właściciela i w razie potrzeby wezwać go do udziału w sprawie. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy między innymi w postanowieniu z dnia [X] lutego 2015 r., I CSK 82/14. Sąd Okręgowy bez dokonania ustaleń dotyczących właściciela nieruchomości w okresie biegu terminu zasiedzenia, dokonał rozważań, w których wskazał na ograniczenia w nabywaniu przez zasiedzenie własności państwowej i podobnie bez odpowiednich ustaleń faktycznych odwołał się do przepisów ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych.

Mimo tego rodzaju rozważań, nie wskazał w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia także daty, od której rozpoczął się bieg terminu zasiedzenia. Z tych względów doszło do naruszenia także art. 172 k.c.Wyżej wskazane uchybienia, o charakterze oczywistym, nie pozwalają również stwierdzić, czy prawidłowo został określony krąg uczestników postępowaniu, a w szczególności czy status uczestnika postępowania powinni mieć przedwojenni właściciele nieruchomości lub ich spadkobiercy. W takim przypadku sąd powinien rozważyć, czy z uwagi na upływ czasu uczestnikami postępowania mogli być B.

S. i L. G., uznani przez Sąd za osoby żyjące i jedynie nieznane z miejsca pobytu. W postępowaniu byli zastępowani przez kuratora ustanowionego na podstawie art. 144 § 1 k.p.c., co mogło nastąpić z naruszeniem tego przepisu.Uzasadniony był zarzut naruszenia art. 232 i art. 233 § 1 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie odniósł się bowiem w żaden sposób do dowodów zgłoszonych przez skarżącą w piśmie z dnia 8 lipca 2014 r.Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była uzasadniona i zaskarżone nią postanowienie na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. podlegało uchyleniu, z przekazaniem sprawy Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania. aj [l.n]