I CSK 62/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 62/10

POSTANOWIENIE

Dnia 11 sierpnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku B. T.

przy uczestnictwie J. B.-J., M. L., A. B.-J., C. L., J. T., K. T., J. R., K. B.-J., G. R. oraz K.

P.-K., A. P.-K., M. P.-K. jako następców prawnych Z. P.-K.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 sierpnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia

Sądu Okręgowego w W. z dnia 11 lutego 2009 r., sygn. akt V Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w W.

do

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2008 r. Sąd Rejonowy w W. stwierdził, że

spadek po I. T. z domu N. zmarłej 18 lutego 2000 r. w Stanach Zjednoczonych Ameryki,

ostatnio tam zamieszkałej, na podstawie ustawy nabyły dzieci rodzeństwa: J. B.-J., M.

B.-J., K. B.-J., C. L., M. L. po 2/20 części każdy z nich oraz J. R. i G. R. po 5/20 części

każdy z nich.

Podstawę postanowienia stanowiły następujące ustalenia:

I. T. z domu N., córka K. i Z., zmarła w dniu 18 lutego 2000 roku w Stanach

Zjednoczonych Ameryki, gdzie ostatnio stale mieszkała. W chwili śmierci była wdową po

H. T. Nie miała dzieci. Jej rodzice zmarli przed nią. Posiadała dwie siostry M. B.-J. oraz

E. N., które zmarły przed nią. Po M. B.-J. pozostało pięcioro dzieci: J. B.-J., M. B.-J., K.

B.-J., C. L. oraz M. L. Natomiast po E. N. pozostało dwóch synów: J. R. i G. R. Żaden ze

spadkobierców nie odrzucił spadku, nie zrzekł się dziedziczenia, ani nie został uznany

za niegodnego dziedziczenia. I. T. sporządziła w dniu 3 czerwca 1991 roku w L. (USA)

testament, w którym znajduje się oświadczenie dotyczące wyznaczenia wykonawcy

testamentu, a ponadto polecenie dotyczące zarządzania masą spadkową zgodnie z

zasadami i warunkami określonymi przez spadkodawczynię w „umowie powierniczej

inter vivos” z dnia 18 kwietnia 1991 r. Testament ten, nie zawierający oświadczenia w

zakresie wskazania osoby spadkobiercy, został sporządzony pismem maszynowym i

podpisany przez spadkodawczynię oraz trzech świadków. Spadkodawczyni posiadała w

chwili śmierci obywatelstwo polskie.

Sąd Rejonowy uznał, że jest właściwy do rozpatrzenia wniosku o stwierdzenie

nabycia spadku po I. T. na podstawie art. 1108 k.p.c. z tym, że jego jurysdykcja nie

obejmuje nieruchomości należących do spadkodawczyni, położnych poza granicami

Polski. W rozważaniach dotyczących podstawy prawnej rozstrzygnięcia wskazał, że

zgodnie z art. 34 ustawy z dnia 12 listopada 1965 roku prawo prywatne

międzynarodowe (Dz. U. 1965 r. Nr 46 poz. 290 ze zm. – ppm) w sprawach spadkowych

właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci. Prawo ojczyste

spadkodawcy z chwili sporządzenia testamentu rozstrzyga o jego ważności stosownie

do art. 35 ppm. Zastosowanie tego przepisu jako podstawy określenia prawa

właściwego do oceny formy testamentu wyłączyło jednak przystąpienie przez Polskę w

1969 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 284 i 285) do sporządzonej w Hadze dnia 5 października

1961 r. Konwencji dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń

testamentowych (- dalej jako „Konwencja”). Kierując się treścią art. 1 Konwencji oraz

przepisami art. 926 § 1 i 941 k.c. Sąd Rejonowy uznał za ważny testament sporządzony

przez Izabelę Zofię-T., którego forma nie była wprawdzie zgodna z przepisami Kodeksu

cywilnego, lecz odpowiadała wymogom prawa miejsca sporządzenia testamentu. Z

powołaniem się na stanowisko judykatury wskazał na niedopuszczalność uzupełnienia

testamentu w drodze wykładni i dodania do niego nowych rozporządzeń, nie

dokonanych przez spadkodawcę. Stwierdził, że w sytuacji, gdy spadkodawca w ogóle

nie zawrze w testamencie rozporządzeń dotyczących osoby spadkobiercy, pozytywnych

czy negatywnych, oznacza to, że uznaje ustawowy porządek dziedziczenia za

najbardziej mu odpowiadający, a co za tym idzie swoją wolą potwierdza niejako

powołanie do spadku wynikające z ustawy. Przenosząc powyższe rozważania na grunt

przedmiotowej sprawy Sąd Rejonowy ocenił, że I. T., „nie pozostawiła skutecznego

testamentu”, co oznacza, że do spadku po niej - na podstawie art. 932 k.c. i nast. powołane są dzieci rodzeństwa spadkodawczyni. Testament z dnia 3 czerwca 1991 r.

nie zawiera bowiem oświadczenia o wskazaniu osoby spadkobiercy, a jedynie

oświadczenia dotyczące wyznaczenia wykonawcy testamentu i polecenie dotyczące

zarządzania masą spadkową, zgodnie z zasadami i warunkami określonymi przez

spadkodawczynię w „umowie powierniczej inter vivos” z dnia 18 kwietnia 1991 roku.

Zdaniem Sądu Rejonowego uznanie, że osoby wymienione w tej umowie są powołane

do spadku na podstawie testamentu, byłoby niedopuszczalnym uzupełnieniem treści

testamentu.

Postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżyła wnioskodawczyni B. T., zarzucając

w apelacji naruszenie art. 959 k.c. w zw. z art. 948 k.c.

Zaskarżonym obecnie postanowieniem Sąd Okręgowy w W. oddalił apelację,

podzielając w całości ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i wyprowadzone z

nich wnioski prawne. Sąd Okręgowy zaakceptował dokonaną przez Sąd Rejonowy

wykładnię testamentu z dnia 3 czerwca 1991 r., jako zgodną ze wskazówkami płynącymi

z art. 948 § 1 i 2 k.c. Podtrzymał stanowisko Sądu Rejonowego, że testament ten nie

tylko nie wskazuje spadkobierców z imienia i nazwiska ale także nie zawiera wyraźnych

i jednoznacznych kryteriów, według których można ustalić wolę spadkodawczyni w

kwestii powołania spadkobierców. Podkreślił, że nawet przy zastosowaniu reguł

życzliwej interpretacji nie można zindywidualizować spadkobierców I. T. w sposób

wskazany w apelacji. Podzielnie racji apelującej i uznanie, że testament z dnia 3

czerwca 1991 r. zawiera powołanie do spadku osób wskazanych w „umowie

powierniczej” byłoby w okolicznościach sprawy niedopuszczalnym - w ocenie Sądu

Okręgowego - uzupełnieniem jego treści.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 926 § 2 k.c. w

zw. z art. 934 k.c., w zw. z art. 948 k.c. w obu postaciach określonych w art. 3983 § 1 pkt

1 k.p.c. i uznanie za nieskuteczny testament sporządzony przez I. T. w wyniku błędnego

przyjęcia, że testament ten nie zawiera oświadczenia w zakresie wskazania osoby

spadkobiercy, a „INTER VIVOS TRUST AGREEMENT” nie jest testamentem.

Wnosiła o uchylenie postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania lub jego zmianę i orzeczenie zgodnie z wnioskiem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pojęcie testamentu jako czynności prawnej na wypadek śmierci jest różne w

różnych systemach prawa. W pierwszym, rozróżniającym testament i kodycyl, testament

jest rozrządzeniem ostatniej woli ustanawiającym spadkobiercę, jeśli zaś zawiera tylko

inne rozrządzenia jest kodycylem. Drugi system takiej dystynkcji nie zawiera, a

ustanowienie spadkobiercy nie stanowi w nim istotnego elementu przedmiotowego

testamentu. Wspólne dla obu typów rozporządzeń ostatniej woli są ich pozostałe

przesłanki tj. forma, zdolność do czynności prawnych, jednostronność, odwołalność,

osobistość aktu.

Według kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie: ustanowić

spadkobiercę, zapis, polecenie, wykonawcę testamentu, wydziedziczyć, wyłączyć od

dziedziczenia. Charakter postanowień testamentowych mogą mieć także inne, w tym

prawno - rodzinne postanowienia zamieszczone w testamencie (art. 1039 § 1 i 2,

rozrządzenie co do działu spadku, art. 33 pkt 2, art. 34 k.r.o., art. 102 k.r.o.).

Rozrządzenie majątkiem przez spadkodawcę nie stanowi cechy konstytutywnej

testamentu w kodeksie cywilnym (odmiennie SN w uzasadnieniu uchwały z dnia 22

marca 1971 r., III CZP 91/70, OSNCP 1971, nr 10, poz. 168 oraz znaczna część

doktryny). Testament może

zawierać tylko

spadkobiercy

lub

ustawowego

ustanowienie

testamentowego

wykonawcy np.

ustanowionego

dla

poprzednim

testamentem.

Ustanowienie wykonawcy testamentu jest możliwe tylko w testamencie (art. 986 §

1 k.c.). Zakres obowiązków i uprawnień wykonawcy określa spadkodawca, a w razie gdy

tego nie uczyni określa go ustawa (art. 988 § 1, § 2 k.c.). Wykonawca jest szczególnego

rodzaju zastępcą pośrednim. Spadkodawca może określić w testamencie zasady

zarządu spadkiem przez spadkobierców i sposób korzystania przez nich ze spadku art.

221, 1035 k.c.), nie ustanawiając zarządcy spadku, lub go ustawiając. Zarząd spadku

sprawowany przez wykonawcę testamentu ma charakter tymczasowy, co wynika z art.

988 k.c. Czynności wykonawcy testamentu kończy wydanie spadkobiercom majątku

zgodnie z wolą spadkodawcy i ustawą.

W świetle powyższego, sformułowany przez Sądy orzekające wniosek że

spadkodawczyni „nie pozostawiła skutecznego testamentu” nie zasługuje na aprobatę z

powodu jego przedwczesności.

Zawarte w uzasadnieniu podstawy skargi, oparte na analizie tekstu i własnej

wykładni „umowy powierniczej” z dnia 18 kwietnia 1991 r., pozostające w opozycji do

stanowiska zaskarżonego postanowienia stwierdzenie, że umowa ta stanowiła

testament, lub też element testamentu I. T., pozbawione jest koniecznego dla jego

oceny punktu odniesienia w postaci ustaleń Sądu co do treści tej umowy, które mogłyby

stanowić podstawą analizy prawnej jej postanowień pod kątem wcześniej przytoczonych

zasad przesądzających o jej kwalifikacji jako testamentu, także w relacji z testamentem

z dnia 3 czerwca 1991 r.

Przesłanki wskazane w normie prawa materialnego mają jedynie charakter

hipotetyczny i dopiero porównanie ich ze stanem faktycznym przyjętym przez sąd

orzekający może być uznane za stosowanie prawa. Brak ustalonego stanu faktycznego

powoduje, że prawo materialne nie może być w ogóle zastosowane. Naruszenie prawa

materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie, w rozumieniu art. 3931 pkt 1 k.p.c.,

następuje również wówczas, gdy wyrok sądu apelacyjnego nie zawiera ustaleń

odnoszących się do przesłanek stosowanej normy prawa materialnego. Względy te

usprawiedliwiają podstawę wniesionej skargi, w zakresie podnoszonego w niej

uchybienia przepisom prawa materialnego przez ich błędne zastosowanie, co skutkuje

uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazaniem sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego (art.

38915 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).

W związku z powstającymi na tle motywów zaskarżonego postanowienia

wątpliwościami co do prawidłowości przyjętej wykładni art. 948 k.c., które podnosi

skarżąca wskazać trzeba, że określone w art. 959 i nast. oraz w art. 948 k.c. zasady

interpretacji testamentu mają autonomiczny charakter. Pierwszoplanowe znaczenie przy

jej dokonywaniu, zgodnie z zasadą życzliwej interpretacji (fawor testamenti) ma

ustalenie i uszanowanie rzeczywistej woli spadkodawcy. Dlatego reguły wykładni

oświadczeń woli (art. 65 § 1 k.c.), której tłumaczenie opiera się na teorii zaufania, mają

zastosowanie do wykładni testamentów, o tyle tylko o ile nie pozostają w sprzeczności z

ogólnymi i szczegółowymi zasadami interpretacji testamentów. Ustalenie treści

testamentu powinno następować w pierwszej kolejności według szczegółowych zasad

określonych w art. 959 k.c., a dopiero w dalszej kolejności według reguł ogólnych

ustanowionych w art. 948 k.c. Doniosłość tych drugich wiąże się z sytuacją, gdy tekst

testamentu nie jest jasny. Jego tłumaczenie powinno uwzględnić elementy subiektywne

indywidualizujące spadkodawcę takie jak jego cechy osobiste, cechy i zwyczaje

środowiska w którym funkcjonował i panujący w nim język. Zakaz uzupełniania treści

testamentu nie wyłącza możliwości ustalenia spadkobiercy w drodze reguł wykładni

testamentu, o których jest mowa w art. 948 § 2 k.c., określanej w doktrynie, z uwagi na

cel jaki ma realizować w postaci nadanie rozrządzeniu testatora rozsądnej treści,

mianem wykładni uzupełniającej, co należy odróżnić od samego uzupełnienia tej

czynności.