I CSK 606/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 606/09

POSTANOWIENIE

Dnia 22 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E.(...) S.A. w G.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę P., K. G., M. G.,

J. G. i J. G.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 3 czerwca 2009 r., sygn. akt IV Ca (…),

uchyla

zaskarżone

rozpoznania

Sądowi

postanowienie

Okręgowemu

i

przekazuje

w

P.,

sprawę

pozostawiając

do

ponownego

temu

sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 3 czerwca 2009 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił apelację

wnioskodawczyni E.(...) Spółka Akcyjna w G. od postanowienia Sądu Rejonowego w P.

z dnia 24 lutego 2009 r. oddalającego wniosek o stwierdzenie zasiedzenia służebności

gruntowej.

Według ustaleń faktycznych Sądu Rejonowego, na działce stanowiącej obecnie

własność uczestników J. G., M. G. a wcześniej J. G. i K. G. rodziców J. G., została

w 1971 r. zbudowana, oparta na słupach, napowietrzna linia energetyczna średniego

napięcia 15 kV i jej część jest połączona z budynkiem Głównego Punktu Zasilania

usytuowanym na działce będącej w użytkowaniu wieczystym wnioskodawczyni E.(...)

Spółki Akcyjnej w G. Zbudowana na podstawie decyzji o lokalizacji szczegółowej i o

sposobie wykorzystania terenu linia energetyczna została wraz z urządzeniami

połączona z siecią zarządzaną przez Zakłady Energetyczne Okręgu Centralnego

Przedsiębiorstwo Państwowe – Zakład Energetyczny P., a następnie przez utworzony w

1989 r. w wyniku podziału w/w/ przedsiębiorstwa Zakład Energetyczny P. PP. W 1993 r.

przedsiębiorstwo to zostało przekształcone w spółkę akcyjną, a w 2004 r. doszło do

połączenia Zakładu Energetycznego Spółki Akcyjnej z siedmioma innymi spółkami

energetycznymi w trybie art. 492 § 1 k.s.h. przez przeniesienie całego majątku spółek na

jedną z nich, która po zmianie nazw działa pod firmą E.(...) S.A. w G.

Odwołując się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2008 r. (sygn. akt III CSK

73/08) Sąd Rejonowy w P. przyjął, że posiadanie służebności przez przedsiębiorstwo

państwowe przed dniem 1 lutego 1989 r., (tj. przed datą wejścia w życie ustawy z dnia

31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny) nie miało samoistnego

charakteru i nie wlicza się go do okresu zasiedzenia. Dlatego, zdaniem Sądu, nie

upłynął okres samoistnego posiadania, który można było liczyć od uchylenia zasady

jednolitej własności państwowej zawartej w art. 128 k.c., od kiedy przedsiębiorstwa

państwowe mogły nabywać na swoją rzecz prawo własność i inne prawa rzeczowe.

Według Sądu

Rejonowego,

wątpliwości

budziło

również spełnienie

przesłanki

zwiększenia użyteczności nieruchomości władnącej.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił apelacji wnioskodawczyni tylko z tej przyczyny, że nie

zostało wykazane, aby korzystanie z nieruchomości uczestników miało na celu

zwiększenie użyteczności choćby części nieruchomości pozostające w użytkowaniu

wieczystym wnioskodawczyni. Wnosząca o zasiedzenie spółka dowiodła jedynie tego,

że służyło ono prowadzeniu przedsiębiorstwa energetycznego z jego urządzeniami

przesyłowymi, co jednak nie należy do istoty służebności, wyrażonej w art. 285 § 2 k.c.

Sąd Okręgowy przychylił się do wyrażanego w doktrynie poglądu, że instalacja urządzeń

przesyłowych nie zwiększa użyteczności przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym

ani nieruchomości należącej do przedsiębiorstwa, na której usytuowane zostały

urządzenia służące do przesyłu energii.

Poza tym, zdaniem Sądu Okręgowego, rozpoznawany wniosek o stwierdzenie

zasiedzenia służebności na rzecz każdoczesnego właściciela lub użytkownika

nieruchomości władnącej nie mógłby zostać uwzględniony, bez naruszenia art. 321 § 1

k.p.c., albowiem nie dotyczy stwierdzenia zasiedzenia na rzecz przedsiębiorcy.

Wnioskodawczyni

wniosła

skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego. Oparła ją wyłącznie na podstawie wymienionej w art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.

Zarzuciła naruszenie:

-

art. 285 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że nie została spełniona

przesłanka zwiększenia użyteczności nieruchomości władnącej;

-

art. 352 § 1 k.c. przez nieuwzględnienie, że korzystanie przez wnioskodawczynię

z nieruchomości obciążonej stanowiło posiadanie służebności;

-

art. 172 k.c. oraz art. 176 § 1 k.c. w związku z art. 292, i 352 § 2 k.c. przez

niezaliczenie okresu posiadania służebności przez Skarb Państwa do okresu

posiadania służebności przez poprzednika prawnego wnioskodawczyni.

Na tej podstawie wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego w P. i przekazanie sprawy temu

sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak wspomniano, apelacja wnioskodawczyni nie została uwzględniona tylko z

dwóch przyczyn, a mianowicie uznania niedopuszczalności powstania i istnienia objętej

wnioskiem służebności w związku z treścią art. 285 § 2 k.c. oraz ze względu na

wiążące, w ocenie Sądu, sformułowanie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia

służebności. Zarzucane w skardze kasacyjnej niezastosowanie innych przepisów prawa

materialnego było jedynie konsekwencją tego stanowiska sądu.

Przestawiona przez Sąd Okręgowy wykładnia art. 285 k.c. nie odpowiada

skomplikowanym stosunkom sąsiedzkim, które wraz z rozwojem cywilizacji w dziedzinie

zaopatrzenia w wodę, gaz, energię elektryczną wymagają rozwiązania całego szeregu

problemów

związanych

kanalizacyjnych,

z

gazowych,

zakładaniem

i

utrzymaniem

telekomunikacyjnych

i

instalacji

wodnych,

energetycznych

przez

przedsiębiorstwa dostarczające media.

W ramach podejmowanych w judykaturze prób uwzględnienia tych okoliczności przy

wykładni art. 285 § 2 k.c. ukształtowała się ostatecznie jednolita linia orzecznictwa Sądu

Najwyższego przyjmująca dopuszczalność nabycia w drodze zasiedzenia służebności

odpowiadającej treści służebności przesyłu, a nabycie to następuje nie na rzecz

właściciela nieruchomości władnącej, ale na rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego ( w

znaczeniu podmiotowym).

Już na gruncie prawa rzeczowego (dekret z dnia 11 października 1946 r. Dz. U.

Nr 57, poz. 319 z późn. zm.), przy regulacji art. 33 ograniczonej do ustanowienia

służebności drogi koniecznej przyjmowano, że względy społeczno-gospodarcze leżące

u podstaw powyższego przepisu, które uzasadniają potrzebę korzystania z energii

elektrycznej, usprawiedliwiają ocenę, że w drodze analogii do powyższego przepisu

należy uznać za dopuszczalne ustanowienie przez Sąd odpowiedniej służebności

gruntowej umożliwiającej doprowadzenie linii elektrycznej do nieruchomości, która nie

jest przyłączona do sieci elektrycznej (tak Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 31

grudnia 1962 r., OSPiKA 1964 r., poz. 91).

Podobne stanowisko ugruntowało się później w judykaturze i literaturze na tle art.

145 k.c., który, tak jak art. 33 Prawa rzeczowego, nie przewiduje expressis verbis

ustanowienia służebności gruntowej polegającej na obciążeniu nieruchomości sąsiedniej

prawem przeprowadzenia linii energetycznych, wodociągowych, paliwowych i innych

podobnych urządzeń przesyłowych (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca

1965 r., III CO 34/65, OSNCP 1966/6-7/109, z dnia 30 sierpnia 1991 r., III CZP 73/9,

OSNCP 1992/4/53).

W uchwale z dnia 17 stycznia 2003 r. (III CZP 79/02, OSNC 2003/11/142) Sąd

Najwyższy przyjął, że okoliczność, iż nieruchomość władnąca wchodzi w skład

przedsiębiorstwa

energetycznego

sama

przez

się

nie

wyklucza

możliwości

zrealizowania przez strony umowy o ustanowienie służebności gruntowej celu

określonego w art. 285 § 2 k.c. a zatem dopuścił umowne ustanowienie służebności

gruntowej na rzecz przedsiębiorstwa. Stosowanie w drodze analogii instytucji

służebności drogi koniecznej do przeprowadzenia i utrzymania przesyłowych linii

elektroenergetycznych oraz dopuszczenie ustanawiania w tym zakresie w drodze

umowy czynnych służebności gruntowych przemawia za dopuszczalnością nabycia

służebności tego rodzaju, nie tylko na podstawie umowy, orzeczenia sądowego, ale

także przez zasiedzenie, z mocy art. 292 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19

maja 2004 r., sygn. akt III CK 496/02, niepubl., z dnia 11 marca 2005 r., sygn. akt II CK

489/04, niepubl., uchwałę z dnia 11 maja 2003 r., III CK 556/04, M.P. 2005/13, s. 621, w

postanowieniu z dnia 4 października 2006 r., II CSK 119/06, M. P. 2006/21/1128).

Konsekwentnie, w postanowieniu z dnia 8 września 2006 r. (sygn. akt II CSK

112/06, Mon. Pr. 2006/19/1016) Sąd Najwyższy uznał, że obowiązujące przepisy nie

wykluczają nabycia przez podmiot prowadzący przedsiębiorstwo w drodze zasiedzenia

służebności

gruntowej

polegającej

na

doprowadzeniu

linii

elektrycznej

do

nieruchomości, która nie jest przyłączona do sieci energetycznej wówczas, gdy

zwiększa ona użyteczność nieruchomości wchodzącej w skład tego przedsiębiorstwa

(podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 31 maja 2006 r., sygn. akt IV CSK 149/05,

niepubl).

Stanowisko to zostało potwierdzone w uchwale z dnia 7 października 2008 r. (III

CZP 89/09, Biul. SN 2008/10/7), w której Sąd Najwyższy uznał, że przed ustawowym

uregulowaniem służebności przesyłu (art. 3051 - 3054 k.c.) dopuszczalne było nabycie w

drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz

przedsiębiorstwa. W uzasadnieniu tego zapatrywania Sąd Najwyższy wskazał, że

ustanowiona na rzecz przedsiębiorstwa (w znaczeniu podmiotowym) lub nabyta przez

przedsiębiorstwo w drodze zasiedzenia służebność gruntowa, jako prawo korzystania z

nieruchomości obciążonej w zakresie związanym z działaniem tego przedsiębiorstwa

(art. 285 k.c.), odpowiada funkcji i treści nowo kreowanej służebności przesyłu. Tak jak

dla ustanowienia na rzecz przedsiębiorcy lub nabycia przez przedsiębiorcę w drodze

zasiedzenia służebności przesyłu, tak i dla ustanowienia na rzecz przedsiębiorstwa lub

nabycia

przez

odpowiadającej

przedsiębiorstwo

treści

w

drodze

zasiedzenia

służebności

służebności

przesyłu,

bezprzedmiotowe

jest

gruntowej

oznaczenie

„nieruchomości władnącej". Wyrażone w uchwale z dnia 7 października 2008 r.

stanowisko podtrzymał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 listopada 2008 r.,

(sygn. akt II CSK 326/08, niepubl.), w wyroku z dnia 12 grudnia 2008 r., (sygn. akt II

CSK 389/08, niepubl.) oraz w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2009 r. (sygn. akt I CSK

392/08, niepubl., wydanych w zbliżonym stanie faktycznym, z udziałem tego samego

wnioskodawcy). Trafnie podkreśla się w tych orzeczeniach, że w odniesieniu do

służebności gruntowej przesyłu, wykładnia art. 285 § 2 k.c. musi uwzględniać charakter

tej służebności i jej przeznaczenie społeczno - gospodarcze oraz społeczno

gospodarcze przeznaczenie nieruchomości wchodzącej w skład przedsiębiorstwa

energetycznego, któremu służebność ta ma służyć. Potrzeby społeczno gospodarcze

nieruchomości wchodzącej w skład przedsiębiorstwa energetycznego są tożsame z

potrzebami tego przedsiębiorstwa, którego przedmiotem działalności jest dostarczanie

energii elektrycznej do innych miejsc.

Z tych względów należy podzielić stanowisko wyrażone w wymienionych

orzeczeniach Sądu Najwyższego, że przesłanka z art. 285 § 2 k.c. może być spełniona

także wówczas, gdy służebność przesyłu ułatwia funkcjonowanie przedsiębiorstwa

przesyłowego, zwiększając użyteczność należącej do niego nieruchomości.

Drugim z powodów, dla których Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawczyni,

było wadliwe, w ocenie tego Sądu, sformułowanie wniosku o zasiedzenie służebności

gruntowej. Wprawdzie w skardze kasacyjnej nie podnosi się zarzutów w tym zakresie, to

jednak ze względu na przewidziane w art. 398 k.p.c. okoliczności, usprawiedliwiające

oddalenie skargi kasacyjnej pomimo jej uzasadnionych podstaw, należy jedynie

wskazać, że wynikająca z art. 321 § 1 k.p.c. zasada rządząca rozstrzyganiem spraw w

procesie cywilnym, według której, zakres wyrokowania określony jest żądaniem powoda,

ma - zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c. - odpowiednie zastosowanie także w postępowaniu

nieprocesowym. Z tej przyczyny w postępowaniu tym sąd jest - co do zasady - związany

żądaniem wniosku. W sprawach o zasiedzenie owo związanie granicami żądania

dotyczy przedmiotu zasiedzenia (np. określenia, czy chodzi o nabycie prawa własności

nieruchomości lub jej oznaczonej części, czy też o nabycie oznaczonej służebności

gruntowej), nie zaś osoby, która nabyła prawo w drodze zasiedzenia, czy chwili, w której

to nabycie nastąpiło (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 października 2005 r.

(sygn. akt IV CSK 133/05, nie publ.). W uzasadnieniu uchwały z dnia 12 czerwca 1986

r., III CZP 28/86 (OSNCP 1987, nr 5-6, poz. 74) Sąd Najwyższy wskazał że, po

udowodnieniu przez osoby zainteresowane faktów uzasadniających stwierdzenie

zasiedzenia, sąd wydaje postanowienie co do istoty sprawy, wymieniając osobę, która

nabyła własność, choćby to była inna osoba niż wskazana przez wnioskodawcę, a jeżeli

jest więcej takich osób, należy określić ich udziały. Wynika to z treści art. 677 k.p.c. w

związku z art. 610 § 1 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 orzekł jak wyżej.