I CSK 60/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 60/08

POSTANOWIENIE

Dnia 5 września 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek

SSA Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku U.(...) Spółki z o.o. w J.

przy uczestnictwie E.(...) Spółki z o.o. w S., Syndyka masy upadłości T. U.

prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Handlowe U.(...)

w J., Starosty J., H. U.(...), Komornika Sądowego Rewiru I przy Sądzie Rejonowym w J.,

Banku (…) S.A. w W. I Oddział w J., (...) Banku S.A. Oddział w P., Banku (...) S.A. I

Oddział w J., B.(...) Banku S.A. Oddział w R., Banku C.(...) S.A. w L.

o wpis w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 września 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania - Syndyka masy upadłości T. U.

prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Handlowe U.(...)

w J. od postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia 9 sierpnia 2007 r., sygn. akt I Ca

(…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Uczestnik postępowania syndyk masy upadłości T. U. prowadzącego działalność

gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Handlowe „U.(...)” w J. wniósł skargę

kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia 9 sierpnia 2007 r., które

zapadło na skutek apelacji wniesionej przez uczestnika E.(...) spółkę z o.o. w S. od

wpisów w księgach wieczystych dokonanych przez Sąd Rejonowy w J. w dniu 2 marca

2007 r.

W sprawie tej wnioskodawca U.(...) spółka z o.o. z siedzibą w J. dnia 18 września

2006 r. złożył wniosek o dokonanie wpisu w księgach wieczystych nr: (...)1, (...)9, 6(...),

(...)5 i (...)4, prowadzonych przez Sąd Rejonowy w J., hipoteki łącznej zwykłej w kwocie

1.400.000 zł na rzecz B.(...) Bank S.A. Oddział R. na zabezpieczenie kredytu nr (...)/IN.

Do wniosku załączono dokument w postaci pisemnego oświadczenia z dnia 6 września

2006 r. B.(...) Bank S.A. Oddział Korporacyjny w R. – wystawiony na podstawie art. 95

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe - o udzieleniu U.(...) spółce z o.o. w J.

przez B.(...) Bank S.A. Oddział Korporacyjny w R. kredytu w kwocie 1.400.000 zł na

podstawie umowy z dnia 6 września 2006 r. nr (...)IN i zabezpieczenia go hipoteką

łączną zwykłą w kwocie 1.400.000 zł na prawie własności nieruchomości, dla których

prowadzone są księgi wieczyste nr: (...)1, (...)9, 6(...), (...)5, (...)4. Ponadto

wnioskodawca załączył pisemne oświadczenie z dnia 18 września 2006 r. złożone przez

prezesa zarządu U.(...) spółki z o.o. w J. M. S. i potwierdzone przez inspektora

bankowego o ustanowieniu hipoteki zwykłej na wymienionych wyżej nieruchomościach

dla zabezpieczenia kredytu w kwocie 1.400.000 zł udzielonego U.(...) spółce z o.o. w J.

na podstawie umowy kredytowej z dnia 6 września 2006 r.

W dniu 28 września 2006 r. został złożony do Sądu Rejonowego w J. wypis aktu

notarialnego oznaczonego numerem: Repertorium A. (...)/2006, sporządzonego dnia 27

września 2006 r., przed notariuszem E. G. zawierający umowę przeniesienia własności

nieruchomości – działek oznaczonych numerami geodezyjnymi: 201, 202/1 i 202/5, o

obszarze 0,73 ha, położonych w K. – zawartej pomiędzy syndykiem masy upadłości T.

U. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Handlowe

„U.(...)” w J. a U.(...) spółką z o.o. w J.. Umowa ta została zawarta w następstwie

niewykonania prawa pierwokupu przez Agencję Nieruchomości Rolnych w stosunku do

wyżej wymienionej nieruchomości, która wchodziła – według treści umowy - w skład

przedsiębiorstwa upadłego T. U., które to przedsiębiorstwo zostało sprzedane przez

syndyka masy upadłości T. U.(...) U.(...) spółce z o.o. w J. umową zawartą w formie aktu

notarialnego dnia 11 września 2006 r. o numerze Rep. A. (...)/2006. W akcie notarialnym

z dnia 27 września 2006 r. zawarte były wnioski nabywcy nieruchomości U.(...) spółki z

o.o. w J. o dokonanie wpisu w dziale II księgi wieczystej nr (...)9 prawa własności na

rzecz U.(...) spółki z o.o. z siedzibą w J. w całości, w dziale III tej księgi o wykreślenie

ostrzeżenia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości oraz o upadłości T. U., a z działu IV

tej księgi o wykreślenie wpisu hipotek, na podstawie art. 317 § 2 prawa upadłościowego

i naprawczego.

Po połączeniu obu wniosków do wspólnego rozpoznania Sąd Rejonowy w J. dnia

2 marca 2007 r. dokonał wpisu w działach IV ksiąg wieczystych P(...)/2, P(...)/8, P(...)/0,

P(...)/6 i P(...)/4 - wskazując jako współobciążone pozostałe księgi wieczyste – hipoteki

umownej łącznej zwykłej w kwocie 1.400.000 zł na zabezpieczenie kredytu płatnego do

dnia 31 sierpnia 2016 r. udzielonego na podstawie umowy nr (...)/IN z dnia 06.09.2006 r.

przez B.(...) Bank S.A. Oddział Korespondencyjny w R. z siedzibą w W. Ponadto Sąd

Rejonowy w J. w księdze wieczystej nr P(...)/4 w dziale II wpisał jako właściciela

nieruchomości w całości U.(...) spółkę z o.o. w J. w miejsce H. U.(...), w dziale III

wykreślił wpisy ograniczeń w rozporządzaniu nieruchomością i wszczęcia egzekucji z

nieruchomości dokonane na wniosek (...) Banku S.A., Banku (…) S.A., E.(...) spółki z

o.o. w S. oraz wpis o upadłości T. U. Przedsiębiorstwa Handlowego w J., a w dziale

IV wykreślił dotychczas ujawnione tam hipoteki.

Na skutek apelacji wniesionej przez uczestnika E.(...) spółkę z o.o. w S. od wpisu

dokonanego przez Sąd Rejonowy w J. Sąd Okręgowy w P. postanowieniem z dnia 9

sierpnia 2007 r. zmienił zaskarżony wpis w części poprzez oddalenie wniosku o wpis w

księdze wieczystej nr P(...)/4 w całości i oddalił apelację w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy ustalił, że nieruchomość, dla której prowadzona jest księga wieczysta

P(...)/4, stanowi wyłączną własność H. U. Sądowi pierwszej instancji nie zostały

przedstawione dokumenty wykazujące prawidłowe następstwo prawne U.(...) spółki z

o.o. w J. po H. U.(...), stąd też – uwzględniając treść przepisu art. 6268 § 2 k.p.c. - brak

było podstawy dla dokonania wpisu w dziale II, a w konsekwencji także w dziale III i IV

tej księgi. Zgodnie z art. 62 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i

naprawcze w skład masy upadłości wchodzi majątek należący do upadłego w dniu

ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego,

z zastrzeżeniem art. 63-67. Przepis zaś art. 124 wymienionej ustawy stanowi, że w razie

ogłoszenia upadłości jednego z małżonków wspólność ustawowa między małżonkami

ustaje z mocy prawa, a majątek wspólny wchodzi do masy upadłości. Z zapisu w

księdze wieczystej nr (...)4 wynika, że ujawniona tam nieruchomość stanowiła majątek

odrębny H. U.(...). Ustalenie składu masy upadłości jest rzeczą syndyka, a nie biegłego i

winno nastąpić w oparciu o dokumenty źródłowe, którym był w pierwszej kolejności

zapis ksiąg wieczystych. Przejścia prawa własności nie wykazują także dokumenty:

oświadczenie z dnia 31 marca 2002 r. oraz opinia biegłego, przedłożone w odpowiedzi

na apelację przez syndyka masy upadłości T. U. i H. U. Jeżeli wpis w księdze wieczystej

jest błędny, a nieruchomość została nabyta do majątku wspólnego małżonków U.,

korekta wpisu mogła nastąpić poprzez przedstawienie stosownego rozstrzygnięcia w

sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Jeśli

zaś nieruchomość stanowi majątek odrębny H. U.(...), przesunięcie jej do majątku

wspólnego wymagało formy aktu notarialnego. Skoro w dacie ogłoszenia upadłości

majątek ten nie należał do upadłego, ani nie wchodzi w skład wspólności ustawowej, nie

wszedł do masy upadłości i nie mógł być zbyty przez syndyka masy upadłości.

W konsekwencji wnioskujący nie stał się jego właścicielem.

W pozostałym zakresie apelacja uczestnika została oddalona albowiem apelujący

nie wykazał, aby wpisy w pozostałych, objętych zawiadomieniem Sądu Rejonowego z

dnia 2 marca 2007 r. księgach wieczystych, były błędne.

W skardze kasacyjnej wniesionej od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

uczestnik syndyk masy upadłości T. U. wskazał jako jej podstawę naruszenie przepisów

postępowania cywilnego mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia: - art. 13 § 1

k.p.c. w zw. z art. 518 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. przez przekroczenie przy

wydawaniu przez Sąd Okręgowy w P. zaskarżonego postanowienia granic zaskarżenia

określonych w apelacji uczestnika E.(...) spółki z o.o. w S. i zmianę zaskarżonego wpisu

w części poprzez oddalenie w całości wniosku o wpis w księdze wieczystej nr P(...)/4

urządzonej w Sądzie Rejonowym w J. (tj. w części dotyczącej zarówno wpisu prawa

własności w dziale II-im, jak i wykreślenia ostrzeżenia o egzekucji w dziale III-im oraz

wykreślenia trzech hipotek w dziale IV-tym); - art. 6268 k.p.c., z którego to przepisu nie

wynika, aby sąd w postępowaniu wieczystoksięgowym mógł weryfikować pod względem

własnościowym zbyty majątek masy upadłości, podczas gdy ani forma, ani treść

dołączonych do wniosku dokumentów nie dawały podstaw do twierdzenia, że jakikolwiek

składnik został z niej wyłączony w trybie przewidzianym przez przepisy prawa

upadłościowego, a jednocześnie wpisy dotyczące osób oraz wpisy ostrzeżeń o

toczącym się postępowaniu upadłościowym nie przeczyły możliwości powstania z mocy

prawa skutku z art. 124 Prawa upadłościowego i naprawczego, tj. objęcia

postępowaniem upadłościowym majątku wspólnego małżonków. Naruszenie przepisu

art. 6268 k.p.c. nastąpiło też przez przyjęcie, że oświadczenie małżonków T. i H. U.

zawarte w treści aktu notarialnego przenoszącego na rzecz U.(...) spółkę z o.o. w J.

prawo własności działek objętych księgą wieczystą nr P(...)/4 Sądu Rejonowego w J., a

dotyczące stwierdzenia, że nieruchomość stanowiła przedmiot wspólności małżeńskiej

majątkowej, nie może stanowić w świetle okoliczności sprawy podstawy do ujawnienia w

treści księgi jako właściciela nowego nabywcy nieruchomości. Jako podstawę skargi

kasacyjnej wskazano także naruszenie przepisów prawa materialnego: - art. 313 ust. 1

prawa upadłościowego i naprawczego poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że

nabywca nieruchomości zaliczonych do masy upadłości w celu uzyskania wpisu prawa

własności, ma obowiązek wykazania w postępowaniu wieczystoksięgowym przejścia na

niego praw od osób, których nieruchomości na mocy odrębnych przepisów weszły w

postępowaniu upadłościowym w skład masy upadłości; - art. 31 § 1 ustawy z dnia 25

lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) przez

jego niezastosowanie i w efekcie nie uwzględnienie okoliczności, że nieruchomość

nabyta przez H. U., pozostającej w chwili nabycia nieruchomości w ważnie zawartym

związku małżeńskim z T. U., stała się z mocy prawa składnikiem majątku wspólnego jej i

jej małżonka. Uczestnik wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji,

ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie apelacji uczestnika

E.(...) spółki z o.o. w S. w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Granice apelacji reguluje przepis art. 378 k.p.c., który zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c.,

ma odpowiednie zastosowanie, wobec braku przepisów szczególnych, także do

rozpoznania apelacji wniesionej w postępowaniu nieprocesowym. Według art. 378 § 1

k.p.c. sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji. W uzasadnieniu

uchwały SN z dnia 31.01.2008 r. w sprawie III CZP 49/07 (OSNC z 2008 r., z. 6, poz.

55) wyjaśniono, że granice apelacji to innymi słowy granice kognicji sądu drugiej

instancji. Te granice kształtowane są przede wszystkim przez granice zaskarżenia, gdyż

kognicja sądu drugiej instancji obejmuje jedynie tę część wyroku sądu pierwszej

instancji, która została wskazana w apelacji jako zaskarżona. Pozostała część wyroku

sądu pierwszej instancji, która nie została wskazana w apelacji jako zaskarżona, staje

się prawomocna, a w konsekwencji nie może zostać objęta kontrolą sądu

odwoławczego. Jak stanowi przepis art. 368 § 1 k.p.c. apelacja, wnoszona przez stronę,

powinna zawierać m.in. oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem,

czy jest on zaskarżony w całości, czy w części, zwięzłe przedstawienie zarzutów oraz

wniosek o zmianę lub uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub

uchylenia. W sytuacji modelowej formułowane przez stronę w apelacji wnioski co

żądanej zmiany bądź uchylenia zaskarżonego wyroku powinny być odpowiednio

skorelowane ze wskazanym zakresem zaskarżenia wyroku. Obserwacja praktyki

dowodzi, że często tak nie jest np. strona określa, że zaskarża cały wyrok podczas gdy

częściowo jest on dla tej strony korzystny, a we wniosku apelacyjnym formułuje

wniosek, że żąda uchylenia bądź zmiany zaskarżonego wyroku sądu pierwszej instancji

jedynie w części, w której strona ta sprawę przegrała. W takim wypadku, gdy wnioski

apelacji są węższe od wskazanego zakresu zaskarżenia względnie odwrotnie

przekraczają wskazany zakres zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji, powstaje

wątpliwość co do rzeczywistego zakresu zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji, a

tym samym granic apelacji, co wymaga uściślenia tych granic przez stronę apelującą w

drodze uzupełnienia braków formalnych apelacji względnie, jeżeli jest to możliwe,

ustalenia tych granic przez sąd drugiej instancji w drodze interpretacji treści całej

apelacji. W powołanej wyżej uchwale SN z dnia 31.01.2008 r. III CZP 49/07 SN wyjaśnił

także, iż pojęcia granic apelacji nie można wiązać ściśle z wnioskami – dotyczącymi

żądanej zmiany bądź uchylenia zaskarżonego wyroku - i zarzutami apelacyjnymi.

Określając granice apelacji w postępowaniu nieprocesowym należy mieć na

uwadze pewne różnice pomiędzy trybem postępowania procesowego i nieprocesowego.

Jedną z cech trybu postępowania procesowego jest jego dwubiegunowość występowanie dwóch stron, których interesy są sprzeczne. Zważywszy na powyższą

cechę procesu w apelacji nie ma problemu z dokładnym określeniem zakresu

zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji oraz odpowiednim do wskazanego zakresu

zaskarżenia sformułowaniem wniosku apelacji dotyczącego żądanego uchylenia bądź

zmiany zaskarżonego wyroku. Natomiast w postępowaniu nieprocesowym oprócz

wnioskodawcy może wystąpić większa liczba uczestników, których interesy mogą być

wzajemnie sprzeczne (jak w procesie), bądź też mogą być oni w różnym stopniu

zainteresowani

wynikiem

postępowania.

Powyższa

cecha

postępowania

nieprocesowego wynika z istoty stosunków prawnych będących przedmiotem oceny

sądu w tym trybie postępowania. W postępowaniu nieprocesowym orzeczenie kończące

postępowanie co do istoty sprawy może wywierać różne konsekwencje prawne wobec

uczestników postępowania. Podstawą rozstrzygnięcia sądu jest jednolita wobec

wszystkich uczestników postępowania ocena prawna sądu określonego stosunku

prawnego,

której

zakwestionowanie

chociażby

przez

jednego

z uczestników

postępowania nieprocesowego nie pozostaje bez wpływu na losy zaskarżonego

orzeczenia sądu wobec części bądź wszystkich pozostałych uczestników postępowania.

Niejednokrotnie cechą orzeczeń co do istoty sprawy wydanych w postępowaniu

nieprocesowym jest to, że mają one charakter niepodzielny (integralny) tzn. orzeczenia

te są tak zbudowane, że jego poszczególne rozstrzygnięcia są wzajemnie zależne i

wzajemnie uwarunkowane i los ich zależy od oceny stosunku prawnego będącego

przedmiotem oceny w postępowaniu nieprocesowym (por. postanowienie z dnia

17.09.1999 r. I CKN 379/98, OSNC z 2000 r., z. 3, poz. 59, postanowienie z dnia

28.03.2003 r. IV CKN 1961/00, niepubl.). Zważywszy na powyższe cechy postępowania

nieprocesowego granice apelacji w postępowaniu nieprocesowym są kształtowane

przede wszystkim wskazanym przez apelującego orzeczeniem sądu pierwszej instancji

oraz zakresem zaskarżenia tego orzeczenia. W mniejszym stopniu niż w procesie na

zakreślenie granic apelacji, a więc granic kognicji sądu drugiej instancji, ma wpływ treść

wniosku zawartego w apelacji, co do żądanej zmiany bądź uchylenia zaskarżonego

orzeczenia. Treść wniosku apelacji uczestnika postępowania nieprocesowego może się

bowiem koncentrować na pożądanej zmianie bądź uchyleniu zaskarżonego orzeczenia

sądu pierwszej instancji w części dotyczącej tego uczestnika, który wniósł apelację, nie

zaś na wszystkich skutkach wynikających z zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej

instancji

wobec

pozostałych

uczestników

postępowania

nieprocesowego

(por.

postanowienie SN z dnia 17.09.1999 r. I CKN 379/98, OSNC z 2000 r., z. 3, poz. 59,

postanowienie SN z dnia 28.03.2003 r. IV CKN 1961/00, niepubl.). Podobne zasady

mają zastosowanie w postępowaniu apelacyjnym dotyczącym wpisu do księgi

wieczystej, w którym sąd drugiej instancji jest związany wskazanym w apelacji zakresem

zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, nie jest natomiast związany wnioskiem

strony w zakresie postulowanej przez stronę zmianie bądź uchylenia zaskarżonego

orzeczenia sądu pierwszej instancji.

Uwzględniając powyższe za bezzasadny należy uznać podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., a nie z

przepisem art. 13 § 1 k.p.c., jak błędnie określono w skardze kasacyjnej. Uczestnik

postępowania E.(...) spółka z o.o. w S. w apelacji wniesionej od wpisów dokonanych w

księgach wieczystych przez Sąd Rejonowy w J. podając zakres zaskarżenia i formułując

treść wniosku apelacyjnego posłużył się niespójnymi ze sobą określeniami. Apelujący,

który na wstępie określił, że wnosi apelację od wpisu z dnia 02.03.2007 r. w przedmiocie

wykreślenia wpisu w księdze wieczystej wskazał następnie, że zaskarża zawiadomienie,

doręczone mu w całości, dalej podniósł, że kwestionuje bezpodstawne wykreślenie

wpisu w dziale III księgi wieczystej nr P(...)/4 by wnieść o zmianę wpisu w księgach

wieczystych w dziale trzecim, w uzasadnieniu zaś apelacji przedstawił zarzuty

kwestionujące stanowisko sądu pierwszej instancji dotyczące zmiany właściciela

nieruchomości ujawnionego w dziale II księgi wieczystej nr P(...)/4. Ostatecznie apelacja

kończyła się wnioskiem o wykreślenie dokonanego wpisu z dnia 02.03.2007 r.

Powyższe budziło wątpliwości co do zakresu zaskarżenia apelacji i było przyczyną

wydania zarządzenia Przewodniczącego Sądu Rejonowego w J. z dnia 23 marca 2007

r. wzywającego apelującego do sprecyzowania żądania apelacji „przez wskazanie, czy

wnosi o zmianę lub uchylenie orzeczenia z zaznaczeniem zakresu żądania”. W

wykonaniu tego zarządzenia uczestnik E.(...) spółka z o.o. w S. nadesłał pismo

procesowe z dnia 3 kwietnia 2007 r., w którym sprecyzował, że „wnosi o zmianę

postanowienia i oddalenie wniosku o wykreślenie wpisu ostrzeżenia o wszczęciu

egzekucji z nieruchomości w celu zaspokojenia należności finansowych”. Po wniesieniu

tego pisma procesowego nadano dalszy bieg apelacji. Z powyższego wynika, że

wezwanie do usunięcia braków formalnych apelacji dotyczyło jedynie sprecyzowania

wniosku apelacji, a nie sprecyzowania zakresu zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej

instancji. Według zaś treści apelacji wpisy dokonane przez sąd pierwszej instancji

zostały zaskarżone w całości. Sąd Okręgowy w związku z zaskarżeniem przez

uczestnika postępowania całego „zawiadomienia Sądu Rejonowego” – według

terminologii zawartej w apelacji uczestnika E.(...) spółki z o.o. w S. – niezależnie od

wniosku zawartego w apelacji tego uczestnika, który dotyczył jedynie orzeczenia

dotyczącego wpisu w księdze wieczystej nr P(...)/4 wzmianki o wszczęciu egzekucji z

nieruchomości, był uprawniony do zbadania zasadności wszystkich wpisów dokonanych

przez Sąd Rejonowy na podstawie wniosków złożonych przez wnioskodawcę, a nie

tylko wykreślenia wpisu w dziale III księgi wieczystej P(...)/4 ostrzeżenia o wszczęciu

egzekucji z nieruchomości. Na skutek rozpoznania w takich granicach apelacji

uczestnika została ona w znacznej części oddalona jako bezzasadna, a uwzględniona

jedynie w części dotyczącej wpisów dokonanych w księdze wieczystej nr P(...)/4. Sąd

Rejonowy przyjął, że umowa przeniesienia własności z dnia 27 września 2006 r.

przeniosła

własność

nieruchomości

na

rzecz

nabywcy

nieruchomości,

czego

konsekwencją było wykreślenie w dziale II księgi wieczystej dotychczasowego

właściciela tej nieruchomości H. U. i wpis nowego właściciela – U.(...) spółki z o.o. w J.

oraz wykreślenie wpisów zawartych w dziale III i IV tej księgi wieczystej oraz wpis nowej

hipoteki w dziale IV tej księgi. W sytuacji, gdy Sąd Okręgowy uznał, że umowa

przeniesienia własności z dnia 27 września 2006 r. – nie oceniając w tym miejscu, czy

zasadnie - nie stanowiła uzasadnionej podstawy do dokonania wpisu prawa własności

na rzecz nabywcy tej nieruchomości, zasadnie przyjął, że taka ocena miała wpływ na

pozostałe integralnie ze sobą powiązane rozstrzygnięcia w formie wpisów dokonanych

przez sąd wieczystoksięgowy w dziale III i IV księgi wieczystej P(...)/4. Wpisy te były

bowiem rozstrzygnięciami pochodnymi w stosunku do zasadniczego rozstrzygnięcia w

sprawie dotyczącego wpisu prawa własności na rzecz nabywcy nieruchomości w dziale

II tej księgi wieczystej.

Zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie

treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi

wieczystej. Z przepisu tego wynika ograniczony zakres badania sprawy przez sąd

wieczystoksięgowy, który nie jest powołany do rozpoznawania sporów związanych z

prawami do nieruchomości ujawnionymi w księgach wieczystych, a tym samym do

prowadzenia wszelkich możliwych dowodów, lecz jedynie ogranicza badanie zasadności

złożonego wniosku o wpis w księdze wieczystej do badania treści księgi wieczystej i

treści dokumentów załączonych do wniosku. Z analizowanego przepisu wynika m.in.

zakaz

prowadzenia

przez

sąd

wieczystoksięgowy

postępowania

dowodowego

wykraczającego poza badanie dokumentów załączonych do wniosku o wpis w księdze

wieczystej. Omawiany przepis ma także zastosowanie w postępowaniu apelacyjnym w

razie wniesienia apelacji od orzeczenia sądu pierwszej instancji w sprawie wpisu w

księdze wieczystej, gdyż wpływa na zakres kognicji tego sądu (por. postanowienie SN z

dnia 15.09.2004 r., III CK 276/03, niepubl.). Kontrola zaskarżonego orzeczenia (wpisu)

dokonywana przez sąd drugiej instancji na skutek wniesionej apelacji powinna być

ograniczona tylko do tego, czy w świetle dokumentów załączonych do wniosku i którymi

dysponował sąd pierwszej instancji, była podstawa do dokonania bądź odmowy wpisu,

zgodnie z wnioskiem o wpis w księdze wieczystej. Ocena ta nie powinna być

dokonywana w oparciu o inne dowody niż te, którymi dysponował sąd pierwszej instancji

(por. orzeczenie SN z dnia 27.04.2001 r., III CKN 354/00, OSNC z 2001 r., z. 12, poz.

183, orzeczenie SN z dnia 5.10.2005 r., II CK 781/04, niepublik.).

Sąd Okręgowy nie naruszył przepisu art. 6268 § 2 k.p.c. przez to, że przyjął, jak

podniesiono w skardze kasacyjnej, że oświadczenie małżonków T. i H. U. - zawarte w

treści aktu notarialnego przenoszącego na rzecz U.(...) spółkę z o.o. w J. prawo

własności działek objętych księgą wieczystą Nr P(...)/4, a dotyczące stwierdzenia, że

nieruchomość stanowiła przedmiot wspólności małżeńskiej majątkowej - nie może

stanowić podstawy do ujawnienia w księdze wieczystej jako właściciela nowego

nabywcy nieruchomości. Podniesiony zarzut nie znajduje odzwierciedlenia w treści

uzasadnienia zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego, w którym Sąd ten nie

odniósł się do oświadczenia małżonków T. i H. U. o tym, do jakiego majątku wchodziła

sprzedana przez syndyka nieruchomość. Oświadczenie to nie było zawarte w umowie

przeniesienia własności z dnia 27 września 2006 r., której stronami, uczestniczącymi w

tej czynności prawnej, byli jedynie syndyk masy upadłości T. U. oraz U.(...) spółka z o.o.

w J. reprezentowana przez jej pełnomocnika T. U. W umowie tej nie brała udziału H. U.

Z uwagi na to, że umowa z dnia 27 września 2006 r. przeniesienia własności

nieruchomości nie zawierała oświadczenia T. i H. U., o którym mowa w skardze

kasacyjnej, Sąd Okręgowy nie mógł i nie dokonał oceny tego oświadczenia. Jedynie z

treści pism procesowych złożonych w postępowaniu apelacyjnym wynika, że

oświadczenie, o którym mowa w skardze kasacyjnej, prawdopodobnie zostało ujęte w

warunkowej umowie sprzedaży przedsiębiorstwa upadłego zawartej przez syndyka

masy upadłości T. U. z wnioskodawcą U.(...) spółką z o.o. w J. dnia 11 września 2006 r.

w formie aktu notarialnego Repertorium (...)/200. Wypis tej umowy nie został jednak

załączony do wniosku o dokonanie wpisu zawartego w umowie przenoszącej własność

nieruchomości z dnia 27 września 2006 r., a w konsekwencji Sąd Okręgowy nie mógł

ocenić skutków prawnych oświadczenia T. U. i H. U., na które powołano się w skardze

kasacyjnej. Treść przepisu art. 6268 § 2 k.p.c. nie pozwalała także na przeprowadzenie

przez Sąd Okręgowy dowodu z takiego oświadczenia skoro oświadczeniem tym nie

dysponował sąd pierwszej instancji.

Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego zagadnieniem spornym jest, czy w

ramach postępowania wieczystoksięgowego, z pominięciem powództwa przewidzianego

w art. 10 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece w związku z treścią przepisu

art. 31 ust. 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przypadku rozpoznawania

wniosku nabywcy nieruchomości o wpis prawa własności dopuszczalne jest badanie

przesłankowo, czy nieruchomość wchodziła w skład majątku ustawowego, jeżeli umowę

przenoszącą własność tej nieruchomości zawarli oboje małżonkowie, a w księdze

wieczystej figurował jako jej właściciel tylko jeden z małżonków. W dotychczasowych

orzeczeniach Sądu Najwyższego taka możliwość została dopuszczona wyjątkowo, gdy

jest nie tylko brak sporu między małżonkami co do prawa własności obu małżonków do

nieruchomości,

ale

także

dopełniono

pewne

warunki

formalne

nieodzowne

w sformalizowanym postępowaniu wieczystoksięgowym, jak załączenie odpisu aktu

małżeństwa

oraz

o pozostawaniu

oświadczenia

w

związku

obu

małżonków

małżeńskim

w

w

chwili

formie

aktu

nabycia

notarialnego

nieruchomości

(por. postanowienie SN z dnia 22.02.2007 r., III CSK 344/06, OSNC z 2008 r., z. 1, poz.

12). W sprawie, w której zapadło postanowienie zaskarżone skargą kasacyjną – jak już

wyżej stwierdzono – nie przedstawiono oświadczenia małżonków T. i H. U. w formie

aktu notarialnego o tym, że nieruchomość, której ujawnioną w księdze wieczystej

Nr P(...)/4 właścicielką jest H. U., stanowi własność obu małżonków, oraz o tym, że

stosunki majątkowe małżonków były objęte, w chwili nabycia tej nieruchomości,

wspólnością ustawową. Nie przedstawiono także dokumentu w postaci odpisu aktu

małżeństwa, z którego możnaby wnioskować o okresie pozostawania przez te osoby w

związku małżeńskim w chwili nabycia nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej nr

P(...)/4.

Badając w granicach określonych przepisem art. 6268 § 2 k.p.c. wniosek o wpis w

księdze wieczystej sąd bada, czy określony dokument mający stanowić podstawę wpisu

spełnia wymagania co formy (określone w art. 31 ust. 1 i art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece – t.j. Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz.

1361 z późn. zm.), jak również czy czynność prawna zawarta w dokumencie w świetle

właściwych przepisów prawa materialnego mających zastosowanie do tej czynności

prawnej wywołała skutki prawne uzasadniające dokonanie wpisu w księdze wieczystej

zgodnie z wnioskiem. Zważywszy na istotę umowy sprzedaży rzeczy wynikającą z art.

535 k.c. (umowa sprzedaży zawiera m.in. zobowiązanie sprzedawcy do przeniesienia

własności rzeczy na kupującego) sąd wieczystoksięgowy badając wniosek o wpis prawa

własności nieruchomości na rzecz kupującego na podstawie umowy sprzedaży

nieruchomości bada przesłankowo, czy prawo własności, według zapisu zawartego w

księdze wieczystej, przysługiwało jej sprzedawcy. Przepis art. 626 8 § 2 k.p.c. ma

zastosowanie także w przypadku rozpoznawania wniosków o wpis w księdze wieczystej

zawartych w umowie sprzedaży nieruchomości, czy przedsiębiorstwa obejmującego

nieruchomość, z udziałem syndyka masy upadłości. Wskazany w skardze kasacyjnej

przepis art. 313 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze

(Dz. U. Nr 60, poz. 535 z późn. zm.) określa bowiem jedynie skutki sprzedaży dokonanej

w

postępowaniu

upadłościowym,

a

nie

zakres

postępowania

sądu

wieczystoksięgowego. Mimo odrębnych regulacji zawartych m.in. w art. 313 i art. 317

Prawa upadłościowego i naprawczego dotyczących skutków sprzedaży dokonanej

w postępowaniu upadłościowym, sprzedaż ta ma charakter czynności prawnej, która

powinna zawierać elementy istotne dla umowy sprzedaży, w tym więc z uwagi na

przepis art. 535 k.c. zobowiązanie sprzedawcy do przeniesienia własności rzeczy. W

przypadku sprzedaży nieruchomości dokonanej przez syndyka masy upadłości umowa

sprzedaży powinna więc zawierać zobowiązanie syndyka masy upadłości do

przeniesienia na kupującego własności nieruchomości wchodzącej w skład masy

upadłości tj. w myśl art. 62 oraz art. 124 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego,

stanowiącego własność upadłego bądź wchodzących w skład majątku wspólnego

upadłego i jego małżonka. Sąd wieczystoksięgowy z uwagi na ograniczony zakres

swojego postępowania dowodowego nie bada takich okoliczności, na które powołuje się

w skardze kasacyjnej uczestnik, a mianowicie, czy określona nieruchomość została

zaliczona przez syndyka przez wciągnięcie do spisu inwentarza do masy upadłości oraz,

czy i z jakim wynikiem toczyły się postępowania przed sędzią komisarzem bądź sądem

upadłościowym dotyczące wyłączenia danej nieruchomości z masy upadłości.

Okoliczności te nawet nie wynikają z treści umowy przeniesienia własności z dnia 27

września 2006 r. stanowiącej podstawę wniosku o wpis. Dla sądu wieczystoksięgowego

wiążący jest stan prawny ujawniony w księdze wieczystej, co wynika z treści art. 6268 §

2 k.p.c. Z tych też względów nie jest zasadny zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy

przepisu art. 313 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego, na skutek samego tylko

badania przez sąd wieczystoksięgowy, czy nieruchomość objęta umową z dnia 27

września 2006 r., stanowiła – według zapisów w księdze wieczystej -własność upadłego

względnie wchodziła w skład majątku wspólnego upadłego T. U. i jego żony H. U..

Dodatkowo podnieść przy tym należy, że treść umowy z dnia 27 września 2006 r. nie

pozwala nawet dokonać jednoznacznej oceny, czy skutki prawne tej umowy należałoby

ocenić na podstawie art. 313, czy art. 317 Prawa upadłościowego i naprawczego. Ten

pierwszy przepis miałby zastosowanie do umowy sprzedaży nieruchomości, drugi zaś

do umowy sprzedaży przedsiębiorstwa upadłego. Na podstawie treści umowy z dnia 27

września 2006 r. nie można bowiem ocenić, czy nieruchomość, o której mowa w tej

umowie, została sprzedana w ramach przedsiębiorstwa, czy też odrębnie jako

nieruchomość. Wątpliwości te wynikają stąd, że w umowie z dnia 27 września 2006 r. jako

przyczynę jej zawarcia wymienia się warunkową umowę sprzedaży przedsiębiorstwa

upadłego z dnia 11 września 2006 r., a nie warunkową umowę sprzedaży nieruchomości.

Ponadto w treści umowy z dnia 27 września 2006 r. wskazano jako podstawę prawną

zawarcia poprzedzającej jej umowy z dnia 11 września 2006 r. przepisy art. 316 ust. 1 i art.

317 Prawa upadłościowego i naprawczego, a więc przepisy dotyczące sprzedaży

przedsiębiorstwa upadłego, a nie sprzedaży nieruchomości. Również jeden z wniosków o

wpis w księdze wieczystej – o wykreślenie hipotek - zawarty w umowie przeniesienia

własności z dnia 27 września 2006 r. wskazuje jako podstawę prawną tego wniosku przepis

art. 317 § 2 Prawa upadłościowego i naprawczego dotyczący skutków prawnych

wynikających ze sprzedaży przedsiębiorstw upadłego, a nie sprzedaży nieruchomości.

Zważywszy na powyższe brak wypisu aktu notarialnego z dnia 11 września 2006 r. stanowił

przeszkodę w rozumieniu art. 6269 k.p.c. do dokonania wpisów w księdze wieczystej nr

P(...)/4.

Przedmiotem oceny Sądu Okręgowego była umowa przeniesienia własności

nieruchomości z dnia 27 września 2006 r. z udziałem syndyka masy upadłości T. U.

przenosząca własność nieruchomości obejmującej działki nr 201, 202/1 i 202/5, o łącznym

obszarze 0,73 ha, położonej w K. na rzecz U.(...) spółki z o.o. w J.. Z treści powołanego

wyżej aktu notarialnego wynika, że przedmiotem warunkowej sprzedaży z dnia 11 września

2006 r. było przedsiębiorstwo upadłego w rozumieniu art. 551 kodeksu cywilnego, na które

składało się m.in. prawo własności wymienionej wyżej zabudowanej nieruchomości, która

została sprzedana pod warunkiem, że Agencja Nieruchomości Rolnych nie wykona

przysługującego jej na rzecz Skarbu Państwa prawa pierwokupu stosownie do art. 3 ust. 4

ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego. W akcie notarialnym

mowa jest o prawie własności nieruchomości bez określenia podmiotu, któremu prawo to

przysługiwało. Prawo własności nieruchomości, należące do upadłego w dniu ogłoszenia

upadłości, zgodnie z art. 62 Prawa upadłościowego i naprawczego wchodzi w skład masy

upadłości. Wpis w księdze wieczystej nie potwierdzał tego, że prawo własności do

nieruchomości objętej umową przeniesienia własności z dnia 27 września 2006 r.

przysługiwało upadłemu T. U., lecz jego żonie H. U. Taki wpis w księdze wieczystej nie

upoważniał do przyjęcia przez sąd wieczystoksięgowy, że nieruchomość ta wchodzi w

skład majątku wspólnego małżonków T. i H. U., a w konsekwencji do przyjęcia zgodnie z

art. 124 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego, że nieruchomość ta weszła do masy

upadłości. Wbrew bowiem stanowisku wyrażonemu w skardze kasacyjnej podstawą

przyjęcia przez sąd wieczystoksięgowy, że sprzedana nieruchomość wchodziła w skład

majątku wspólnego małżonków T. U. i H. U., nie mógł stanowić wyłącznie przepis art. 31 §

1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z

późn. zm.). Przepis art. 31 § 1 k.r.i.o.p. określa, z jaką chwilą powstaje wspólność

ustawowa oraz jakie przedmioty majątkowe wchodzą w skład majątku wspólnego. Stosunki

majątkowe małżeńskie mogą podlegać także innemu reżimowi ustroju majątkowego

małżeńskiego niż wspólność ustawowa. Ponadto nawet w przypadku, gdy stosunki

majątkowe małżeńskie podlegają ustrojowi wspólności ustawowej, o którym mowa w art. 31

§ 1 k.r.i.o.p., przepis ten nie wyklucza możliwości nabycia w trakcie trwania małżeństwa

przez jednego z małżonków przedmiotów majątkowych, w tym nieruchomości, do majątku

osobistego (poprzednio odrębnego) jednego z małżonków, o czym jest mowa w art. 33

k.r.i.o.p. Zważywszy na powyższe uregulowania prawne możliwe jest, aby nieruchomość

nabyta w trakcie małżeństwa stanowiła własność wyłącznie jednego z małżonków i

ujawnienia takiego stanu prawnego, zgodnego ze stanem rzeczywistym, w księdze

wieczystej. Z przepisu art. 31 § 1 k.r.i.o.p. nie wynika domniemanie prawne, że przedmioty,

w tym nieruchomości, nabyte w trakcie trwania małżeństwa, objętego w zakresie stosunków

majątkowych małżeńskich reżimem wspólności ustawowej, wchodzą w skład majątku

ustawowego, a w konsekwencji przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy

wpisu do księgi wieczystej praw do nieruchomości także na rzecz drugiego –

nieujawnionego w księdze wieczystej - małżonka. Z uwagi na treść przepisu art. 6268 § 2

k.p.c. nie jest także możliwe dokonywanie przez sąd wieczystoksięgowy oceny stanu

prawnego nieruchomości, na podstawie domniemania faktycznego konstruowanego na

podstawie art. 31 § 1 k.r.i.o.p. Stosowanie tego rodzaju domniemania z uwzględnieniem

dodatkowych okoliczności faktycznych dotyczących nabycia przedmiotów majątkowych w

trakcie trwania małżeństwa, którego ustrój majątkowy podlega wspólności ustawowej, nie

jest natomiast wykluczone w innych postępowaniach sądowych (por. uzasadnienie uchwały

SN z dnia 25.11.2005 r. III CZP 59/05, OSNC z 2006 r., nr 5, poz. 79).

Wobec braku uzasadnionych podstaw Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.