I CSK 597/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 597/12

POSTANOWIENIE

Dnia 21 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Józef Frąckowiak

w sprawie z wniosku B. Z.

przy uczestnictwie J. Z.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 24 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni – B. Z. wniosła o dokonanie podziału majątku wspólnego

powstałego w trakcie jej związku małżeńskiego z J. Z. Wskazała, że w jego skład

wchodzą dwie niezabudowane działki ewidencyjne nr 93/9 i 93/10 położone w K.,

środki finansowe uzyskane przez J. Z. ze sprzedaży wykupionego wojskowego

lokalu mieszkalnego nr 10 w W. przy ulicy S. […] oraz ruchomości będące

wyposażeniem sprzedanego mieszkania. Wniosła też o ustalenie, że udziały byłych

małżonków w majątku wspólnym są równe.

Uczestnik – J. Z., co do zasady, poparł wniosek. Zarzucił jednak, że

przydzielony mu w trakcie trwania małżeństwa lokal mieszkalny nie wszedł w skład

majątku wspólnego, ponieważ on sam nabył go na własność już po rozwiązaniu

małżeństwa przez rozwód.

Postanowieniem wstępnym z 27 września 2011 r. Sąd Rejonowy w G. ustalił,

że w skład majątku wspólnego stron na dzień 20 października 2004 r. wchodziły

nieruchomości gruntowe stanowiące działki ewidencyjne nr 93/9 i 93/10,

ruchomości stanowiące wyposażenie mieszkania przy ul. S. […] w W. i złota

biżuteria (pkt 1 a, b, c) oraz że udziały byłych małżonków w majątku wspólnym są

równe (pkt 2).

Sąd Rejonowy ustalił, że strony zawarły związek małżeński 5 grudnia 1992 r.

Na podstawie darowizny z 7 czerwca 1994 r. do ich majątku weszły dwie

niezabudowane działki nr 93/9 i 93/10 w K. Decyzją Wojskowej Agencji

Mieszkaniowej z 29 grudnia 2000 r., wydaną na podstawie przepisów ustawy

z 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP (jedn. tekst: Dz. U.

z 2010 r. Nr 206, poz. 1367 ze zm. - dalej: „u.z.S.Z.R.P.”), w związku z pełnieniem

przez uczestnika służby wojskowej, przydzielono mu osobną kwaterę stałą nr

10 przy ul. S. […] w W. Przy ustalaniu powierzchni mieszkalnej kwatery

uwzględniono strony, ich córkę A. i córkę wnioskodawczyni S. M.

W

toku

małżeństwa

strony

kupiły

meble

stanowiące

wyposażenie

mieszkania, podstawowe sprzęty gospodarstwa domowego oraz złotą biżuterię.

Rozwód małżeństwa stron został orzeczony wyrokiem Sądu Okręgowego

w W. z 20 października 2004 r. Umową z 4 października 2006 r, w uwzględnieniu

wniosku uczestnika z 22 maja 2006 r., Wojskowa Agencja Mieszkaniowa sprzedała

mu na własność mieszkanie nr 10 przy ulicy S. […] w W. za 44.139,55 zł. Umową z

22 marca 2007 r. uczestnik sprzedał to mieszkanie S. S.

Sąd Rejonowy przyjął, że przydzielenie żołnierzowi osobnej kwatery stałej

nie spowodowało powstania pomiędzy nim a Skarbem Państwa (wojskowym

organem kwaterunkowym) stosunku najmu lub innego stosunku cywilnoprawnego,

samo

zaś

prawo

do

zajmowania

administracyjnoprawnego,

związanego

takiej

ze

kwatery

wynikało

stosunkiem

ze

zawodowej

stosunku

służby

wojskowej, mającym taki sam charakter. Stosunek ten nie rozciąga się na

małżonka żołnierza zawodowego, pozostającego z żołnierzem we wspólnym

gospodarstwie

domowym,

którego

tylko

uwzględnia

się

przy

ustalaniu

przysługującej żołnierzowi powierzchni mieszkalnej osobnej kwatery stałej.

Prawo małżonka żołnierza zawodowego do zamieszkiwania w osobnej kwaterze

stałej przydzielonej żołnierzowi zawodowemu jest uprawnieniem pochodnym

w stosunku do prawa żołnierza zawodowego, a małżonek ten nie staje się z mocy

prawa osobą współuprawnioną do osobnej kwatery stałej.

Wojskowa kwatera stała przydzielona uczestnikowi w trakcie trwania

małżeństwa nie weszła zatem w skład majątku wspólnego stron. Uczestnik nabył

ten lokal na własność już po ustaniu wspólności majątkowej i przez to lokal ten stał

się składnikiem jego majątku osobistego. Taki jest też charakter uzyskanych przez

uczestnika środków finansowych ze sprzedaży lokalu, zwłaszcza, że uczestnik

wykupił mieszkanie za środki uzyskane już po rozwodzie tytułem odprawy

w związku z zakończeniem służby wojskowej.

Postanowieniem z 24 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił apelację

wnioskodawczyni od postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego z 27 września

2011 r.

Sąd Okręgowy zaakceptował i przyjął za własne zarówno ustalenia

faktyczne, jak i rozważania prawne Sądu Rejonowego. Za błędny uznał też pogląd

skarżącej o powstaniu ekspektatywy nabycia lokalu na korzystnych warunkach już

z chwilą przydziału uczestnikowi kwatery stałej, tak samo jak jej stanowisko

o konieczności rozliczenia się z nią przez uczestnika z kwoty uzyskanej

ze sprzedaży.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego z 24 kwietnia

2012 r. wnioskodawczyni zarzuciła, że orzeczenie to zapadło z naruszeniem prawa

materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), to jest: - art. 31 k.r.o. przez jego błędne

zastosowanie i niezaliczenie w skład majątku wspólnego stron prawa do kwatery

stałej uzyskanej przez uczestnika, a co za tym idzie pieniędzy w kwocie 234.000 zł

pochodzących z jej sprzedaży; - art. 33 k.r.o. poprzez jego błędne zastosowanie

i zaliczenie prawa do kwatery stałej, a co za tym idzie pieniędzy pochodzących

ze sprzedaży wykupionej kwatery do majątku osobistego uczestnika, chociaż

prawo to nie zostało wyliczone w tym przepisie jako wchodzące w skład majątku

osobistego; - art. 56 i 58 ustawy o zakwaterowaniu sił zbrojnych RP poprzez ich

niezastosowanie i nieuwzględnienie przy orzekaniu prawa wnioskodawczyni

do nabycia lokalu, które istniało pomimo orzeczenia rozwodu pomiędzy stronami.

Wnioskodawczyni

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

z pozostawieniem mu rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uczestnik wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Oceniając charakter prawa do kwatery nabytego przez uczestnika oraz

rozstrzygając o ewentualnej jego przynależności do majątku wspólnego, Sądy

obu instancji odwoływały się do poglądu wyrażonego w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 16 listopada 1979 r., III CZP 48/79 (OSNC 1980,

nr 6, poz. 107), której nadana została moc zasady prawnej, podjętej w stanie

prawnym stworzonym ustawą z 20 maja 1976 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych,

Dz. U. Nr 19, poz. 121. W uzasadnieniu tej uchwały, będącej odpowiedzią

na pytanie

o

rozwiedzionego

dopuszczalność

drogi

małżonka

eksmisję

o

sądowej

w

sprawie

drugiego

małżonka

z

powództwa

ze

wspólnie

zajmowanego dotąd lokalu stanowiącego stałą kwaterę wojskową w rozumieniu

przepisów ustawy z 20 maja 1976 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych oraz o to,

czy rozwiedzionemu małżonkowi przysługuje roszczenie o eksmisję byłego

małżonka, któremu taka kwatera została przydzielona, Sąd Najwyższy stwierdził,

że przyznanie kwatery stałej wiąże się bezpośrednio ze służbą zawodowego

żołnierza. Uwzględnienie w decyzji o przydziale kwatery małżonki i innych członków

rodziny żołnierza, nie wiąże się z przyznaniem im prawa do kwatery, lecz

z określeniem jej powierzchni, która jest ustalana w związku z wielkością rodziny,

która zamieszkuje z żołnierzem. Prawo małżonki żołnierza do zamieszkiwania

z nim jest prawem pochodnym w stosunku do prawa do kwatery przysługującego

samemu

żołnierzowi,

a

małżonka

nie

staje

się

z mocy

prawa

osobą

współuprawnioną do osobnej kwatery stałej i kwatera ta nie stanowi majątku

wspólnego małżonków.

Po podjęciu uchwały z 16 listopada 1979 r., III CZP 48/79, weszła w życie

ustawa o zakwaterowaniu sił zbrojnych RP, a uregulowania prawne dotyczące

kwater

wojskowych

istotnie

się

zmieniły,

między

innymi

w

związku

z wprowadzeniem możliwości nabywania na własność mieszkań przydzielonych

wcześniej żołnierzom zawodowym jako kwatery wojskowe. Te kierunki zmian

legislacyjnych zostały dostrzeżone w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego

dotyczącym statusu prawnego wojskowej kwatery stałej i przynależności prawa do

takiej kwatery do majątku wspólnego żołnierza i jego małżonka.

Skoro chwilą miarodajną dla oceny, co wchodzi w skład majątku wspólnego

małżonków jest z jednej strony stan prawny obowiązujący w dacie nabycia

określonej rzeczy lub prawa przez małżonków wspólnie lub każdego z nich osobno

ale w czasie trwania małżeństwa, a z drugiej strony stan prawny obowiązujący

w dniu uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, to oceny czy prawo

do przydzielonej uczestnikowi kwatery stałej weszło w skład majątku wspólnego

stron należy dokonać według stanu prawnego obowiązującego grudniu 2000 r.

(data przydziału kwatery) i w październiku 2004 r. (data rozwodu).

2. Podstawą nabycia przez uczestnika i członków jego rodziny tytułu

prawnego do mieszkania nr 10 przy ulicy S. […] w W. było przydzielenie mu tego

mieszkania jako stałej kwatery wojskowej, na podstawie decyzji Dyrektora

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej z 29 grudnia 2000 r., wydanej na podstawie

ustawy z 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP, w brzmieniu

pierwotnym tej ustawy opublikowanym w Dz. U. z 1995 r. Nr 86, poz. 433. Ustawa

ta przewidywała, że stała kwatera jest przeznaczona na zakwaterowanie stałe

żołnierza zawodowego i jego rodziny, a przy ustalaniu powierzchni kwatery

przysługującej żołnierzowi należało uwzględnić między innymi jego stan rodzinny

(art. 26 ust. 1 u.z.S.Z.R.P.). Członkiem rodziny żołnierza, którego uwzględniało się

przy ustalaniu przysługującej mu powierzchni użytkowej był między innymi

małżonek (art. 26 ust. 2 pkt 1 u.z.S.Z.R.P.).

W świetle powyższego nie ma wątpliwości, że przydzielona żołnierzowi

kwatera stała miała zaspokajać potrzeby rodziny żołnierza, co prowadzi do

wniosku, iż przydział kwatery stałej jest prawem podmiotowym żołnierza

zawodowego oraz że podmiotem tego prawa jest również jego małżonek,

a w konsekwencji prawo do korzystania z takiej kwatery stanowi składnik majątku

wspólnego małżonków (por. uzasadnienie uchwały z 21 grudnia 2006 r. III CZP

131/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 152 oraz postanowienia z 26 listopada 2009 r.

III CZP 96/09, niepubl.). W nawiązaniu do tych poglądów w wyroku z 4 kwietnia

2012 r., I CSK 8/12 (Lex nr 1157531), Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że prawo

do korzystania z takiej kwatery stanowi składnik majątku wspólnego małżonków.

Stanowisko to należy podzielić.

3. Obowiązujący w dacie przydzielenia uczestnikowi kwatery stałej art. 28

ust. 1 i 2 u.z.S.Z.R.P. regulował uprawnienia małżonka żołnierza zajmującego

wspólnie z nim kwaterę po rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód. Przepis ten

stanowił, że w razie orzeczenia rozwodu małżonkowie zajmujący kwaterę mogą

w niej nadal zamieszkiwać, z wyjątkiem kwater w budynkach, w których kwatery

takie oraz lokale mieszkalne nie podlegają sprzedaży. Gdyby rozwiedzeni

małżonkowie zajmowali kwaterę w takim budynku, to w związku z rozwodem

żołnierzowi przysługiwała inna kwatera, a jego byłemu małżonkowi – lokal

zamienny w rozumieniu przepisów o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych.

Art. 28 u.z.S.Z.R.P. został uchylony ustawą z 16 kwietnia 2004 r. o zmianie

ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP (Dz. U. Nr 116, poz. 1203).

W uzasadnieniu uchwały z 21 grudnia 2006 r. III CZP 131/06, Sąd Najwyższy

wyjaśnił jednak, że uchylenie tego przepisu nie wiązało się ze zmianami co do

sposobu uregulowania stosunku prawnego powstałego w wyniku przydzielenia

żołnierzowi kwatery i również po uchyleniu art. 28 u.z.S.Z.R.P. rozwiedziony

małżonek żołnierza nie może być uznany za osobę zajmującą kwaterę bez tytułu

prawnego. Przepis ten bezpośrednio dotyczył bowiem obowiązków Wojskowej

Agencji Mieszkaniowej wobec byłych małżonków w sytuacji rozwodu żołnierza,

któremu przydzielono kwaterę stałą, a jego uchylenie nie może mieć wpływu na

ocenę przynależności do majątku wspólnego prawa do kwatery stałej przydzielonej

żołnierzowi w czasie trwania małżeństwa.

4. Art. 23 ust. 1 ustawy z 16 kwietnia 2004 r. nowelizującej ustawę

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP stanowił, że osoby, którym do dnia wejścia

w życie tej ustawy (1 lipca 2004 r.) przydzielono osobną kwaterę stałą, zachowują

nabyte do tego dnia uprawnienia na czas jej zajmowania, przy czym przez użyte

w tym przepisie określenie „osoby”, należy rozumieć wszystkie osoby brane pod

uwagę przy przydziale kwatery, a więc także małżonka żołnierza (art. 26 ust. 2

u.z.S.Z.R.P.).

Zarówno przed nowelizacją z 2004 r. ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

RP, jak i po tej nowelizacji, prawo do nabycia kwatery stałej przysługiwało między

innymi osobom „uprawnionym, które zajmują kwaterę na podstawie decyzji

o przydziale” (przed nowelizacją z 2004 r.) lub „osobom posiadającym tytuł prawny

do zamieszkiwania w tym lokalu mieszkalnym” (po nowelizacji z 2004 r.). W obu

wypadkach wykładnia tych pojęć musi uwzględniać regulacje zawarte w art. 58

u.z.S.Z.R.P., który zarówno przed, jak i po nowelizacji z 2004 r. rozróżniał sytuacje

sprzedaży kwatery żołnierzowi zawodowemu i innym osobom uprawnionym,

w tym członkom rodziny i małżonkowi, przewidując różne bonifikaty w każdym

wypadku. Nie ulega zatem wątpliwości, że przepis art. 56 u.z.S.Z.R.P. zarówno

przed, jak i po nowelizacji z 2004 r., przewidywał prawo do nabycia kwatery

na preferencyjnych zasadach również dla małżonka żołnierza zawodowego,

któremu przydzielono kwaterę. Małżonek był bowiem „osobą uprawnioną”

zajmującą kwaterę na podstawie decyzji o przydziale (przed nowelizacją z 2004 r.),

jak również był „osobą posiadającą tytuł prawny do zamieszkiwania w tym lokalu”

(po nowelizacji z 2004 r.) i w art. 58 u.z.S.Z.R.P. przewidziano sytuację, gdy to

małżonek był nabywcą lokalu, ustalając wówczas inne ceny niż wtedy, gdy

nabywcą był żołnierz.

5. Rozważając, czy prawo do kwatery stałej przydzielonej żołnierzowi

zawodowemu w czasie trwania małżeństwa wchodzi do majątku wspólnego trzeba

stwierdzić, że ponieważ żaden z przepisów ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

RP nie przesądza wprost tej kwestii, mają w tym względzie zastosowanie ogólne

zasady

przewidziane

w

kodeksie

rodzinnym

i

opiekuńczym

dotyczące

przynależności prawa do majątku wspólnego lub osobistego (odrębnego).

Wymieniony w przepisach k.r.o. katalog składników majątku osobistego jest

zamknięty, a zatem wszystkie prawa, które do niego nie należą, wchodzą w skład

majątku wspólnego. Ponieważ w tym wypadku nie chodzi o prawa wskazane w art.

33 pkt 1-4 i 6-10 k.r.o., ocenie podlegać może jedynie to, czy prawo do kwatery

stałej jest prawem niezbywalnym w rozumieniu art. 33 pkt 5 k.r.o. Tylko bowiem

w tym przypadku stanowiłoby ono odrębny majątek małżonka będącego żołnierzem

i nie wchodziło w skład majątku wspólnego. W literaturze jednolicie przyjmuje się,

że przepisu tego nie można odnosić do wszystkich praw niezbywalnych i nie są

objęte jego hipotezą te prawa niezbywalne, które ze swej natury mogą być prawem

wspólnym obojga małżonków (np. spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu).

Za prawa niezbywalne w rozumieniu tego przepisu, należy uznać tylko te prawa,

które są ściśle związane z osobą uprawnionego małżonka i nie wchodzą w skład

spadku po nim (np. użytkowanie, służebność osobista, prawo do alimentacji).

Wszystkie inne prawa, też niezbywalne, ale niegasnące wraz ze śmiercią

uprawnionego, mogą wchodzić w skład majątku wspólnego. Jak wynika

z przepisów u.z.S.Z.R.P. dotyczących losu prawa do kwatery stałej, po śmierci

żołnierza, któremu ją przydzielono (np. art. 29 ust. 3 u.z.S.Z.R.P.), prawo to nie

wygasa wraz ze śmiercią żołnierza. Poza tym, jak wskazano wyżej, prawo do

zamieszkiwania w kwaterze przysługuje niewątpliwie obojgu małżonkom, a zatem

prawo do kwatery stałej nie jest prawem niezbywalnym, w rozumieniu art. 33 pkt 5

k.r.o., a skoro tak, to zgodnie z ogólną zasadą przewidzianą w art. 32 § 1 k.r.o.,

jeżeli zostało nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej, stanowi dorobek

małżonków, podobnie jak prawo najmu czy spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu

mieszkalnego, od których nie różni się w istotny sposób.

Skoro zatem prawo do kwatery zostało przydzielone uczestnikowi w czasie

trwania wspólności ustawowej z wnioskodawczynią, weszło ono do ich majątku

wspólnego i wnioskodawczyni była współuprawniona nie tylko do korzystania z tego

prawa, lecz także do nabycia go na preferencyjnych zasadach przewidzianych

w art. 56 i 58 u.z.S.Z.R.P.

Z uwagi na to, że Sąd Okręgowy w wyniku błędnej wykładni wskazanych

wyżej przepisów u.z.S.Z.R.P., w szczególności art. 56 tej ustawy, pominął

uprawnienia wnioskodawczyni wynikające z wejścia do majątku wspólnego

przydzielonego uczestnikowi prawa do kwatery stałej, obejmującego też prawo do

preferencyjnego nabycia tej kwatery w trybie i na zasadach przewidzianych

w ustawie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. uchylił zaskarżone

postanowienie

i

przekazał

sprawę

Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).