I CSK 583/09 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 22 lipca 2010 r., I CSK 583/09

W razie dokonywania na wniosek uprawnionego wpisu służebności

gruntowej w dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości

obciążonej, równoczesnego wpisu w dziale I-Sp księgi wieczystej

prowadzonej dla nieruchomości władnącej dokonuje się z urzędu.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marianny D. i Stefana D. przy

uczestnictwie "M.S.G.", spółki z o.o. w W. o wpis w księdze wieczystej, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 lipca 2010 r.

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w

Warszawie z dnia 17 kwietnia 2009 r.

uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w

Pruszkowie z dnia 6 stycznia 2009 r. i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym skargą kasacyjną postanowieniem Sąd Okręgowy w Warszawie

oddalił apelację uczestniczki – "M.S.G.", spółki z o.o. w W. (następcy prawnego

"M.O.S.D.", spółki z o.o. w W.) od postanowienia Sądu Rejonowego w Pruszkowie z

dnia 6 stycznia 2009 r., którym oddalono wniosek Marianny i Stefana D. o

dokonanie w dziale III odpowiedniej księgi wieczystej wpisu służebności gruntowej.

Służebność tę wnioskodawcy ustanowili umową zawartą w formie aktu notarialnego

na rzecz każdoczesnego użytkownika wieczystego nieruchomości położonej w W.

przy ul. D., stanowiącej działkę o numerze 12, a dla której nieruchomości księgę

wieczystą prowadzi Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie.

Użytkownikiem wieczystym tej nieruchomości jest obecnie "M.S.G.", spółka z o.o.

Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek, gdyż wraz ze wskazanym aktem

notarialnym nie został jednocześnie złożony w Sądzie Rejonowym dla WarszawyMokotowa – ani przez wnioskodawcę, ani przez uczestniczkę postępowania –

wniosek o wpisanie służebności gruntowej w dziale I-Sp księgi wieczystej,

prowadzonej dla nieruchomości władnącej, a wniosek ten był konieczny, gdyż sąd

wieczystoksięgowy nie działa w tym zakresie z urzędu. Należy podkreślić, że

wcześniej o oddaleniu przedmiotowego wniosku orzekł referendarz sądowy.

Zdaniem Sądu Okręgowego, apelacja podlegała oddaleniu, gdyż należało

podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że niezgodny z prawem byłby wpis

służebności gruntowej jedynie w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości

obciążonej, a więc bez równoczesnego ujawnienia tej służebności w księdze

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości władnącej. Konieczność złożenia w tym

względzie odpowiedniego wniosku wynika z § 42 ust. 4 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. Nr 102, poz. 1122 ze zm. – dalej:

"rozporządzenie").

W skardze kasacyjnej uczestniczka "M.S.G." zarzuciła naruszenie § 42 ust. 4

rozporządzenia przez błędną wykładnię oraz art. 328 § 2 w związku z art. 378 § 1 i

art. 391 § 1 k.p.c. przez nieustosunkowanie się do wszystkich zarzutów zawartych

w apelacji, co miało wpływ na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

W systemie polskiego prawa cywilnego wpis do księgi wieczystej służebności

gruntowej oraz pozostałych ograniczonych praw rzeczowych ma – z wyjątkiem

hipoteki – charakter deklaratoryjny, a zatem nie pociąga za sobą zmiany stanu

prawnego. Z wpisem tych praw do księgi wieczystej łączą się dwa domniemania; że

prawo ujawnione w księdze wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem

prawnym oraz że prawo wykreślone nie istnieje (art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece, jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze

zm. – dalej: "u.k.w.h."). W następstwie tych domniemań wpisane w księdze

wieczystej ograniczone prawo rzeczowe jest chronione rękojmią wiary publicznej

ksiąg wieczystych i chociażby tylko z tego względu, mimo niekonstytutywnego

charakteru omawianego wpisu, ma on doniosłe znaczenie społeczno-gospodarcze.

Z rozpatrywanego punktu widzenia znaczenie ma także, istotna również w

aspekcie wymagań obrotu prawnego, okoliczność, że do umownego ustanowienia

na nieruchomości ograniczonego prawa rzeczowego forma aktu notarialnego jest

potrzebna tylko dla oświadczenia właściciela, który to prawo ustanawia (art. 245 § 2

zdanie drugie k.c.), oświadczenie drugiej strony umowy może więc zostać złożone

w dowolnej formie (art. 60 k.c.). Znajduje to odzwierciedlenie w wymaganiach

formalnych obowiązujących w postępowaniu wieczystoksięgowym; z art. 32 ust. 1

u.k.w.h. wynika, że do wpisu ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości

wystarcza dokument obejmujący oświadczenie właściciela o ustanowieniu tego

prawa, który musi mieć formę aktu notarialnego.

Poza tym należy zwrócić uwagę, że w postępowaniu wieczystoksięgowym

zasadą jest działanie sądu na wniosek, gdyż zgodnie z art. 626 8 § 1 k.p.c., wpis do

księgi wieczystej dokonywany jest jedynie na wniosek i w jego granicach, chyba że

przepis szczególny przewiduje dokonanie wpisu z urzędu. Nie ma więc tu

odstępstwa od identycznej generalnej zasady obowiązującej w postępowaniu

nieprocesowym, z art. 6268 § 1 k.p.c. wynika jednak, że sąd może dokonać wpisu z

urzędu, jeżeli przepis szczególny taką możliwość dopuszcza. Tego rodzaju

szczególne uregulowanie zawiera § 42 ust. 4 rozporządzenia, gdyż nakazuje on

sądowi, w razie dokonywania wpisu służebności gruntowej w dziale III księgi

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości obciążonej, równoczesne dokonanie

wpisu w dziale I-Sp księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości władnącej. Z

ujęcia językowego tego unormowania ani z całokształtu regulacji odnoszącej się do

dokonywania wpisu służebności gruntowej do księgi wieczystej prowadzonej dla

nieruchomości obciążonej nie wynika, że wniosek o ten wpis należy bezwzględnie

łączyć z wnioskiem o dokonanie wpisu służebności w odpowiednim dziale księgi

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości władnącej. Stanowisko to można

wywieść zwłaszcza z art. 32 ust. 1 u.k.w.h., w którym ustawodawca także nie

nakazuje, ażeby wraz z wnioskiem o wpis służebności gruntowej w księdze

wieczystej nieruchomości służebnej był składany wniosek o wpisanie tej

służebności w księdze wieczystej nieruchomości władnącej. Oznacza to, że skoro

dokonanie wpisu w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości służebnej

nie zostało uzależnione od złożenia odpowiedniego wniosku w odniesieniu do księgi

wieczystej nieruchomości władnącej, to dokonanie wpisu służebności gruntowej w

księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości władnącej następuje jednak z

urzędu.

W przeciwnym razie powstaje pytanie, czy wymaganie złożenia takiego

wniosku należy traktować jako wymaganie formalne (...), czy też chodzi o

przeszkodę do wpisu w rozumieniu art. 6269 k.p.c., która skutkuje oddaleniem

wniosku. Sądy obu instancji uznały, że brak ten prowadzi do oddalenia wniosku, a

zatem przyjęły, że wchodzi w takim wypadku w rachubę art. 626 9 k.p.c. (...)

Odnosząc się krytycznie do przyjętego przez Sąd Okręgowy kierunku wykładni

§ 42 ust. 4 rozporządzenia, należy uwzględniać jeszcze jeden aspekt rozważanego

zagadnienia. Zakładając, że wnioskodawcy powinni byli udokumentować

wystąpienie – przez nich względnie przez uczestniczkę – do Sądu Rejonowego dla

Warszawy-Mokotowa o dokonanie wpisu przedmiotowej służebności w księdze

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości władnącej, to trudno nie spostrzec, iż

takie stanowisko nacechowane byłoby zbytnim formalizmem. Przede wszystkim

dlatego, że przy tego rodzaju wymaganiu zostałby pominięty wzgląd na

skuteczność postępowania; nie byłoby możliwe, a nawet dopuszczalne oczekiwanie

przez Sąd Rejonowy w Pruszkowie jako sąd wieczystoksięgowy dla nieruchomości

obciążonej, aż sąd wieczystoksięgowy dla nieruchomości władnącej oceni

skuteczność formalną i merytoryczną wniosku o wpis służebności. Należy też, z

oczywistych przyczyn, opowiedzieć się za niedopuszczalnością w omawianej

sytuacji zawieszania postępowania w jednej z tych spraw do czasu rozstrzygnięcia

drugiej (zob. art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Warto jednak zauważyć, że § 42 ust. 4 jest zamieszczony w rozporządzeniu,

będącym aktem wykonawczym wydanym na podstawie upoważnienia ustawowego,

którym zobowiązano Ministra Sprawiedliwości do określenia m.in. szczegółowego

sposobu prowadzenia ksiąg wieczystych oraz szczegółowej treści i sposobu

dokonywania wpisów w księgach wieczystych (art. 58 ust. 1 pkt 2 i 3 u.k.w.h.), przy

czym zalecono mu, ażeby przy wydawaniu rozporządzenia wziął pod uwagę zasady

sprawności, racjonalności i szybkiego działania sądu (art. 58 ust. 3 u.k.w.h.).

Spełnienie tych postulatów zapewnia wykładnia § 42 ust. 4 rozporządzenia, w

wyniku której użyty w nim zwrot „w przypadku dokonywania wpisu służebności

gruntowej w dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości obciążonej,

dokonuje się równocześnie wpisu w dziale I-Sp księgi wieczystej prowadzonej dla

nieruchomości władnącej”, pojmuje się inaczej niż to przyjęły Sądy obu instancji, a

zatem, że wpisu do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości władnącej

dokonuje się z urzędu. (...)

Ratione legis regulacji zawartej w § 42 ust. 4 rozporządzenia jest uniknięcie

niejasności co do stanu prawnego wynikającego z powstania służebności

gruntowej. Służebności gruntowe, bez względu na źródło ich powstania (umowa,

zasiedzenie, orzeczenie sądowe, ugoda sądowa, czy też decyzja administracyjna),

mają swoisty charakter, gdyż obciążając jedną nieruchomość, (nieruchomość

służebną) ściśle łączą się z drugą nieruchomością, tj. z nieruchomością władnącą,

której użyteczność zostaje zwiększona. W wypadku służebności gruntowej w

postaci służebności drogowej liczba nieruchomości, służebnych i władnących może

być nawet wyższa. W wypadku powstania służebności gruntowej zasadnicze

znaczenie ma wpis w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości

obciążonej, jednakże ze względu na spójność i zupełność systemu ksiąg

wieczystych, a przede wszystkim ze względu na związek funkcjonalny obu

wchodzących w rachubę wpisów, pożądane jest i celowe ujawnienie tej służebności

również w księdze wieczystej nieruchomości władnącej.

Należy też pamiętać, że związanie prawne służebności gruntowej z

własnością nieruchomości władnącej jest tak silne, że służebność ta uważana jest

część składową tej nieruchomości (art. 50 k.c.). Sprawia to, że prawodawca uznał

za niezbędne wprowadzenie reguły, o której mowa w § 42 ust. 4 rozporządzenia. W

przepisie tym co prawda wyrażenie „dokonuje się równocześnie wpisu” nie zostało

uzupełnione wzmianką co do podstawy działania sądu wieczystoksięgowego, stąd

tez pojawia się wątpliwość, czy wpis służebności gruntowej w dziale I-Sp księgi

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości władnącej następuje na wniosek, czy też

z urzędu, jednakże zastosowanie wykładni celowościowej prowadzi do przekonania,

że chodzi o działanie z urzędu. W konsekwencji w literaturze prawniczej

wypowiedziano pogląd, że dział I-Sp księgi wieczystej prowadzonej dla

nieruchomości władnącej przeznaczony jest do ujawnienia praw rzeczowych

przysługujących każdoczesnemu właścicielowi tej nieruchomości, ich zmian i

wygaśnięcia, obciążających inną nieruchomość (służebną). Wpisy te uzupełniają

opis nieruchomości z pierwszej części tego działu, ujawniają prawa związane z

własnością nieruchomości (władnącej) i stanowią odpowiednik i uzupełnienie

wpisów w dziale III innej – służebnej – nieruchomości. Nieujawnienie prawa w

dziale I-Sp, a wpisanie go jedynie w dziale III nieruchomości służebnej stanowi

wadliwość wpisu i podlega sprostowaniu z urzędu na podstawie art. 626 13 § 2 k.p.c.

Dokonanie wpisu w dziale I-Sp bez odpowiedniego ujawnienia w dziale III

nieruchomości służebnej nie wywołuje skutków prawnych. Do ich powstania

konieczne jest wpisanie obciążenia w dziale III nieruchomości, do której odnosi się

wpis w dziale I-Sp nieruchomości władnącej. Przedstawione stanowisko co do

zasady należy podzielić. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815 § 1 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c.).