I CSK 58/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 58/12

POSTANOWIENIE

Dnia 8 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa J. J.

przeciwko Skarbowi Państwa - Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej

o zadośćuczynienie i rentę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 8 sierpnia 2012 r.,

na skutek skargi kasacyjnej powoda

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej

zażalenie

i

sprawę

w

tym

zakresie

przekazuje

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2010 r. Sąd Okręgowy odrzucił pozew

powoda J. J. o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego Skarbu Państwa Centralnego Zarządu Służby Więziennej w Warszawie kwoty 950.000 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu tytułem zadośćuczynienia za

naruszenie dóbr osobistych, ewentualnie o zasądzenie od pozwanego na rzecz

powoda renty w kwocie 3.000 zł płatnej z góry do 10 dnia każdego miesiąca od

dnia 1 lutego 2000 r. wyjaśniając w uzasadnieniu, że między tymi samymi stronami

toczy się już inne postępowanie oparte na tych samych podstawach faktycznych i

prawnych, wobec czego pozew wniesiony później podlega odrzuceniu.

Na skutek zażalenia powoda Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 23

listopada 2010 r. uchylił postanowienie Sądu pierwszej instancji w zakresie

odrzucenia pozwu o rentę, natomiast oddalił zażalenie w pozostałym zakresie, tj. co

do żądania zasądzenia zadośćuczynienia. W uzasadnieniu stwierdził, że powód

wcześniej wniesionym pozwem z dnia 26 marca 2009 r. domagał się w innej

sprawie od Skarbu Państwa - Centralnego Zarządu Służby Więziennej kwoty

95.000 zł z odsetkami tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych w

postaci zdrowia. Swoje żądanie powód wiązał z niezapewnieniem mu przez zakład

penitencjarny

zgodnych

z

przepisami

prawa

warunków

odbywania

kary

pozbawienia wolności. W niniejszej sprawie pozwem z dnia 17 czerwca 2009 r.

domagał się z kolei od pozwanego zapłaty kwoty 950.000 zł z odsetkami tytułem

zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych w postaci zdrowia, ewentualnie

zasądzenia od pozwanego renty w wysokości 3.000 zł, począwszy od dnia 1 lutego

2000 r. Jako podstawę faktyczną swojego żądania ponownie wskazał, że od dnia 3

lutego 2000 r. odbywał karę pozbawiania wolności w warunkach niezgodnych z

przepisami prawa. Sąd Apelacyjny ocenił, że w obydwu pozwach powód domagał

się zapłaty zadośćuczynienia z tytułu naruszenia tego samego dobra osobistego zdrowia,

jako

przyczynę

uszczerbku

wskazując

warunki

odbywania

kary

pozbawienia wolności w okresie od 3 lutego 2000 r., co uzasadniało odrzucenie

pozwu w części dotyczącej zadośćuczynienia. Okoliczność, że zgłoszone żądania

opiewają na różne kwoty Sąd Apelacyjny uznał za pozbawioną znaczenia, skoro

powód nie podnosił, że wcześniejszym pozwem objął tylko część roszczenia. W

ocenie Sądu powód może rozszerzyć powództwo. Za nieistotne dla ustalenia

tożsamości roszczeń Sąd ten uznał także powołanie przez powoda w pozwie

złożonym

później

dalszych

okoliczności

faktycznych,

nieprzytoczonych

w

poprzednim pozwie, ponieważ - w jego ocenie - powód powinien był przytoczyć

wszystkie okoliczności, aby umożliwić Sądowi pełną ocenę i nadal może uzupełnić

podstawę faktyczną w sprawie wcześniej wszczętej. Sąd odwoławczy nie stwierdził

natomiast tożsamości żądania zasądzenia renty z wcześniej zgłoszonym żądaniem

zasądzenia zadośćuczynienia.

Skargę kasacyjną, wniesioną od postanowienia oddalającego zażalenie

(pkt 2), powód oparł na podstawie naruszenia przepisów postępowania, które miało

istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) i zarzucił uchybienie art.

378 § 1 k.p.c. oraz art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 133 k.p.c. oraz art. 137 § 2

k.p.c., a także art. 217 k.p.c. poprzez ich nieuwzględnienie, przejawiające się

w pominięciu przez Sąd drugiej instancji, iż w toku postępowania przed Sądem

Okręgowym powodowi nie została doręczona odpowiedź na pozew złożona przez

pozwanego na rozprawie dnia 12 kwietnia 2010 r., co doprowadziło do naruszenia

przepisów prawa materialnego tj. art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności poprzez jego nie zastosowanie i pozbawienie skarżącego

prawa do sądu, a także naruszenie art. 33 i art. 45 Konstytucji RP poprzez ich nie

zastosowanie i pozbawianie powoda gwarancji konstytucyjnych wymienionych

w powyższych artykułach. Ponadto zarzucił naruszenie 378 § 1 k.p.c. w zw. z art.

199 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 379 pkt 3 k.p.c. przez nieuprawnione przyjęcie, że istnieją

podstawy do odrzucenia pozwu o odszkodowanie z tytułu naruszenia dóbr

osobistych powoda. We wnioskach powód domagał się uchylenia zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sadowi

Apelacyjnemu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o oddalenie skargi

i zasądzenie na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione zarzuty zasługują na uwzględnienie.

Pozbawienie strony możności obrony swych praw, podobnie jak inne

przyczyny wywołujące nieważność postępowania, brana jest przez sąd odwoławczy

pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.). Wobec tego Sąd Apelacyjny obowiązany

był z urzędu rozważyć konsekwencje procesowe niedoręczenia powodowi odpisu

odpowiedzi na pozew strony pozwanej, które zakwalifikować można jako

niewątpliwe uchybienia przez Sąd Okręgowy jego obowiązkom przewidzianym

w art. 131 § 1 , art. 133 § 1 i art. 137 § 2 k.p.c.

Do pozbawienia strony możliwości obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy

z powodu naruszenia przez Sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub

zasad procedury cywilnej, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu

lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na

następnych rozprawach poprzedzających wydanie wyroku w danej instancji

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1974 r. II CR 155/74, OSP

1975/3/66, czy też z dnia 13 lutego 2004 r., IV CSK 61/03, Lex nr 151638). Ocena,

czy

stwierdzone

uchybienia

spowodowały

skutek

w

postaci

nieważności

postępowania wymaga rozważenia okoliczności, w jakich do tego uchybienia

doszło oraz jego konsekwencji dla sytuacji strony. Postępowanie w niniejszej

sprawie powód prowadzi osobiście odbywając karę pozbawienia wolności

w zakładzie penitencjarnym. Z tego powodu jego możliwości monitorowania działań

sądu i strony przeciwnej są poważnie ograniczone w porównaniu z tymi, jakimi

dysponują zwykle strony. Potrzebę przyznania szczególnych gwarancji osobom

pozbawionym wolności realizuje art. 327 § 2 k.p.c., stanowi on jednak tylko

zabezpieczenie na poziomie minimalnym. Ocena, czy określone uchybienie

doprowadziło do nieważności postępowania musi uwzględniać także stopień

ograniczenia praw procesowych powoda wynikających z pozbawienia go wolności.

Podstawową formą komunikowania się powoda z sądem i odwrotnie jest droga

korespondencyjna.

Ograniczenia

faktyczne

dotyczące

powoda

wymagają

szczególnie starannego przestrzegania obowiązków zapewniających mu informacje

o toku sprawy. W niniejszej sprawie powód nie uczestniczył w rozprawie (w pozwie

zawarł wniosek o rozpoznanie sprawy pod jego nieobecność), a więc nie miał

szansy dowiedzenia się o ujawnieniu przez ten Sąd na rozprawie znanych mu

z urzędu faktów dotyczących treści pozwu wniesionego przez powoda w innej

sprawie, ani o kierunku obrony przyjętej przez pozwanego przed wydaniem

postanowienia z dnia 12 kwietnia 2010 r. W tych specyficznych okolicznościach

niedoręczenie powodowi pisma procesowego strony przeciwnej, zawierającego

ustosunkowanie się do jego żądań stanowiło uchybienie uniemożliwiające mu

podjęcie obrony wobec zarzutów dotyczących tożsamości roszczeń w tej sprawie

i w innych sprawach wytoczonych przez powoda pozwanemu, a tym samym

naruszało prawo powoda do sądu przewidziane w art. 45 Konstytucji oraz art. 6

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

Podnoszony w odpowiedzi na skargę kasacyjną argument, że przyczyną

odrzucenia pozwu stało się porównanie treści powództwa w niniejszej sprawie

i sprawie

niewskazanej

przez

pozwanego,

nie

zaś

argumenty

zawarte

w niedoręczonym piśmie, nie uzasadnia wniosku, że uchybienie to nie rodziło

skutków przewidzianych w art. 379 pkt. 5 k.p.c. Pismo określało stanowisko

pozwanego w sprawie oparte na twierdzeniu, iż żądania powoda albo już zostały

prawomocnie osądzone albo też proces o nie się toczy, a jego doręczenie

umożliwiłoby powodowi wykazywanie, że nie zachodzi tożsamość powództw

w żadnym zakresie. Zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5

k.p.c. oraz art. 131 § 1, art. 133 § 1 i art. 137 § 2 k.p.c. okazał się więc

uzasadniony.

Na uwzględnienie zasługuje także drugi z podniesionych w skardze zarzutów

- naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt

3 k.p.c. Sąd Apelacyjny ocenił, że żądania powoda objęte sprawą niniejszą

i wcześniej wszczętą sprawą III C /…/ są tożsame, ponieważ dotyczą „naruszenia

tego samego dobra osobistego - zdrowia, które miało doznać uszczerbku w

związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności w okresie od dnia 3 lutego 2000

r.". Rzeczywiście w sprawie III C /…/ powód zarzuca, że doznał uszczerbku na

zdrowiu na skutek niezapewnienia mu higienicznych i bezpiecznych warunków

bytowania w zakładzie karnym oraz w czasie transportu między zakładami

penitencjarnymi.

Natomiast

zadośćuczynienia

za

w

sprawie

bezprawne

niniejszej

działania

powód

pozwanego

domaga

się

polegające

na

niehumanitarnym, naruszającym godność powoda, nieludzkim i poniżającym

traktowaniu go w czasie pobytu w zakładzie karnym, przejawiającym się

w nienależytym

wykonaniu

obowiązków

przewidzianych

w

konkretnie

wymienionych przepisach kodeksu karnego wykonawczego. Jako skutek naruszeń

powód wskazał uszczerbek zdrowotny, z analizy treści pozwu wynika jednak, że nie

jest to jedyne dobro, z którego naruszeniem łączy żądania. Obydwa pozwy dotyczą

więc częściowo naruszenia tego samego dobra (zdrowia), ale różnymi działaniami

pozwanego,

a

częściowo

naruszenia

innego

dobra

(godności

osobistej).

Dobra osobiste są wartościami niematerialnymi, które mogą zostać naruszone

w różny sposób i nawet to, że okoliczności, w jakich dochodzi do naruszeń wiążą

się z określoną i trwałą przyczyną - w tym wypadku pobytem w zakładzie

penitencjarnym - nie oznacza, że poszczególne zdarzenia wskazywane przez

skarżącego jako źródło naruszenia nie zachowują samodzielnego znaczenia i nie

muszą być rozpatrywane indywidualnie. Różnice w podstawie faktycznej powództw

o zadośćuczynienie w obydwu sprawach powodują, że nie są to żądania dotyczące

tego samego roszczenia, co wyłącza dopuszczalność odrzucenia pozwu z przyczyn

przyjętych przez Sądy obu instancji, lecz nie wyłącza możliwej tożsamości

zgłoszonych roszczeń z dochodzonymi w innej z licznych spraw między stronami.

Na marginesie wskazać należy, że błędne było też założenie, iż odrzuceniu

podlega pozew wniesiony później. Przyczyną uzasadniającą odrzucenie pozwu na

podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. jest - poza stanem prawomocnego osądzenia

sprawy o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami - wypadek kiedy taka

sprawa jest w toku. Moment, kiedy sprawa „jest w toku" w rozumieniu powyższego

przepisu wyznacza art. 192 pkt 1 k.p.c., łącząc go z doręczeniem pozwu. Dla oceny

podstaw zastosowania w konkretnej sprawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. nie jest więc

istotne, kiedy wniesiono pozew w sprawie o to samo roszczenie lecz kiedy pozew

ten został doręczony.

Z przytoczonych względów zaskarżone postanowienie należało uchylić,

a sprawę w tej części przekazać Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach procesu uzasadnia art. 398 21 w zw. z art. 391 § 1

i art. 108 § 2 k.p.c.

jw