I CSK 575/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 575/11

POSTANOWIENIE

Dnia 29 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z wniosku M. C.

przy uczestnictwie J. C. i Miasta Stołecznego Warszawy

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 12 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 10 marca 2011 r. stwierdził, że

spadek po J. Ł. nabyli z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie testamentu

ustnego z dnia 19 sierpnia 2007r. wnioskodawczyni M. C. w 4/5 części oraz

małoletnia uczestniczka postępowania J. C. w 1/5 części.

Z ustaleń wynika, że J. Ł. zmarła w dniu 26 sierpnia 2007r., jako wdowa, nie

pozostawiając innych krewnych, którzy z mocy ustawy byliby powołani do

dziedziczenia. Jedynym spadkobiercą ustawowym jest uczestnik Miasto Stołeczne

Warszawa. Przed śmiercią spadkodawczyni była osobą poważnie chorą, cierpiała

na chorobę nowotworową, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc i niewydolność

serca. Stan jej zdrowia systematycznie się pogarszał, a w dniu 19 sierpnia 2007 r.

nastąpiło jego załamanie. W tym dniu około południa spadkodawczynię odwiedziła

E. C. W tym samym czasie do opiekującej się spadkodawczynią M. C.,

zamieszkałej razem z nią, w odwiedziny przybyli A. C. i A. P. Wszyscy zostali

poproszeni do pokoju spadkodawczyni i w ich obecności oświadczyła ona swoją

ostatnią wolę. M. C. była nieobecna przy sporządzeniu testamentu ustnego.

Wieczorem tego samego dnia spadkodawczyni została przewieziona przez

pogotowie ratunkowe do szpitala, gdzie po kilku dniach zmarła. Treść ustnego

testamentu została spisana przez świadków w dniu 10 lutego 2008 roku. Pismo to

podpisali wszyscy świadkowie.

Sąd Rejonowy uznał, że doszło do dziedziczenia testamentowego na

podstawie testamentu ustnego (art. 926 § 1 k.c., art. 952 k.c. i 1016 k.c.). Sąd ten

uznał

za

nietrafny

zarzut

uczestnika

Miasta

Stołecznego

Warszawy,

kwestionującego istnienie testamentu. Spadkodawczyni miała zamiar sporządzenia

testamentu ustnego i uczyniła to, co zostało potwierdzone przez świadków,

z których dwoje było osobami całkowicie obcymi i zaproszonymi do pokoju

testatorki wyłącznie w celu sporządzenia testamentu. Drobne rozbieżności

w zeznaniach świadków uznał za nieistotne. Treść rozrządzenia testamentowego

nie budziła w ocenie Sądu Rejonowego wątpliwości. Za logiczne uznał podjęcie

przez spadkodawczynię decyzji o sporządzeniu testamentu ustnego w sytuacji,

w której z uwagi na stan zdrowia nie mogła sporządzić testamentu własnoręcznego,

a fakt,

że

była

to

niedziela

utrudniał sprowadzenie

do

niej

notariusza.

Sąd Rejonowy uznał, że testament był ważny, spełniał wszelkie przesłanki

formalne. Spadkodawczyni wyraziła swoją wolę w obecności trzech jednocześnie

obecnych świadków i w tym celu przywołanych. W odniesieniu do świadków

testamentu ustnego nie miały zastosowania ograniczenia wynikające z art. 956

i 957 k.c. Chybiony był zarzut uczestnika, że nie istniała po stronie spadkodawczyni

obawa rychłej śmierci. Opiniujący w sprawie lekarz kardiolog jednoznacznie

wskazał, że spadkodawczyni była osobą poważnie chorą, nie będącą w stanie stale

oddychać bez wspomagania tlenem. W dniu 19 sierpnia 2007 r. doszło także do

znacznego pogorszenia się stanu jej zdrowia, co obiektywnie powodowało obawę

jej rychłej śmierci. W ocenie Sądu Rejonowego, sporządzony testament był

skuteczny, albowiem dopełniono obowiązkowi spisania jego treści w wymaganym

przez ustawę terminie.

Sąd Okręgowy, uwzględniając apelację uczestnika, postanowieniem z dnia

12 kwietnia 2011 r. zmienił powyższe postanowienie i stwierdził, iż spadek po J. B

Ł. na podstawie ustawy nabyło w całości, z dobrodziejstwem inwentarza, Miasto

Stołeczne Warszawa na podstawie art. 953 w związku z art. 1023 § 2 k.c. Sąd ten

dokonał odmiennej oceny dowodów zebranych przez Sąd Rejonowy i odmiennie

ustalił, że nie doszło do sporządzenia testamentu ustnego, bowiem świadkowie nie

byli świadomi swej roli jako świadków ostatniego rozrządzenia na wypadek śmierci

i gotowi do jej spełnienia. Sąd ten zwrócił uwagę na sprzeczności w zeznaniach

świadków dotyczące przyczyny ich przybycia do mieszkania spadkodawczyni,

możliwości podpisania przez nią testamentu, a także tego w jakiej pozycji się

znajdowała w trakcie składania oświadczenia woli (czy siedziała, czy stała).

W ocenie Sądu Okręgowego, różnice w zeznaniach świadków i wnioskodawczyni

prowadzą do konkluzji, że nie doszło do złożenia oświadczenia woli na wypadek

śmierci. Świadczą o tym zeznania świadków, z których wynika, że spadkodawczyni

dokonała rozrządzenia na wypadek śmierci, jednak świadkowie nie mieli poczucia

powagi i niezwykłości wizyty lub jej części. Zwłaszcza z zeznań świadka E. C.

wynikało, że jakkolwiek spadkodawczyni wskazała jakie były plany co do majątku,

to jednak dotyczyły one przyszłości i ich przyobleczenie w formę prawną było

uzależnione od starań wnioskodawczyni, sposobu sprawowania przez nią opieki i

jej trwałości. Sąd ten uznał, iż z zeznań tych wynika, że spadkodawczyni nie miała

woli sporządzenia testamentu.

Sąd Okręgowy zakwestionował także skuteczność stwierdzenia testamentu,

bowiem doszło do tego dopiero z inicjatywy wnioskodawczyni, nie spisano go zaś

z inicjatywy świadków. Powyższe doprowadziło Sąd do konkluzji, że protokół

testamentu ustnego, stanowiący podstawę wniosku, przybrał taką postać

na życzenia wnioskodawczyni i został sporządzony na potrzeby sądu. Na powyższe

wskazują także rozbieżności odnośnie do miejsca i czasu spisania oświadczenia

w dniu 10 stycznia 2008 r. Mianowicie świadkowie A. C. i A. P. zeznali, iż miało to

miejsce w domu przy ul. T., gdzie wszyscy byli obecni. Natomiast zeznania świadka

E. C. są odmienne i wynika, że nie wie jak to oświadczenie powstało, a pismo

zostało sporządzone u notariusza, który pouczył, że bez takiego protokołu

testament nie ma mocy prawnej.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) oraz prawa procesowego (art. 3983 § 1 pkt 2

k.p.c.) wnioskodawczyni zarzuciła:

a)

naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:

art. 952 § 1 k.c. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

wyrażające się w przyjęciu, że dla ważności testamentu ustnego niezbędne

jest

zaproszenie

przyszłych

świadków

testamentu

od

razu

celem

sporządzenia z ich udziałem testamentu oraz sporządzenie testamentu

w atmosferze doniosłości oraz powagi;

art. 952 § 2 k.c. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

wyrażające się w przyjęciu, że dla ważności testamentu ustnego niezbędne

jest pisemne stwierdzenie testamentu ustnego z inicjatywy któregoś

ze świadków, podczas gdy prawidłowa wykładnia przepisu prowadzi do

wniosku, że okoliczność z czyjej inicjatywy sporządzono oświadczenie jest

okolicznością pozbawioną znaczenia prawnego;

art. 962 k.c. poprzez jego niezastosowanie wyrażające się w uznaniu, że nie

stanowi podstawy powołania spadkobiercy testamentowego zastrzeżenie

warunku przy jego powołaniu, podczas gdy z brzmienia przepisu uważa się,

że zastrzeżenie takie uważa się za nieistniejące:

b) naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 382 k.p.c. poprzez niewłaściwe

zastosowanie polegające na odmiennej ocenie dowodów i zmianę ustaleń

faktycznych

sądu

pierwszej

instancji,

pomimo

nieprzeprowadzenia

postępowania dowodowego uzasadniającego odmienne ustalenia, które to

uchybienia miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W

konkluzji

wnioskodawczyni

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Przepis ten ma charakter

ogólnej dyrektywy, wyrażającej istotę postępowania apelacyjnego i w zasadzie jego

powołanie nie stanowi samodzielnej podstawy kasacyjnej. W tym celu konieczne

jest wytknięcie przepisów normujących postępowanie rozpoznawcze, którym sąd

drugiej instancji rozpoznając środek odwoławczy uchybił (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 10 lutego 2012 r., II CSK 357/11), takich zaś przepisów

w skardze nie przytoczono. Dokonując oceny dowodów, sąd odwoławczy stosuje

poprzez

odesłanie

z

art.

k.p.c.

przepisy

regulujące

postępowanie

pierwszoinstancyjne, w tym art. 233 k.p.c., który nie może stanowić podstawy

kasacyjnej z uwagi na zakaz zawarty w art. 398 3 § 3 k.p.c. Skarżąca, poprzez

zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. zmierzała w istocie do wykazania wadliwej oceny

zeznań świadków, co nie jest dopuszczalne, nie wskazała natomiast, jakie przepisy

naruszyć miał Sąd Okręgowy, dokonując odmiennej oceny dowodów zebranych

przed Sądem pierwszej instancji.

Trafne są natomiast zarzuty podniesione w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej. Zarzuty te dotyczą sposobu sporządzenia testamentu ustnego oraz

stwierdzenia jego treści. Z art. 952 § 1 k.c. wynika, że dla skutecznego

sporządzenia testamentu ustnego konieczne jest spełnienie dwóch przesłanek.

Pierwsza dotyczy istnienia albo obawy rychłej śmierci spadkodawcy albo

szczególnych okoliczności, w których zachowanie zwykłej formy testamentu jest

niemożliwe lub bardzo utrudnione. Te warunki są rozłączne, co oznacza,

że istnienie choćby jednego z nich jest wystarczające. Obawa rychłej śmierci,

ze swej istoty subiektywna, musi zachodzić w chwili składania oświadczenia woli na

wypadek śmierci, a jej późniejsze odpadnięcie nie ma większego znaczenia

(por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1992 r. III CZP 135/91,

Rejent 1992, nr 11, s. 102-106 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego

2006 r., II CSK 128/05). Same subiektywne przekonanie o rychłym zgonie nie jest

jednak wystarczające. Jak wyjaśnione zostało w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

redakcja art. 952 § 1 k.c. przemawia za odrzuceniem jedynie subiektywnej oceny

testatora, skoro zastosowano w przepisie bezosobową formułę "istnienia obawy

rychłej śmierci", a to wskazuje na potrzebę jej weryfikacji z punku widzenia

zobiektywizowanych przesłanek. Musi zatem istnieć pewien obiektywny stan

uzasadniający istnienie takiej obawy (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 28 marca 2000 r., I CKN 875/98, z dnia 12 kwietnia 2002 r„ I CKN 1457/99,

czy z dnia 3 grudnia 2010 r., I CSK 37/10, wszystkie niepubl.). W okolicznościach

niniejszej sprawy nie budzi wątpliwości, że uzasadniał taką obawę bardzo zły stan

zdrowia spadkodawczyni, a zostało to potwierdzone jego znacznym pogorszeniem

w tym właśnie dniu, powodującym potrzebę hospitalizacji, a w konsekwencji

zgonem po upływie zaledwie kilku dni. Przy wykazaniu tej przesłanki nie jest już

potrzebne rozważanie możliwości zachowania zwykłej formy testamentu.

Druga przesłanka skuteczności testamentu ustnego dotyczy sposobu jego

sporządzenia. Zgodnie z przytoczonym przepisem, testament ustny sporządza się

w taki sposób, że spadkodawca oświadcza ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej

obecności co najmniej trzech świadków. Przepis ten nie zawiera żadnych

dodatkowych wymogów odnoszących się do świadków, jedyne zatem ograniczenia

zawarte są w art. 956 i 957 k.c. Nie ma wśród nich wymogu, aby świadkami

testamentu ustnego mogły być jedyne osoby specjalnie do tej roli przez

spadkodawcę zaproszone, świadome powagi sytuacji. W doktrynie wyrażane są

różne poglądy co do tego, czy świadkami testamentu ustnego mogą być jedynie

osoby specjalnie do tej roli poproszone przez spadkodawcę. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego utrwalone jest jednak stanowisko, że w art. 952 § 1 k.c. nie został

przewidziany warunek, iż świadkiem sporządzenia testamentu może być jedynie

osoba specjalnie przywołana, a zatem może nim być osoba, która z innej

przyczyny, czy też nawet przypadkowo, znalazła się w obecności spadkodawcy

(por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dniał4 stycznia 1982 r., III CRN

169/81, OSNCP 1982/5-6/91; z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 67/00, niepubl.;

z dnia 14 lipca 2005 r. III CK 688/04, niepubl; z dnia 16 kwietnia 2010 r., IV CSK

404/09, niepubl.; z dnia 29 czerwca 2010 r., III CSK 317/09, niepubl., z dnia

11 marca 2011 r., II CSK 379/10, niepubl.). W postanowieniu z dnia 11 sierpnia

2004 r., II CK 488/03 (niepubl.) stwierdzono nawet, że nie jest istotne, czy dana

osoba - słysząc oświadczenie spadkodawcy - zdawała sobie sprawę z tego, że jest

świadkiem testamentu. O tym zatem, czy dana osoba jest świadkiem testamentu

ustnego decyduje wyłącznie wola testatora, który do tej osoby kieruje swoje

oświadczenie.

Wadliwa jest więc ocena Sądu Okręgowego, że testament ustny jest

nieważny dlatego, że osoby obecne przy składaniu oświadczenia przez testatorkę

nie były zaproszone specjalnie do tej roli. Trzeba podkreślić, że osoba obecna przy

oświadczeniu spadkodawcy, niezależnie od tego, czy znalazła się przy tym

przypadkowo czy specjalnie zaproszona, staje się świadkiem z woli spadkodawcy,

który wobec niej wyraża treść swego rozporządzenia. Osoba taka powinna

rozumieć wypowiadane wobec niej oświadczenie, a „odbierając", to jest

wysłuchując go powinna być świadoma swej roli świadka sporządzenia testamentu

przynajmniej w tym znaczeniu, że przez czas oświadczania woli przez

spadkodawcę koncentruje swą uwagę na odbieraniu i rejestrowaniu treści tego

oświadczenia (por. postanowienie SN z dnia 29 czerwca 2010 r., III CSK 317/09,

niepubl.). Nie oznacza to natomiast wymogu odczuwania powagi sytuacji

i świadomości już w tym momencie, że kierowane do niej oświadczenie jest

testamentem czy rozumienia, że spełnia jakąś szczególną rolę. Przeciwne

rozumienie roli świadka testamentu oznacza formułowanie pozakodeksowych

wymogów, a to nie znajduje uzasadnienia.

Trafny jest także zarzut naruszenia § 2 omawianego przepisu przez uznanie,

że ważność testamentu może być kwestionowana dlatego, że spisanie jego treści

nastąpiło z inicjatywy wnioskodawczyni, dla której w testamencie tym została

przewidziana korzyść. Przepis nie zawiera żadnych ograniczeń odnoszących się do

tego, czyja inicjatywa prowadzi do stwierdzenia na piśmie treści testamentu.

Warunkiem jest jedynie spisanie go przez jednego ze świadków albo nawet osobę

trzecią, oraz dokonanie tego w odpowiednim terminie i zachowanie pozostałych

formalnych wymogów.

Nie można też odeprzeć zarzutu, że zastrzeżenie warunku w treści

testamentu

uważa

się

za

nieistniejące

(art.

962).

Stwierdzenie

zatem,

że wnioskodawczyni otrzyma przewidzianą w testamencie korzyść, jeżeli nadal

będzie się dobrze opiekowała spadkodawczynią, samo przez się nie może wpływać

na ważność testamentu, chyba że zachodzi wyjątek określony w zdaniu drugim

tego przepisu, takiego jednak zarzutu w toku postępowania nie formułowano.

Niezależnie od tego trzeba zwrócić uwagę, że w dokumencie stwierdzającym treść

testamentu takiego stwierdzenia, zawierającego warunek, nie ma. Jak zaś wyjaśnił

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 17 września 2003 r., II CK 20/02 (niepubl.),

w razie sporządzenia prawidłowego, to jest zgodnego z wymaganiami podanymi

w art. 952 § 2 k.c., pisma, przesłuchiwanie świadków przewidziane w art. 952 § 3

k.c. oraz w art. 662 k.p.c. jest nie tylko zbędne, ale i niedopuszczalne. W sprawie

nie była kwestionowana prawidłowość sporządzenia pisma stwierdzającego treść

testamentu.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 15

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

jw