I CSK 561/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 561/11

POSTANOWIENIE

Dnia 20 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku A. W., J. W.,

S. W., M. H. i A. B.

przy uczestnictwie Agencji Nieruchomości Rolnych w W., Domu Zakonnego Zakonu

Ojców Pijarów w W., K. W.,

B. W. i J. B.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 20 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 1 czerwca 2011 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od wnioskodawców na rzecz uczestnika - Agencji

Nieruchomości Rolnych w W. kwotę 1800 zł (jeden tysiąc

osiemset)

tytułem

zwrotu

kosztów

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawcy: A. W., J. W., S. W., M. H. i A. B. wnosili o stwierdzenie, że

nabyli przez zasiedzenie z dniem 1 października 2000 r. udziały po 1/5 w prawie

własności nieruchomości położonych w W. przy ul. P., opisanych szczegółowo we

wniosku.

Uczestnicy: Dom Zakonny Zakonu Ojców Pijarów w W. i Agencja

Nieruchomości Rolnych w W. wnieśli o oddalenie wniosku, podnosząc, że

wnioskodawcy byli posiadaczami zależnymi przedmiotowych nieruchomości,

natomiast uczestnicy K. W., B. W. i J. B. nie kwestionowali wniosku.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 25 stycznia 2011 r. oddalił wniosek,

a Sąd Okręgowy zaskarżonym postanowieniem z dnia 1 czerwca 2011 r. oddalił

apelację wnioskodawców i uczestników postępowania K. W., B. W. i J. B..

Sądy ustaliły, że G. W. od około 1938 r. posiadał nieruchomości położone w

W., przy ul. P. o obecnych numerach ewidencyjnych 63 i 56 z obrębu 0717, Kw nr

[...] o powierzchni 10.695 m2 oraz 1.587 m2. Właścicielem tych nieruchomości stał

się Skarb Państwa na podstawie art. 1 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o

własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy, w imieniu którego

do dnia 31 lipca 1996 r. czynności podejmował Urząd Gminy W. Dzielnica M. W

dniu 10 czerwca 1978 r. G. W. potwierdził własnoręcznym podpisem dokonanym w

protokole ustalenia stanu władania, że dzierżawi grunt stanowiący wskazane wyżej

działki ewidencyjne. Grunt ten G. W. wykorzystywał na cele rolnicze, uprawiając

tam zboże, ziemniaki i buraki. G. W. zmarł w dniu 26 maja 1981 r., a spadek po nim

w zakresie gospodarstwa rolnego nabył w całości jego syn J. W. Po śmierci G. W.

uprawą ziemi w gospodarstwie w tym samym zakresie zajmowali się A. W., J. W.,

S. W., M. H. i A. B. W połowie lat 90-tych J. W. darował udziały w gospodarstwie

rolnym w równych częściach pozostałym wnioskodawcom, którzy wraz z nim

prowadzili tam działalność rolniczą do 2002- 2003 r., a potem jej zaniechali. Na

podstawie decyzji Wojewody podjętych w dniu 31 lipca 1996 r. działki o numerach

ewidencyjnych 63 i 56 zostały przejęte do zasobu własności rolnej Skarbu Państwa

a następnie, na podstawie ugody z dnia 28 kwietnia 1998 r. zawartej przed

pierwszym Zespołem Orzekającym Komisji Majątkowej, przekazane w użytkowanie

wieczyste na rzecz Domu Zakonnego Zakonu Ojców Pijarów w W. jako

nieruchomości zamienne. Fizycznie nastąpiło to protokołem zdawczo-odbiorczym

podpisanym w dniu 11 sierpnia 1998 r. Od 2003 r. Dom Zakonny Zakonu Ojców

Pijarów płacił podatki od tych nieruchomości.

Zdaniem Sądu Rejonowego nie została spełniona przesłanka samoistnego

władania tymi nieruchomościami jak właściciel, gdyż z dokumentu urzędowego

wystawionego przez Urząd m. st. Warszawy w dniu 7 maja 2010 r. wynika, iż G. W.

został wpisany jako dzierżawca nieruchomości objętych wnioskiem na podstawie

protokołu ustalenia stanu władania z 1978 r., zaś w dniu 10 czerwca 1978 r.

potwierdził własnoręcznym podpisem, złożonym wobec jednostki wykonującej w

imieniu właściciela czynności z zakresu władania, fakt wpisania go jako dzierżawcy

nieruchomości. Posiadania przez G. W. do dnia 10 czerwca 1978 r. nie można

doliczyć do czasu posiadania niezbędnego do nabycia nieruchomości w drodze

zasiedzenia, ponieważ od tej daty G. W. stał się posiadaczem zależnym

nieruchomości. Wnioskodawcy nie wykazali, że G. W. zmienił charakter posiadania

tych nieruchomości, więc do jego śmierci w dniu 26 maja 1981 r. uważał się on za

posiadacza zależnego i taki charakter posiadania został nabyty przez J. W., a

następnie przeniesiony przez niego w równych udziałach na wnioskodawców. W

ocenie Sądu I instancji wnioskodawcy nie wykazali zmiany tytułu posiadania

objętych wnioskiem nieruchomości jak również nie wykazali, że płacili za nie

podatki.

Sąd pierwszej instancji stwierdził także, iż nawet gdyby uznać, że po śmierci

G. W. nastąpiła zmiana charakteru posiadania przez jego następców prawnych, to i

tak wykonywane przez nich posiadanie trwałoby zbyt krótki czas, aby mogło

prowadzić do nabycia własności tych nieruchomości przez zasiedzenie, gdyż do

dnia 1 października 1990 r. niemożliwe było zasiedzenie nieruchomości ze względu

na treść art. 177 k.c. Okres zasiedzenia biegnie od dnia 1 października 1990 r., a

wymagany termin ulega skróceniu o czas, w którym stan samoistnego posiadania

nieruchomości istniał przed wejściem w życie ustawy, lecz nie więcej niż o połowę.

W tej sytuacji wnioskodawcy, będący posiadaczami w złej wierze, mogliby doliczyć

najwyżej 15 lat od dnia 1 października 1990 r., podczas gdy posiadali

nieruchomości do końca 2003 r., tj. przez zbyt krótki okres, aby nabyć je przez

zasiedzenie.

Sąd II instancji oddalając apelację, podzielił ustalenia faktyczne i wskazaną

wyżej ocenę prawną Sądu Rejonowego w tym także ocenę, że G. W. - poprzednik

prawny wnioskodawców- był dzierżawcą przedmiotowych nieruchomości, a więc ich

posiadaczem zależnym. Uznał wprawdzie za słuszny apelacyjny zarzut naruszenia

art. 244 § 1 k.p.c., stwierdzając, iż wbrew stanowisku Sądu Rejonowego, pismo

Urzędu m. st. Warszawy z dnia 7 maja 2010 r. nie stanowi dokumentu urzędowego

w rozumieniu tego przepisu, jednak nie zmienia to, zdaniem Sądu Okręgowego,

oceny charakteru posiadania G. W. dokonanej przez Sąd I instancji. Powyższy

dokument

stanowi

wnioskodawców,

iż

potwierdzenie

był

on

oświadczenia

dzierżawcą

poprzednika

nieruchomości.

prawnego

Skoro

posiadacz

nieruchomości własnoręcznym podpisem poświadczył tą okoliczność, to nie ma

podstaw do jej kwestionowania. Sąd drugiej instancji podkreślił, że wnioskodawcy

nie kwestionowali tego dokumentu aż do czasu zamknięcia rozprawy przed Sądem

Rejonowym, co oznacza, że na etapie postępowania apelacyjnego nie może to

odnieść skutku. Skoro wnioskodawcy nie podnosili zarzutów wobec tego

dokumentu

w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym,

to

uczestnik

nie

miał

obowiązku wykazywania, że G. W. był dzierżawcą nieruchomości za pomocą

innych środków dowodowych, np. przedstawiając dokument źródłowy, w oparciu

o który sporządzono dokument z dnia 7 maja 2010 r. Nie można więc czynić mu

zarzutu, iż nie powołał dodatkowych dowodów na wykazanie okoliczności przez

wnioskodawców nie kwestionowanej.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, wnioskodawcy w ramach

pierwszej podstawy zarzucili naruszenie: art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 10 ustawy

z dnia 28 lipca 1990 r. zmieniającej k.c., art. 339 k.c. oraz art. 176 § 1 i 2 k.c. przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie na skutek niezastosowania

domniemania

samoistności

posiadania

wnioskodawców

i

ich

poprzednika

prawnego i w efekcie błędnego przyjęcia, że wnioskodawcy, pomimo upływu

wymaganego łącznego okresu samoistnego posiadania przez nich i przez ich

poprzednika prawnego nie nabyli własności nieruchomości przez zasiedzenie; art.

336 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w wyniku pominięcia,

że o zależnym charakterze posiadania decyduje wyłącznie rzeczywiste (faktyczne)

władanie nieruchomością w zakresie odpowiadającym prawu podmiotowemu

innemu niż własność oraz pominięcia, że posiadaczem nieruchomości jest nie tylko

ten, kto faktycznie władał gruntem, ale i ten kto przejściowo nim nie włada, ale

pozostaje w sytuacji potencjalnej możliwości takiego władania.

W ramach drugiej podstawy zarzucili naruszenie: art. 245 k.p.c. w zw. z art.

233 § 1 k.p.c. przez pominięcie, że dokument prywatny stanowi jedynie dowód

tego, iż osoba, która go podpisała złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie

i bezpodstawne przyjęcie w oparciu o dowód z dokumentu prywatnego, tj. pisma

Urzędu m.st. Warszawy Biuro Geodezji i Katastru w Dzielnicy M. z dnia 7 maja

2010 r., za udowodnione faktów wskazanych w tym dokumencie; art. 234 k.p.c. w

zw. z art. 339 k.c. i art. 3 k.p.c. (w wersji po nowelizacji) w zw. z art. 245 k.p.c. i art.

233 § 1 k.p.c. przez pominięcie obowiązującego domniemania prawnego

samoistności posiadania, którym Sąd jest związany do czasu jego skutecznego

obalenia, tj. do czasu wykazania – za pośrednictwem dowodów, na podstawie

których można przyjąć za wykazaną określoną okoliczność – przez stronę

przeczącą domniemaniu, zależnego charakteru posiadania; art. 234 k.p.c. w zw.

z art. 7 k.c. oraz w zw. z art. 3 k.p.c. (w wersji po nowelizacji) w zw. z art. 172 § 1

k.c.

przez

pomięcie

domniemania

dobrej

wiary

pierwszego

posiadacza

nieruchomości w chwili jej objęcia i w efekcie nie rozważenie nabycia prawa

własności z uwzględnieniem 20-letniego okresu posiadania; art. 244 § 1 k.p.c.

przez bezpodstawne jego faktyczne zastosowanie dla oceny skutków procesowych

dowodu z dokumentu prywatnego.

Wnosili o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie uchylenie i zmianę

zaskarżonego postanowienia przez uwzględnienie wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwestia charakteru posiadania – samoistnego czy zależnego- należy do ustaleń

faktycznych, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.), chyba że

skarżący skutecznie zakwestionuje, w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, sposób

dokonania przez sąd tego ustalenia. Dlatego zasadność zarzutów kasacyjnych

wnioskodawców opartych na pierwszej podstawie zależy od oceny skuteczności

zarzutów procesowych.

W tym zakresie pierwszorzędne znaczenie mają zarzuty naruszenia art. 244

i art. 245 k.p.c., gdyż w oparciu o nie skarżący kwestionują dopuszczalność

ustalenia przez Sądy treści oświadczenia posiadacza nieruchomości i poprzednika

prawnego wnioskodawców G. W. z dnia 10 czerwca 1978 r., na podstawie

prywatnego dokumentu w postaci pisma Urzędu m.st. Warszawy Biura Geodezji i

Katastru Dzielnicy M. z dnia 7 maja 2010 r.

Rozważając te zarzuty na wstępie trzeba stwierdzić, że w aktach sprawy

znajduje się nie jedno, lecz trzy pisma potwierdzające złożenie przez G. W. w dniu

10 czerwca 1978 r. przed urzędnikiem organów administracji terenowej, w

protokole ustalenia stanu władania nieruchomością, podpisu pod oświadczeniem, iż

dzierżawi sporny grunt oraz stwierdzające, że na tej podstawie został on wpisany

jako dzierżawca w rejestrze gruntów z 1979 r. Są to pisma z dnia 13 marca 2009 r.

(k. 202), z dnia 18 listopada 2009 r. (k. 345) i kwestionowane w kasacji pismo z

dnia 7 maja 2010 r. (k. 418). Pisma te były składane do akt sukcesywnie w

postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji a wnioskodawcy, reprezentowani

przez zawodowego pełnomocnika, nie kwestionowali zasadności załączenia ich do

akt ani charakteru tych pism jako dokumentów, jak również prawdziwości zawartych

w nich informacji. Pisma te zatem słusznie Sądy obu instancji potraktowały jako

dowody z dokumentów, zdatne do ustalenia na ich podstawie określonych

okoliczności faktycznych, przy czym trafnie Sąd drugiej instancji uznał je za

dokumenty prywatne.

Zgodnie z art. 245 k.p.c. dokument prywatny stanowi dowód tego, że osoba,

która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie, a zatem na

podstawie między innymi zakwestionowanego w skardze kasacyjnej pisma z dnia

7 maja 2010 r., można było ustalić, że urzędnik Urzędu m.st. Warszawy stwierdził,

iż G. W. w dniu 10 czerwca 1978 r. potwierdził własnoręcznym podpisem w

protokole ustalenia stanu władania nieruchomością z 1978 r., że jest dzierżawcą

przedmiotowego gruntu i na tej podstawie został wpisany jako dzierżawca w

rejestrze gruntów z 1979 r. Ponieważ, jak wskazano wyżej, wnioskodawcy nie

zakwestionowali tego dowodu ani jego treści, jak również nie zażądali złożenia

przez

uczestników

dokumentu

źródłowego,

zawierającego

przedmiotowe

oświadczenie G. W. i jego podpis, Sądy miały prawo, na podstawie art. 230 k.p.c.

uznać za przyznany przez wnioskodawców fakt złożenia powyższego oświadczenia

przez ich poprzednika prawnego i w konsekwencji ustalić, że złożył on takie

oświadczenie. Takich też ustaleń faktycznych dokonały Sądy obu instancji na

podstawie powyższego dowodu z dokumentu, a zatem kasacyjny zarzut

naruszenia art. 245 k.p.c. jest nieuzasadniony. Natomiast zarzut naruszenia art.

244 § 1 k.p.c. jest bezprzedmiotowy, gdyż Sąd drugiej instancji niewątpliwie nie

potraktował omawianego dokumentu jak dokumentu urzędowego, co jednoznacznie

stwierdził, ani nie dokonał na jego podstawie ustaleń takich jak na podstawie

dokumentu urzędowego, co bezpodstawnie zarzucają skarżący.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, kryterium odróżniającym

posiadanie samoistne od posiadania zależnego jest czynnik woli - animus -, gdyż

w obu przypadkach musi istnieć faktyczne władztwo na rzeczą (corpus), które w tej

sytuacji nie może pełnić roli odróżniającej oba rodzaje posiadania (porównaj między

innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1977 r. II CR 304/77,

OSNCP 1978/7/111 i z dnia 25 marca 2011 r. IV CK 1/11, niepubl.). Skoro

posiadacz oświadcza przed osobą reprezentującą właściciela i ustalającą w jego

imieniu stan władania nieruchomością, że jest dzierżawcą, to niewątpliwie świadczy

to o tym, że uważa się za dzierżawcę posiadanego gruntu i objawia na zewnątrz,

wobec właściciela taką wolę posiadania nieruchomości. Czuje się i jest przez

właściciela traktowany jako dzierżawca, a więc posiadacz zależny, wobec którego

właściciel nie musi podejmować żadnych kroków wydobywczych aby zapobiec

zasiedzeniu. W tych okolicznościach trafnie Sądy obu instancji uznały, że

poprzednik prawny wnioskodawców był posiadaczem zależnym, a więc doszło do

obalenia domniemania samoistności posiadania, przewidzianego w art. 339 k.c.

Kasacyjny zarzut naruszenia tego przepisu, jak również art. 234 k.p.c. jest więc

nieuzasadniony.

Jak przyjmuje się w literaturze i orzecznictwie, możliwe jest w toku

posiadania jego przekształcenie z zależnego w samoistne, gdyż w prawie polskim

nie obowiązuje zasada nemo sibi ipse causa possessionis mutare potest, jednakże

zmiana tytułu posiadania nie może ograniczać się tylko do sfery wewnętrznych

przeżyć posiadacza, lecz musi być w sposób niedwuznaczny zamanifestowana na

zewnątrz (porównaj między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 12 maja

1959 r. 1 CR 167/59, OSNCP 1961/1/8, z dnia 13 marca 1998 r. I CKN 538/97

i z dnia 25 marca 1999 r. III CKN 214/98, niepubl.). Zasadnie Sądy obu instancji

uznały, że wnioskodawcy nie wykazali, by posiadanie zależne ich poprzednika

prawnego przekształciło się w posiadanie samoistne, a skarga kasacyjna nie

zawiera żadnych zarzutów w tym przedmiocie.

Skoro zatem poprzednik prawny wnioskodawców, którzy swoje posiadanie

nieruchomości wywodzą od jego posiadania, był dzierżawcą, to wnioskodawca

J. W. w wyniku dziedziczenia po nim nabył także posiadanie zależne w postaci

dzierżawy i tylko takie posiadanie mógł przekazać pozostałym wnioskodawcom.

Ponieważ, jak trafnie stwierdziły Sądy obu instancji i czego w skardze kasacyjnej

nie zakwestionowano, nie doszło do zmiany tytułu posiadania w czasie posiadania

nieruchomości przez J. W., a potem także przez pozostałych uczestników, to do

końca posiadania przez nich nieruchomości (do 2003 r.), byli oni posiadaczami

zależnymi, co wyklucza możliwość zasiedzenia. Z tych względów zarzuty kasacyjne

naruszenia art. 172 k.c. i art. 176 k.c. są nieuzasadnione, a zarzuty naruszenia art.

7 k.c. i art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy- Kodeks cywilny

(Dz. U. Nr 55, poz. 321 ze zm.) są bezprzedmiotowe, gdyż w sytuacji braku

możliwości zasiedzenia nieruchomości pozostającej w posiadaniu zależnym,

kwestie dobrej wiary i okresu zasiedzenia nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy. Podobnie nieskuteczny jest zarzut naruszenia art. 336 k.c. w sposób

wskazany w skardze kasacyjnej, gdyż jak stwierdził Sąd Najwyższy w

postanowieniu z dnia 26 października 2011 r. I CSK 709/10 (niepubl.) przepis ten

ma charakter definicyjny i trudno mówić o jego naruszeniu, jeżeli sąd na podstawie

wyników postępowania dowodowego ustala określony charakter władztwa nad

rzeczą. Natomiast kasacyjny zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 3 k.p.c.,

nie został w żaden sposób uzasadniony i jako taki musi być także uznany za

nieskuteczny, podobnie jak zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który w ogóle nie

może być podstawą skargi kasacyjnej, jako dotyczący oceny dowodów (art. 398 3 §

3 k.p.c.).

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814 k.p.c. i na wniosek Agencji Nieruchomości Rolnych w W.

zawarty

w odpowiedzi

na

skargę

kasacyjną

zasądził

na

jej

rzecz od

wnioskodawców zwrot kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 520 §

3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1, art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.