I CSK 56/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 56/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa M. D.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Szefa Biura

Ochrony Rządu

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 marca 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 23 marca 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 2 kwietnia 2004 r. oddalił powództwo

M. D. przeciwko Skarbowi Państwa – Szefowi Biura Ochrony Rządu o zasądzenie

ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z kwatery wojskowej w wysokości 165.415

zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10 marca 2000 r. oraz kwoty 69.274,28 zł

tytułem odszkodowania za szkodę poniesioną w związku z nierozpoznaniem w

terminie wniosku o realizację prawa do wymienionego ekwiwalentu. Apelację

powoda od tego wyroku Sąd Apelacyjny w W. oddalił wyrokiem zaskarżonym

kasacją, opierając się na następujących ustaleniach i wnioskach.

Powód, od stycznia 2004 r. emeryt, pełnił w latach 1989 – 1991 czynną

służbę wojskową w Ministerstwie Obrony Narodowej, a od 7 marca 1991 r.

w Jednostce Wojskowej […]. W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 16

marca 2001 r. o Biurze Ochrony Rządu (Dz. U. Nr 27, poz. 298 ze zm.) z dniem 30

marca 2001 r. stał się funkcjonariuszem tego Biura. W styczniu 1991 r. otrzymał

kwaterę tymczasową w lokalu nr 207 przy ul. W. 2 w W. We wrześniu 1996 r. złożył

wniosek o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z lokalu, a rok

później zamienił zajmowaną przez siebie kwaterę tymczasową na lokal nr 9 przy ul.

K. 59 w W., pozostający w zasobach Administracji Domów Komunalnych. Po

przeznaczeniu tego lokalu do sprzedaży, powód oraz jego żona 8 czerwca 2000 r.

wypowiedzieli umowę najmu i od 31 sierpnia 2000 r. przestali być jego najemcami.

W lokalu pozostała matka powoda, która z dniem 1 września 2000 r. stała się jego

najemcą, a w czerwcu 2001 r. nabyła go od Gminy W. za cenę odpowiadająca 20

% wartości (35.095 zł). Powód i jego żona na podstawie umowy zawartej w dniu

18 lutego 2002 r. z Gminą W. i Wspólnotą Mieszkaniową Nieruchomości przy ul. K.

nr 59 stali się właścicielami wyodrębnionego w tym budynku (po adaptacji strychu)

lokalu mieszkalnego nr 15 o powierzchni użytkowej 75,93 m2 wraz z prawem

użytkowania wieczystego gruntu za cenę nabycia w wysokości 70.110 zł ustaloną z

uwzględnieniem nakładów kupujących o wartości 265.773 zł. W czerwcu 2000 r.

powód ponowił wniosek o przyznanie ekwiwalentu pieniężnego w zamian za

rezygnację z kwatery, ale odmówiono mu jego wypłaty.

Przyjmując powyższe ustalenia Sąd Apelacyjny podzielił wyrażoną przez

Sąd pierwszej instancji ocenę obu żądań powoda. W odniesieniu do pierwszego

wskazał, że stosownie do treści art. 47 ust. 9 pkt 1 ustawy z dnia 22 czerwca 1995

r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, w brzmieniu

obowiązującym po nowelizacji dokonanej

ustawą z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz. U. Nr 106, poz. 678), ekwiwalent pieniężny nie przysługuje osobie

uprawnionej, która m.in. zajmuje lokal mieszkalny w zasobach jednostki samorządu

terytorialnego lub pracodawcy, jeżeli lokalu tego nie przekaże do dyspozycji tej

jednostki, bądź pracodawcy. Powód nie przekazał lokalu mieszkalnego nr 9 przy ul.

K. Gminie W. w stanie wolnym, umożliwiającym swobodne nim dysponowanie,

gdyż w lokalu tym pozostała jego matka. We wniosku o przyznanie ekwiwalentu z

dnia 10 czerwca 2000 r. nie zobowiązał się do zwolnienia lokalu, lecz wskazał na

uruchomienie procedury jego zakupu przez swoją matkę. Działanie takie wręcz

wykluczyło możliwość przekazania lokalu do swobodnej dyspozycji wymienionej

Gminy. Matka powoda należała bowiem do kręgu osób, z którymi Gmina miała

obowiązek zawrzeć umowę najmu przedmiotowego lokalu. Tym samym powód nie

spełnił przewidzianego w art. 24 ust. 1 pkt 2 powołanej wyżej ustawy warunku

uzależniającego uzyskanie prawa do ekwiwalentu od rezygnacji z kwatery.

Powód nie nabył też prawa do ekwiwalentu na podstawie przepisów ustawy

z dnia 16 marca 2001 r. o Biurze Ochrony Rządu. W ustawie tej realizacja prawa do

ekwiwalentu również została obwarowana warunkiem rezygnacji z lokalu (art. 83

ust. 1 pkt 2). W obu tych regulacjach, realizujących podobne cele, pojęcie

„rezygnacji z kwatery” („lokalu”) winno być interpretowane jednakowo. Odczytywać

je

należy w nawiązaniu do zawartego w art. 47 ust. 9 pkt 1 ustawy

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP pojęcia „przekazanie do dyspozycji”. Przez

zwrot ten – jak wyjaśnił to Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia

26 października 2000 r., II CKN 299/00 – rozumieć należy oddanie lokalu

właścicielowi, co umożliwia mu rozporządzenie tym lokalem w sposób, jaki uzna za

właściwy, a więc zbycie go, wynajęcie, czy też oddanie na innych zasadach we

władanie swobodnie wybranej osobie.

Odnosząc się do roszczenia odszkodowawczego Sąd Apelacyjny uznał, iż

powód nie mógł ponieść straty przez to, że w 1997 r. nie skorzystał z 80 %

bonifikaty przy zakupie lokalu mieszkalnego nr 15 przy ul. K. 59 w Wa., a później,

wskutek zmiany przepisów, musiał zapłacić pełną cenę (70.110 zł). Decyzja

zezwalająca na adaptację strychu na wymieniony samodzielny lokal mieszkalny

wydana została przez Prezydenta m.

W. 17 listopada 1999 r. Organ nadzoru

budowlanego 29 stycznia 2001 r. stwierdził, że nie zgłasza sprzeciwu wobec

zamiaru przystąpienia do użytkowania wybudowanego lokalu. Oznacza to, że lokal

ten nie mógł być wykupiony w dacie wskazywanej przez powoda, gdyż w tym

czasie

nie

istniał.

Powód

nie

wykazał

zatem

żadnej z przesłanek

odpowiedzialności pozwanego z tytułu czynu niedozwolonego.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie określonej w art. 398 3 § 1 pkt 1

k.p.c. powód zarzucił Sądowi Apelacyjnemu dokonanie błędnej wykładni art. 83

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 marca 2001 r. o Biurze Ochrony Rządu przez

odczytanie użytego w tym przepisie zwrotu „rezygnacja z lokalu” jako tożsamego

z pojęciem „przekazanie lokalu do dyspozycji” w rozumieniu art. 47 ust. 9 pkt 1

ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o Zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP,

a w konsekwencji uznanie, że w świetle pierwszego z wymienionych przepisów

funkcjonariusz BOR wnioskujący o wypłatę ekwiwalentu winien złożyć nie tylko

oświadczenie o rezygnacji z kwatery, ale również, przed przyznaniem tego

świadczenia, przekazać „fizycznie” lokal z powrotem dysponentowi.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną powód wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie

o uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku ustaleń wynika, że powód

z dniem 30 marca 2001 r., tj. od daty wejścia w życie ustawy z dnia 16 marca 2001

r. o Biurze Ochrony Rządu (Dz. U. Nr 27, poz. 298 ze zm.; dalej: u.BOR) stał się

z mocy art. 139 ust. 1 tej ustawy funkcjonariuszem BOR. Do tego czasu był on

żołnierzem zawodowym Jednostki Wojskowej […]

uprawnionym do osobnej

kwatery stałej na podstawie przepisów ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o

zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 86, poz. 433 ze

zm.; dalej: u.z.S.Z.). Uprawnienie to przekształciło się na podstawie art. 143 ust. 3

u.BOR w prawo do

lokalu mieszkalnego przysługujące funkcjonariuszowi BOR

(art. 76 u.BOR). Realizacja tego prawa następuje – jak stanowi o tym art.83 ust. 1

u.BOR – w drodze przydziału lokalu albo przez wypłacenie ekwiwalentu

pieniężnego w zamian za rezygnację z lokalu. Z unormowania tego wynika, że

skorzystanie z pierwszego z wymienionych w nim sposobów zaspokojenia potrzeb

mieszkaniowych nie wyłącza definitywnie drugiego. Funkcjonariusz BOR, który

uzyskał już przydział lokalu mieszkalnego, może otrzymać ekwiwalent pieniężny,

jeżeli

zrezygnuje z tego lokalu. Nie budzi oczywiście wątpliwości prawo do

ekwiwalentu w sytuacji, gdy uprawniony rezygnuje z ubiegania się o przydział

lokalu. W obu tych przypadkach spełnienie świadczenia w postaci ekwiwalentu

następuje według ściśle określonych przez ustawodawcę zasad. W rozpoznawanej

sprawie zwrócić trzeba jednak szczególną uwagę na jedną z nich.

Zgodnie z treścią art. 83 ust. 3 u.BOR przysługujący funkcjonariuszowi BOR

ekwiwalent pieniężny w zamian za rezygnację lokalu wypłaca się na podstawie

umowy cywilnoprawnej zawartej między Szefem tej jednostki a osobą uprawnioną.

Dopóki umowa taka nie zostanie

zawarta, dopóty roszczenie o zapłatę

ekwiwalentu w ogóle nie powstaje. W razie odmowy zawarcia umowy przez Szefa

BOR osoba uprawniona może domagać się w drodze odrębnego powództwa

stwierdzenia przez sąd obowiązku złożenia oświadczenia woli stosownej treści (art.

64 k.c.). W takiej sytuacji dopiero wyrok uwzględniający powództwo (zastępujący

umowę) staje się dla osoby uprawnionej źródłem roszczenia o wypłatę

ekwiwalentu. Jednoznaczne brzmienie art. 83 ust. 3 u.BOR nie pozostawia pola

do jego innej interpretacji.

Zauważyć należy, że identyczne niemal rozwiązanie w zakresie realizacji

rozważanego tu uprawnienia do ekwiwalentu przyjęte zostało w art.

47 ust. 1

u.z.S.Z. (po nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r., Dz. U. Nr

116, poz. 1203 – w art. 47 ust. 2). Na gruncie tej regulacji Sąd Najwyższy

konsekwentnie prezentował pogląd, że roszczenie o zasądzenie określonej kwoty

tytułem ekwiwalentu pieniężnego

w zamian za rezygnację z kwatery stałej

przysługuje jedynie uprawnionemu, z którym dyrektor oddziału rejonowego

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej zawarł stosowną umowę mającą

charakter

cywilnoprawny (por. uzasadnienia wyroków SN: z dnia 26 marca 2003 r., II CKN

1338/00, nie publ.; z dnia 9 lipca 2003 r., IV CKN 320/01, ni publ.; z dnia 8 marca

2005 r., IV CK 477/04, nie publ. oraz uzasadnienie uchwały SN z dnia 1 grudnia

2004 r., III CZP 73/04, OSNC 2005/11/186). Stanowisko takie zajął też Trybunał

Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 grudnia 2000 r., U 2/00 (OTK ZB.

Urz. 2000/8/296).

W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy poza sporem pozostaje

okoliczność, że strony nie zawarły umowy przewidzianej w art. 83 ust. 3 u.BOR.

Powód

reprezentowany

przez

profesjonalnego

pełnomocnika

pierwotnie

prawidłowo domagał się zobowiązania pozwanego do złożenia oświadczenia woli

określonej treści. Później jednak w miejsce tego żądania zgłosił nowe, domagając

się zapłaty ekwiwalentu. W takim też kształcie żądanie to zostało rozpoznane przez

Sądy meriti. Uszło uwadze tych Sądów, że wobec odmowy przez pozwanego

zawarcia umowy o wypłatę ekwiwalentu i braku wyroku uwzględniającego

powództwo o jej zawarcie, żądanie to nie mogło być uwzględnione, gdyż objęte nim

roszczenie w ogóle nie powstało. Sąd Apelacyjny, w ślad za Sądem pierwszej

instancji, dokonał oceny zasadności tego roszczenia w niewłaściwej płaszczyźnie,

bo w aspekcie przesłanek warunkujących zawarcie umowy o wypłatę ekwiwalentu.

Kwestia prawidłowości dokonanej przy tym wykładni określającego te przesłanki

art. 83 u.BOR oczywiście nie mogła mieć wpływu na treść kwestionowanego

rozstrzygnięcia, które mimo błędnego uzasadnienia trzeba uznać za trafne.

W konsekwencji podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia wymienionego

przepisu okazał się chybiony.

W skardze kasacyjnej powód wskazał, iż kwestionuje zaskarżony nią wyrok

w całości. Podniesiony w ramach przytoczonej podstawy kasacyjnej zarzut

naruszenia prawa materialnego (art. 83 ust. 1 pkt 2 u.BOR) skierował natomiast

wyraźnie wyłącznie przeciwko rozstrzygnięciu oddalającemu żądanie zasądzenia

ekwiwalentu. Taki sposób ujęcia podstawy kasacyjnej uniemożliwia Sądowi

Najwyższemu przeprowadzenie kontroli prawidłowości zaskarżonego wyroku

w zakresie orzekającym o roszczeniu odszkodowawczym (art. 398 13 § 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.

jc