I CSK 545/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 545/12

POSTANOWIENIE

Dnia 17 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa J. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Finansów oraz Fundacji

[…]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 17 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 maja 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd I instancji, działając na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., odrzucił

pozew w sprawie z powództwa J. R. przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi

Finansów i Fundacji „[…]” o zapłatę. Wystąpienie stanu powagi rzeczy osądzonej

Sąd ten uzasadnił tym, że żądanie powoda uzyskania zadośćuczynienia od

pozwanych za pracę przymusową M. R. na rzecz III Rzeszy było przedmiotem

prawomocnie zakończonego postępowania w sprawie oznaczonej sygn. akt I C

…/04.

Zażalenie powoda na powyższe postanowienie oddalił Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 11 maja 2012 r. Uznał, że spełnione zostały przesłanki

wystąpienia stanu powagi rzeczy osądzonej, ponieważ powód, występując jako

spadkobierca (następca prawny) M. R., żądał zasądzenia od pozwanych kwoty

20.600.000 zł z powołaniem się na okoliczności faktyczne, tożsame z tymi, które

podane zostały w sprawie prawomocnie już zakończonej wyrokiem z dnia

29 stycznia 2008 r. Nadto Sąd stwierdził, że powaga rzeczy osądzonej,

w płaszczyźnie podmiotowej tożsamości stron sporu, obejmuje także następców

prawnych stron, a więc występuje także co do spadkobierców. Wystąpiła również

w obu sprawach tożsamość strony pozwanej, ponieważ zmiana statio fisci Skarbu

Państwa nie implikuje zmiany strony postępowania.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, argumentem zażalenia, przemawiającym na

rzecz prowadzenia niniejszej sprawy, nie może być m.in. brak reprezentowania

powoda przez zawodowego pełnomocnika, ponieważ okoliczność ta nie może

zmieniać ustalenia co do wystąpienia stanu powagi rzeczy osądzonej, gdyż tego

rodzaju sprawa została już prawomocnie rozstrzygnięta.

Skarga kasacyjna powoda zaskarża w całości postanowienie Sądu

Apelacyjnego, formułując zarzuty mieszczące się w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej.

Skarżący zarzucił naruszenie następujących przepisów postępowania,

mogące mieć istotny wpływ na wydanie zaskarżonego orzeczenia:

-

art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 361 k.p.c. przez nieuwzględnienie

nieważności postępowania – stosownie do art. 379 pkt 5 k.p.c. - przed

Sądem I instancji i tym samym brak uchylenia postanowienia tego Sądu

i zniesienia postępowania przed nim w całości;

-

art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, a nadto

o uchylenie w całości postanowienia Sądu I instancji i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powód wywodzi, że Sąd Okręgowy

wezwał go do usunięcia w terminie tygodniowym braków formalnych pozwu

poprzez wyjaśnienie z jakich działań każdego z pozwanych powód wywodzi swoje

roszczenie, pod rygorem zwrotu pozwu.

Powód stwierdza nadto, że w piśmie z dnia 25 listopada 2011 r.,

skierowanym do Sądu Okręgowego, oświadczył, iż nie jest w stanie sprostać

żądaniom Sądu i wniósł o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu, który wskaże

właściwe podstawy żądania. Z kolei skarżący twierdzi, że sędzia referent – pomimo

zarządzenia Przewodniczącego o pozostawieniu mu do rozpoznania wniosku

powoda o ustanowienie adwokata z urzędu – wniosku tego nie rozpoznał i wydał

postanowienie o odrzuceniu pozwu z uwagi na res iudicata.

Zdaniem skarżącego, skutkowało to pozbawieniem go możności obrony

swoich praw, ponieważ doszło do przedwczesnego odrzucenia pozwu, w sytuacji

braku otrzymania przez Sąd odpowiedzi na wezwanie o uzupełnienie braków

formalnych pozwu i tym samym braku możliwości dokonania na tym etapie

jednoznacznej oceny wystąpienia stanu powagi rzeczy osądzonej.

Powód wywodzi nadto, że wobec nieotrzymania przez Sąd Okręgowy

odpowiedzi w przedmiocie konkretyzacji działań pozwanych, mających uzasadniać

skierowane wobec nich roszczenia, nie można było przesądzić o tożsamości żądań

dochodzonych w obu procesach, a tymczasem o tożsamości roszczenia przesądza

identyczność przedmiotu i podstaw sporu, co oznacza tożsamość żądań w obu

pozwach

i

ich

podstaw,

i uzasadniających te żądania.

a

także

tożsamość

okoliczności

faktycznych

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda jest dopuszczalna na podstawie art. 398 1 § 1

k.p.c., ponieważ została wniesiona od postanowienia Sądu drugiej instancji

w przedmiocie odrzucenia pozwu.

Skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu, ponieważ zarzuty zgłoszone

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej okazały się uzasadnione, a zaskarżone

postanowienie oddalające zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji

odrzucające pozew, należało ocenić co najmniej jako wydane przedwcześnie.

Zasadny okazał się zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 378 § 1

k.p.c. i to w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ Sąd

ten naruszył wynikający z tego przepisu obowiązek wzięcia z urzędu pod uwagę,

w granicach zaskarżenia, nieważności postępowania przed sądem pierwszej

instancji, spowodowanej pozbawieniem powoda możności obrony swoich praw

(art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Zważyć bowiem należy, że powód na wezwanie Sądu pierwszej instancji do

usunięcia braków formalnych pozwu, przez wskazanie z jakich działań każdego

z obu pozwanych wywodzi swoje roszczenie (k. 14 akt), zareagował skierowanym

do Sądu wnioskiem z 25 listopada 2011 r., k. 22 akt, o wyznaczenie pełnomocnika

z urzędu

wobec niemożliwości

sprostania

samodzielnie

wezwaniu

Sądu.

Tymczasem Sąd ten, bez rozpoznania tegoż wniosku powoda o ustanowienie

adwokata z urzędu i przy uprzednio stwierdzonym braku dostatecznego określenia

faktycznej podstawy roszczenia dochodzonego od każdego z pozwanych, wydał

postanowienie o odrzuceniu pozwu, przyjmując wystąpienie stanu powagi rzeczy

osądzonej, pomimo uprzedniego niewyjaśnienia podstaw faktycznych żądań

powoda.

W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji pozbawił powoda możności obrony

jego praw w kwestii wykazania ewentualnego braku przesłanek przesądzających

o wystąpienia stanu powagi rzeczy osądzonej.

Z kolei Sąd drugiej instancji nie wziął z urzędu pod uwagę nieważności

postępowania przed Sądem pierwszej instancji, wynikającej z art. 379 pkt 5 k.p.c.,

czym Sąd odwoławczy naruszył art. 378 § 1 k.p.c., pozbawiając w ten sposób

powoda ewentualnej możliwości dokonania przez sąd merytorycznej kontroli

podstaw faktycznych żądań dochodzonych w tym procesie.

Tymczasem przyjęty w kodeksie postępowania cywilnego model apelacji

pełnej pozwala na sanowanie w postępowaniu apelacyjnym niektórych przypadków

nieważności postępowania zachodzących przed sądem pierwszej instancji, którego

kontynuacją

jest

właśnie

postępowanie

apelacyjne.

Zbadanie

przez

Sąd

odwoławczy faktycznych podstaw żądań powoda, precyzyjnie sformułowanych

ewentualnie przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu także w postępowaniu

apelacyjnym, pozwoliłoby dopiero na wszechstronną ocenę wystąpienia bądź braku

przesłanki określonej w art. 379 pkt 3 k.p.c. i doprowadziłoby do sanowania

uchybienia Sądu pierwszej instancji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

23 maja 2012 r., III CSK 274/11, niepubl.). Uchybieniem Sądu drugiej instancji było

stanowcze

przesądzenie

o wystąpieniu

stanu

powagi

rzeczy

osądzonej

bez uprzedniego jednoznacznego wyjaśnienia przez Sąd pierwszej instancji

podstawy faktycznej żądań dochodzonych przez powoda od każdego z pozwanych,

zwłaszcza w sytuacji istniejących w tym przedmiocie wątpliwości Sądu pierwszej

instancji,

a skutkujących

wezwaniem

powoda

do

usunięcia

braków

formalnych pozwu.

Natomiast zarzut naruszenia art. 386 § 2 k.p.c. okazał się nietrafny,

ponieważ określono w nim wymagane postępowanie Sądu drugiej instancji w razie

stwierdzenia nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji.

Przepis ten zatem nie znajdował w sprawie zastosowanie, gdyż Sąd drugiej

instancji nie stwierdził nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji.

Natomiast zasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.,

będącego podstawą odrzucenia pozwu w razie uprzedniego prawomocnego

osądzenia sprawy o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami.

Należy zważyć, że Sąd Apelacyjny, oceniając przesłankę tożsamości

roszczenia, ograniczył się do stwierdzenia o prawomocnym zakończeniu „sprawy

tożsamej” i werbalnego powołania się na okoliczności faktyczne tożsame

z podanymi w sprawie prawomocnie zakończonej wyrokiem Sądu Okręgowego

z dnia 29 stycznia 2008 r., wszczętej powództwem M. R.

Tymczasem o wystąpieniu stanu powagi rzeczy osądzonej rozstrzyga, poza

bezsporną tożsamością stron występujących w obu procesach, także tożsamość

faktyczna i prawna rozstrzygnięcia, a ewentualne nowe okoliczności, czyli

podstawa faktyczna powstała po uprawomocnieniu się orzeczenia, uzasadniają

nowy pozew (postanowienie SN z dnia 14 marca 2012 r., II CSK 304/11).

O tożsamości roszczenia, o której stanowi art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. rozstrzyga

więc tożsamość żądań dochodzonych w obu sprawach, ale także tożsamość

ich podstawy

prawnej,

jak

również

tożsamość

okoliczności

faktycznych

uzasadniających te żądania, którą bada się na datę zamknięcia rozprawy.

Sąd

Apelacyjny,

aprobując

przyjęte

przez

Sąd

pierwszej

instancji

wystąpienie stanu powagi rzeczy osądzonej, ograniczył się do werbalnego uznania

istnienia tożsamości okoliczności faktycznych występujących w obu sprawach.

Ocenę tę należało jednak uznać za co najmniej przedwczesną, skoro nie doszło

ani przed sądem pierwszej instancji, ani przed sądem odwoławczym do wskazania

przez powoda z jakich działań każdego z pozwanych wywodzi on swoje roszczenie.

Uznanie przez Sąd Apelacyjny wystąpienia tożsamości okoliczności

faktycznych uzasadniający żądanie w obu sprawach nie było więc możliwe bez

wcześniejszego ustalania podstaw faktycznych mających uzasadniać żądania

powoda w niniejszej sprawie, ponieważ nie można stanowczo wykluczyć,

że roszczenia dochodzone przez niego nawet od tych samych pozwanych

uzasadniają inne okoliczności faktyczne, aniżeli będące podstawą faktyczną

roszczeń dochodzonych i osądzonych w sprawie prawomocnie zakończonej

wyrokiem z dnia 29 stycznia 2008 r.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

§ 1 k.p.c.