I CSK 54/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 54/07

POSTANOWIENIE

Dnia 17 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z powództwa M.K.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Prezydenta Miasta W. i

PW.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 maja 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 września 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Okręgowego w W. z dnia 29 maja 2006 r., sygn. akt [...] i sprawę

przekazuje

temu

Sądowi

do

ponownego

rozpoznania

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

i

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 29 maja 2006 r. umorzył

postępowanie w sprawie o ustalenie, że pozwana PW. nie nabyła wieczystego

użytkowania części bliżej oznaczonej działki gruntu położonej w W. U podłoża tego

rozstrzygnięcia legło stanowisko, że sprawa ta po wejściu w życie ustawy - Prawo o

szkolnictwie wyższym (Dz. U. 2005r., Nr 164, poz. 1365 ze zm., dalej: ustawa o

szkolnictwie

wyższym)

może

być

rozstrzygana

wyłącznie

w

trybie

administracyjnym.

Stanowisko takie podzielił Sąd Apelacyjny, który postanowieniem z dnia 28

września 2006 r. oddalił zażalenie powoda na to postanowienie.

Skarga kasacyjna powoda - oparta na obu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c.

– zawiera zarzut naruszenia art. 256, 276 ustawy o szkolnictwie wyższym, a także

art. 2 § 1, art. 3, 385 k.p.c., i zmierza do uchylenia orzeczeń sądów niższych

instancji oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowa

kwestia,

która

wymaga

rozstrzygnięcia,

dotyczy

dopuszczalności drogi sądowej. Zajęcie stanowiska w tej kwestii nie może się

obejść

bez przypomnienia, że przedmiotem procesu jest tzw. roszczenie

procesowe, oderwane od materialnoprawnego „usprawiedliwienia” roszczenia

zgłaszanego w pozwie. Roszczenie procesowe oznacza możliwość wniesienia

sprawy do sądu i żądania ochrony; jest ono instytucją czysto procesową, niekiedy

niemającą odzwierciedlenia w prawie cywilnym materialnym. Obowiązkiem sądu

jest zajęcie się roszczeniem procesowym według treści żądania, niezależnie od

tego, czy jest ono merytorycznie uzasadnione. Jeśli według twierdzeń powoda

zawartych w pozwie, między nim a pozwanym istnieje stosunek cywilnoprawny,

droga sądowa jest dopuszczalna i pozew nie może być odrzucony z powodu jej

braku, a postępowanie przed sądem ma dopiero wykazać, czy twierdzenie będące

jego przedmiotem znajduje podstawę w przepisach prawa materialnego.

Podstawę dla oceny dopuszczalności drogi sądowej stanowi zatem

roszczenie procesowe, a więc, najogólniej, oderwane od prawa materialnego

twierdzenie powoda o istnieniu jakiegoś uprawnienia, przedłożone sądowi celem

udzielenia mu ochrony prawnej. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy

w postanowieniu z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 340/98 (OSNC 1999, nr 9, poz.

161). Stanowisko to znalazło swój wyraz również w postanowieniu z dnia 8 sierpnia

2000 r., III CKN 927/00 (niepublikowane, Lex 51877), w którego tezie

jednoznacznie stwierdzono, że ocena charakteru sprawy dokonywana w celu

przesądzenia

o

dopuszczalności

drogi

sądowej

wyklucza

dopuszczalność

„wstępnej kontroli” merytorycznej zasadności powództwa; w postanowieniu z dnia

5 stycznia 2001 r., I CKN 1127/00 (niepublikowane, Lex 52462), w którym Sąd

Najwyższy zauważył, że jeżeli żądanie powoda obejmuje roszczenie cywilnoprawne, do rozpoznania którego właściwy jest sąd powszechny, to droga sądowa

jest dopuszczalna bez względu na to, że w konkretnych okolicznościach może się

okazać, iż roszczenie takie powodowi nie przysługuje, albo że jest ono bezzasadne;

w uzasadnieniu postanowienia z dnia 6 kwietnia 2000 r., II CKN 285/00 (OSNC

2000, nr 10, poz. 188); w postanowieniu z dnia 14 września 2004 r., III CK 566/03

(niepublikowane, Lex nr 176104) oraz w wielu innych (np. uchwała SN (7) z dnia

12 marca 2003 r., III CZP 85/02, OSNC 2003, nr 10, poz. 129). W tym samym

kierunku szło także orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego (por. wyrok TK z dnia

10 lipca 2000 r., SK 12/99, OTK 2000, nr 5, poz. 143) oraz poglądy literatury.

Ten nurt orzecznictwa łączy się z konstytucyjnymi i międzynarodowymi

uwarunkowaniami przesłanki drogi sądowej, związanymi z gwarantowanym art. 45

w zw. z art. 78 ust. 2 Konstytucji, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 14 Międzynarodowego

Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977

r., nr 38, poz. 167) prawem do sądu i zakazem zamykania drogi sądowej dla

dochodzenia naruszonych wolności i praw.

W świetle przedstawionych uwag oraz art. 1 i 2 § 1 i 3 k.p.c. przyjąć zatem

należy, że droga sądowa jest dopuszczalna, jeśli sprawa ma charakter sprawy

cywilnej w znaczeniu materialnym i nie ma przepisu szczególnego, który

przekazywałby jej rozpoznanie do właściwości organu innego niż sąd powszechny.

Droga sądowa dopuszczalna jest również wtedy, gdy sprawa ma charakter sprawy

cywilnej w znaczeniu formalnym. Z niedopuszczalnością drogi sądowej mamy

natomiast do czynienia wtedy, gdy sprawa nie ma charakteru sprawy cywilnej ani

w znaczeniu materialnym, ani w znaczeniu formalnym, albo sprawa ma wprawdzie

charakter

sprawy

cywilnej

w

znaczeniu

materialnym,

ale

na

podstawie

szczególnego przepisu przekazana została do właściwości innego organu niż sąd

powszechny (por. uchwała SN z dnia 23 lutego 2005 r., III CZP 85/04, OSNC 2006,

nr 1, poz. 4).

W przedmiotowej sprawie powód żądając ustalenia, że PW. nie nabyła

prawa wieczystego użytkowania bliżej oznaczonej działki gruntu zmierza, w jego

ocenie, do usunięcia niepewności, co do prawa majątkowego. Takie samoistne

powództwo o ustalenie jest niewątpliwe dopuszczalne na podstawie art. 189 k.p.c.

Nie może więc nasuwać wątpliwości pogląd, że art. 189 k.p.c. stanowi podstawę do

dochodzonego przez powoda roszczenia, którego przedmiotem jest żądane

ustalenie, a co za tym idzie, że sprawa niniejsza ma niewątpliwie charakter sprawy

cywilnej w znaczeniu materialnym. Z art. 256 ustawy o szkolnictwie wyższym zaś

nie wynika, aby rozpoznanie tego roszczenia zostało przekazane do właściwości

innego organu niż sąd powszechny. Przepis ten bowiem nie daje możliwości osobie

mającej, w jej ocenie, interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. do wszczęcia

postępowania przed innymi organami niż sądy powszechne o ustalenie, że dana

uczelnia publiczna nie nabyła prawa wieczystego użytkowania gruntu.

Skoro zatem przedmiotem żądania pozwu jest roszczenie o ustalenie

przewidziane w art. 189 k.p.c., to podzielenie stanowiska sądów niższej instancji

prowadziłoby do niedopuszczalnego rozszerzenia wyjątków od dopuszczalności

drogi sądowej w sprawach cywilnych pod rządami ustawy o szkolnictwie wyższym.

Innym

natomiast

zagadnieniem

jest,

że,

jak

wskazano,

w

konkretnych

okolicznościach może się okazać, iż roszczenie takie powodowi nie przysługuje,

albo że jest ono bezzasadne.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w postanowieniu.