I CSK 521/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 521/10

POSTANOWIENIE

Dnia 2 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z wniosku Waldemara K.

z udziałem Honoraty O. i Bożenny O. – P.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 2 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania Honoraty O.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 7 grudnia 2009 r.,

1)

2)

uchyla zaskarżone postanowienie w punktach: 2

(drugim) i 3 (trzecim) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego;

oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 lutego 2008 r. Sąd Rejonowy ustalił, że granica

pomiędzy nieruchomościami w miejscowości R. Gmina R. stanowiącymi: działkę

ewidencyjną 1764 – wchodzącą w skład nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy

prowadzi księgę wieczystą nr 96775 - i działką ewidencyjną nr 1737 – dla której

Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą Nr 102620 - przebiega według linii

oznaczonej punktami A i B na mapie wykonanej przez geodetę A. P. nr […],

stanowiącej integralną część orzeczenia.

Według ustaleń Sądu pierwszej instancji, uczestniczki postępowania

Honorata O. i Bożenna O.-P. nabyły własność działki oznaczonej numerem

ewidencyjnym nr 1737 na podstawie umowy darowizny z dnia 23 września 1992 r.

od rodziców Antoniego i Heleny O., którzy stali się właścicielami tej działki na

podstawie aktu własności ziemi z dnia 20 grudnia 1976 r. Z nieruchomością tą

graniczy działka oznaczona numerem ewidencyjnym nr 1764, będąca własnością

wnioskodawcy Waldemara K. na podstawie umowy sprzedaży z dnia 3 sierpnia

1992 r. Poprzednim jej właścicielem była Kamila O. na podstawie postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku z dnia 14 kwietnia 1987 r. i ugody sądowej o dział

spadku z dnia 19 kwietnia 1989 r. Przed nią właścicielem nieruchomości był

Władysław O. Działki objęte postępowaniem pochodziły z nieruchomości,

stanowiącej działki nr 417 i 418, będącej od 1952 r. współwłasnością braci

Antoniego i Władysława O. Dokonali oni, przy udziale geodety, nieformalnego

podziału działek, oddzielając je bruzdą i wbijając paliki. Obie działki zostały objęte

działaniem ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych w związku z

czym zostały wydane akty własności ziemi. W latach 80-tych przeprowadzono we

wsi R. elektryfikację. Nie korzystając z pomocy geodety, bracia O. wskazali

miejsce, w którym wzdłuż bruzdy, wcześniej zaoranej, postawiono słupy wysokiego

napięcia. Władysław O. uprawiał swoją działkę do śmierci 1985 r., a potem jego

żona Kamila O. zaczęła w 1992 r. dzielić działkę nr 418 i sprzedawać powstałe

działki na podstawie podziału oznaczonego na mapach sytuacyjnych [..]. Wówczas

też działkę nr 1764 nabył wnioskodawca, który wybudował na niej dom i chciał

grodzić działkę, przyjmując, że słupy wysokiego napięcia stoją już na jego działce

(28 cm za granicą). Nie zgodziły się na to uczestniczki postępowania, twierdząc, że

granica przebiega według słupów, po ich środku.

W

ocenie

Sądu

Rejonowego,

w

sprawie

zachodziły

warunki

do

rozgraniczenia nieruchomości na podstawie art. 153 k.c., według kryterium stanu

prawnego wynikającego ze stanu posiadania w dniu 4 listopada 1971 r., będącego

podstawą wydania aktów własności ziemi. Stan prawny określający przebieg

granicy między nieruchomościami został uwidoczniony na mapie sytuacyjnej

sporządzonej przez biegłego A. P.

Postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 7 grudnia 2009 r. oddalono

apelacje uczestniczek postępowania od postanowienia Sądu Rejonowego. Sąd

Okręgowy uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji. Wprawdzie między nieruchomościami była bruzda i postawiono

na niej słupy trakcji elektrycznej, jednak bruzda ta wraz ze słupami z lat 80-tych

niekoniecznie odzwierciedlała, stan posiadania na datę uwłaszczenia w 1971 r.,

gdy właśnie ten stan jest ustalany jako wyznaczający granicę prawną powstałą w

wyniku uwłaszczenia na dzień 4 listopada 1971 r.

Od powyższego postanowienia skargę kasacyjną wniosła uczestniczka

postępowania Honorata O., opierając ją na podstawie naruszenia przepisów

postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 316 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1, art. 382 i art. 13 § 2 k.p.c., oraz art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 §

1 i art. 13 § 2 k.p.c. Ponadto skargę oparto na podstawie naruszenia prawa

materialnego: art. 153 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. Uczestniczka postępowania

wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 153 k.c., pierwszym kryterium, według którego sąd dokonuje

rozgraniczenia nieruchomości, jest kryterium stanu prawnego. Pojęcie to obejmuje

również ustalenie spornej granicy między nieruchomościami z uwzględnieniem

skutków prawnych wynikających z zasiedzenia części nieruchomości podlegającej

rozgraniczeniu, jeżeli była w samoistnym posiadaniu przez okres przewidziany

w art. 172 § 1 k.c. przez właściciela nieruchomości do niej przylegającej

(por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1967 r., III CR 424/66,

OSNCP 1967, nr 14, poz. 206).

Sąd Okręgowy uznał za prawidłowe rozgraniczenie nieruchomości według

stanu prawnego, który wynikał z uwłaszczenia, z dniem 4 listopada 1971 r., obu

nieruchomości podlegających rozgraniczeniu. Przebieg spornej granicy pomiędzy

nieruchomościami obrazowała opinia biegłego A. P. Oznacza to – ze względu na

określoną w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu

własności gospodarstw rolnych (Dz.U Nr 27, poz. 250 ze zm.) przesłankę

uwłaszczenia nieruchomości (samoistne posiadanie nieruchomości wchodzącej w

skład gospodarstw rolnych w dniu wejścia w życie tej ustawy) - że tak ustalona

granica, według stanu prawnego, była również zgodna ze stanem posiadania tych

działek przez późniejszych ich właścicieli na dzień 4 listopada 1971 r. Od tego

czasu zakres posiadania tych działek, w szczególności przygranicznego pasa

gruntu,

mógł

ulec

zmianie.

wnioskodawcy

była

w

Jeżeli

samoistnym

część

gruntu

stanowiącego

własność

posiadaniu

poprzedników

prawnych

uczestniczek postępowania, ewentualnie później samych uczestniczek, przez okres

wymagany w art. 172 § 1 k.c. to z mocy prawa samoistni posiadacze tej części

nieruchomości nabywali jej własność, zgodnie z tym przepisem.

W skardze kasacyjnej trafnie podniesiono, że w piśmie procesowym z dnia

26 października 2009 r., złożonym na rozprawie w dniu 7 grudnia 2009 r. przed

Sądem Okręgowym (k. 792), uczestniczka postępowania Honorata O. podniosła

zarzut zasiedzenia przygranicznego pasa gruntu oznaczonego na mapie geodety

A. P. punktami A, A1, B1, BA na rzecz małżonków Heleny i Antoniego O. na dzień

31 grudnia 1982 r. albo na rzecz Bożeny O.-P. i Honoraty O. na dzień 5 listopada

2001 r. Zgodnie z art. 368 § 1 pkt 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., apelacja powinna

zawierać zwięzłe przedstawienie zarzutów. Z dalszych regulacji dotyczących

postępowania apelacyjnego, nie wynika zakaz zmiany albo rozszerzania zarzutów

zawartych w apelacji. W konsekwencji, ze względu na regulację zawartą w art. 316

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., Sąd drugiej instancji powinien był

ocenić zasadność zarzutu - podniesionego przez uczestniczkę postępowania

Honoratę O. już po wniesieniu apelacji, a przed zamknięciem rozprawy przed

Sądem drugiej instancji - pominięcia przy rozgraniczeniu nieruchomości skutków

zasiedzenia przygranicznego pasa gruntu. W związku z tak sformułowanym

zarzutem, obowiązkiem Sądu drugiej instancji było dokonanie odpowiednich dla

sformułowanego zarzutu ustaleń faktycznych, mających znaczenie dla oceny, czy

przygraniczny pas gruntu był po dniu 4 listopada 1971 r. w samoistnym posiadaniu

poprzedniczek prawnych uczestniczek postępowania, a następnie samych

uczestniczek postępowania oraz dokonanie oceny tych ustaleń na podstawie art.

172 § k.c. Ustalenia te oraz ich ocena prawna powinny znaleźć odzwierciedlenie

w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, do którego ma odpowiednie

zastosowanie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. Oznacza to, że

względu na funkcje postępowania apelacyjnego, konieczność odniesienia się Sądu

odwoławczego do zasadności zarzutów apelacyjnych. Sporządzenie przez Sąd

drugiej instancji uzasadnienia orzeczenia z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. (w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym),

co do zasady, nie stanowi wystarczającej podstawy uzasadniającej uwzględnienie

skargi kasacyjnej. Zgodnie bowiem z art. 3983 § 1 pkt 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

skargę

kasacyjną

można

oprzeć

na

podstawie

naruszenia

przepisów

postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Uchybienia w sporządzeniu uzasadnienia orzeczenia Sądu drugiej instancji nie

mają bezpośredniego wpływu na wynik sprawy, gdyż następują już po wydaniu

orzeczenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto jednak, że wyjątkowo

naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. (odpowiednio poprzez art. 13 § 2

k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym) może być przedmiotem skutecznego

zarzutu kasacyjnego wówczas, gdy treść uzasadnienia orzeczenia Sądu drugiej

instancji jest tego rodzaju, że uniemożliwia dokonanie kontroli kasacyjnej

zaskarżonego orzeczenia (por m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia

2007 r., V CSK 364/06, nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego

2006 r., II CSK 136/05, nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października

2005 r., IV CK 122/05, nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca

2001 r., II UKN 446/00, OSNP z 2003 r., nr 7, poz. 182). Taka sytuacja ma miejsce

w odniesieniu do uzasadnienia zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego,

w którym brak jest ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej, dotyczących

podniesionego

w

postępowaniu

apelacyjnym

zarzutu

zasiedzenia

części

nieruchomości

podlegającej

rozgraniczeniu.

Z

uzasadnienia

zaskarżonego

postanowienia nie wynika nawet, czy Sąd Okręgowy, wydając zaskarżone

orzeczenie, brał pod uwagę zarzut zasiedzenia podniesiony w postępowaniu

apelacyjnym. W ocenie tego Sądu, stan prawny, według którego należało dokonać

rozgraniczenia, wynikał z uwłaszczenia nieruchomości, co uwzględniało stan

posiadania nieruchomości na dzień 4 listopada 1971 r. Z takiej oceny nie wynika,

czy jej przesłanką było uznanie przez Sąd Okręgowy, że stan prawny określający

przebieg spornej granicy nie uległ zmianie w późniejszym terminie dlatego, że nie

zostały spełnione przesłanki określone w art. 172 § 1 k.c. Z tej przyczyny nie można

także odeprzeć zarzutu naruszenia art. 153 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art.

39821 i art. 13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie w punkcie drugim

i trzecim i przekazał w tym zakresie sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Ponieważ

skargą kasacyjną zaskarżono także rozstrzygnięcie zawarte w punkcie pierwszym –

obejmującym sprostowanie komparycji postanowienia Sądu Rejonowego – nie

wskazując żadnych zarzutów co do tego rozstrzygnięcia, skarga w tym zakresie

podlegała oddaleniu jako bezzasadna na podstawie art. 398 14 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c.