I CSK 50/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 50/11

POSTANOWIENIE

Dnia 4 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSA Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa J. O.

przeciwko Miastu Stołecznemu Warszawie

z udziałem interwenienta ubocznego U. T.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 lipca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza na rzecz interwenientki

ubocznej kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 26 marca 2010 r. oddalił wniosek

interwenientki ubocznej U. T. o odrzucenie pozwu J. O., skierowanego przeciwko

m. st. Warszawie, o ustalenie, że pozwany „nie jest uprawniony do zawarcia aktu

notarialnego, ustanawiającego użytkowanie wieczyste nieruchomości położonej w

W. przy ul. N.[...] na rzecz A. T., U. T. i M. T.". Zdaniem Sądu pierwszej instancji,

okoliczności faktyczne przytoczone w pozwie dla uzasadnienia żądania wskazują,

że sprawa jest sprawą ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, a powództwo

należy do kategorii powództw przewidzianych w art. 189 k.p.c. Oznacza to, że

stwierdzenie istnienia lub braku interesu prawnego może nastąpić dopiero na

etapie merytorycznego rozpatrywania sprawy, a brak interesu prawnego spowoduje

oddalenie powództwa z powodu jego bezzasadności, a nie odrzucenie pozwu z

powodu jego niedopuszczalności.

Na skutek zażalenia interwenientki ubocznej U. T. Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 23 lipca 2010 r. zmienił powyższe postanowienie w ten

sposób, że odrzucił pozew w części obejmującej żądanie ustalenia, że „m. st.

Warszawa nie jest uprawnione do zawarcia aktu notarialnego ustanawiającego

użytkowanie wieczyste nieruchomości położonej w W. przy ul. N. [...] na rzecz A. T.

U. T. i M. T.".

Z

faktów

przytoczonych

w

pozwie

wynikało,

że

wskazane

osoby

w postępowaniu administracyjnym dotyczącym rozpoznania wniosku z art. 7 ust. 1

dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na

obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. z 1945 r., nr 50, poz. 279 z późn. zm.) zostały

potraktowane jako następcy prawni przedwojennych właścicieli nieruchomości

objętej działaniem tego dekretu, zaś wniosek przeddekretowego właściciela został

ostatecznie rozpoznany w ten sposób, iż Prezydent m. st. Warszawy orzekł

o ustanowieniu na rzecz tych osób użytkowania wieczystego ułamkowej części

nieruchomości. Powódka wywodzi, że decyzja o ustanowieniu wieczystego

użytkowania jest wadliwa, ponieważ osoby te nie są następcami prawnymi

przeddekretowych właścicieli nieruchomości. Żądanie ujęte w pozwie i objęte

zaskarżonym rozstrzygnięciem zostało skierowane wyłącznie przeciwko m. st.

Warszawie i to nie tylko jako uczestnikowi obrotu cywilnoprawnego, po stronie

którego istnieje obowiązek zawarcia umowy, ale również jako organowi, który

w postępowaniu administracyjnym wydał kwestionowaną decyzję. W dacie

wydania zaskarżonego postanowienia i do chwili obecnej nie zostały dokonane

w sprawie przekształcenia podmiotowe po stronie pozwanej, tj. nie wezwano do

udziału w sprawie w charakterze pozwanych M. T., U. T. i spadkobierców A. T. w

osobach L. W., A. K. i R. C. Wniosek taki został zgłoszony w piśmie z dnia 26

marca 2010 r., w którym powódka nadto wniosła o ustalenie, że roszczenie

odszkodowawcze z tytułu odmowy oddania gruntu we własność czasową

nieruchomości położonej w W. przy ul N. [...] wywodzone przez M. T., U. T. i

spadkobierców A. T. z umów przelewu praw do odszkodowania jest nieskuteczne,

ponieważ umowy w ogóle nie zostały zawarte, bądź umowy te nie obejmowały praw

do odszkodowania lub prawo do odszkodowania wygasło w dniu 2 lutego 1962 r.

Mając na uwadze stan faktyczny oraz ukształtowanie podmiotowe po stronie

pozwanej w dacie orzekania, Sąd Apelacyjny uznał, że żądanie, którego celem jest

obezwładnienie skutków decyzji administracyjnej Prezydenta m. st. Warszawy

z dnia 27 grudnia 2007 r. Nr [...], zmienionej decyzją z dnia 3 czerwca 2008 r. Nr

[...], wkracza w sferę zastrzeżoną do kompetencji organu administracji publicznej.

Powódka nie uzyskała zmiany decyzji w postępowaniu administracyjnym, a jej

prawidłowość podważa w powództwie o ustalenie. Sama forma powództwa o

ustalenie nie jest wystarczająca dla otwarcia drogi sądowej. Sąd powszechny nie

może orzec, że gmina nie ma prawa zawrzeć umowy, skoro obowiązek ten został

na nią nałożony w postępowaniu administracyjnym. Sąd powszechny nie jest

uprawniony do kontroli takiej decyzji. Stąd skarżąca ma rację twierdząc, że żądanie

takie nie jest sprawą cywilną, gdyż nie zmierza do ustalenia żadnego stosunku

prawnego między stronami tego procesu, a jego celem jest bezpośrednie

zanegowanie prawidłowości decyzji administracyjnej, więc powództwo w takim

przedstawionym powyżej kształcie skierowane przeciwko miastu stołecznemu

Warszawie podlegało odrzuceniu na podstawie art. 199 § 1 k.p.c. Sąd drugiej

instancji podniósł również, że jeżeli dojdzie np. do ustalenia bezskuteczności umów

przelewu, czego dotyczy żądanie zgłoszone w piśmie procesowym z dnia 26 marca

2010 r., organ administracyjny w trybie przewidzianym w k.p.a. będzie mógł zmienić

kwestionowaną przez powódkę decyzję.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Apelacyjnego wniosła powódka,

zaskarżając je w całości i opierając skargę kasacyjną na obydwu podstawach

uregulowanych w art. 3983 § 1 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej skarżąca zarzuciła

naruszenie:

a) art. 45 ust. 1 Konstytucji poprzez uniemożliwienie powódce

rozpatrzenia

sprawy

przez

właściwy,

niezależny,

bezstronny

i niezawisły sąd;

b) art. 177 Konstytucji poprzez przyjęcie, że sprawa o ustalenie że „m.st.

Warszawa nie jest uprawnione do zawarcia aktu notarialnego

ustanawiającego użytkowanie wieczyste nieruchomości położonej

w W. przy ul. N. [...] na rzecz A. T., U. T. i M. T." jest ustawowo

zastrzeżona dla właściwości innych sądów;

c) art. 77 ust. 2 Konstytucji poprzez pozbawienie powódki możliwości

dochodzenia naruszonych praw, także poprzez zapobieżenie ich

naruszenia w przyszłości;

d) art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 z późn. zm.) poprzez

pozbawienie

powódki

prawa

sprawiedliwego

i

publicznego

rozpatrzenia sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd;

e) art. 14 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych

poprzez pozbawienie powódki możliwości dochodzenia naruszonych

praw, także poprzez zapobieżenie ich naruszenia w przyszłości

(Dz. U. z 1977 r., nr 38, poz. 167);

f) art. 27 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez uznanie, że

oddanie

gruntu

administracyjną;

w

użytkowanie

wieczyste

jest

czynnością

g) art. 189 k.p.c. poprzez jego błędną wykładnię na skutek uznania, że

sprawa o ustalenie nie jest sprawą z zakresu prawa cywilnego.

W ramach drugiej podstawy skargi kasacyjnej zarzuciła naruszenie

a) art. 1 k.p.c. poprzez uznanie, że m.st. Warszawa, zawierając umowę

o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste na podstawie umowy

notarialnej, jest podmiotem pełniącym funkcje z zakresu administracji

publicznej;

b) art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. poprzez uznanie, że zostały spełnione

przesłanki do uznania, że droga sądowa jest niedopuszczalna

w niniejszej sprawie;

c) art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez

nieodniesienie się przez sąd drugiej instancji w uzasadnieniu do

wszystkich twierdzeń powódki, które przemawiały za uznaniem, że

sprawa ma charakter sprawy cywilnej; zaakceptowanie uchybienia

przez Sąd Okręgowy obowiązkowi wynikającemu z art. 195 § 2 k.p.c.,

t. j. niezawiadomienia o toczącym się postępowaniu wszystkich osób

wskazanych przez powódkę w pozwie z dnia 26 lutego 2009 r.,

a których udział w sprawie jest konieczny; zaakceptowanie uchybienia

przez sąd Okręgowy obowiązkowi wynikającemu z art. 195 § 2 k.p.c.,

t. j. niewezwania do udziału w sprawie w charakterze pozwanych

wszystkich osób wskazanych przez powódkę w piśmie z dnia

26 marca 2010 r.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia skarżąca wniosła o zmianę

zaskarżonego postanowienia, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz o rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną interwenientka uboczna po stronie

pozwanego U. T. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadniczą kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest dopuszczalność drogi

sądowej w żądaniu ustalenia w drodze procesu, że m.st. Warszawa nie jest

uprawnione do zawarcia umowy ustanowienia użytkowania wieczystego określonej

w pozwie nieruchomości na rzecz określonych osób. Umowa ta nie została jeszcze

zawarta, wniesienie powództwa ma zatem charakter niejako prewencyjny. Istnieje

natomiast ostateczna decyzja administracyjna, wydana na podstawie art. 7 ust. 1

dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na

obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. z 1945 r., nr 50, poz. 279 z późn. zm.),

o ustanowieniu użytkowania wieczystego na rzecz następców prawnych właściciela

nieruchomości, która na podstawie tego dekretu przeszła na własność Skarbu

Państwa. Żądanie skarżącej w istocie zatem zmierza do podważenia kompetencji

organu administracyjnego do wydania takiej decyzji. Prowadzi to do konieczności

rozważenia, czy tak sformułowane żądanie może być uznane za mieszczące się

w pojęciu sprawy cywilnej, skoro takie właśnie sprawy należą do drogi sądowej.

Konstrukcja sprawy cywilnej opiera się na kryterium materialnoprawnym i na

kryterium formalnym. Pierwsze z nich dotyczy charakteru stosunku prawnego –

sprawami cywilnymi są takie sprawy, w których ochrona prawna wynika z praw

i obowiązków podmiotów o charakterze równorzędnym. Drugie kryterium wyraża

się w przekazaniu określonych spraw, na mocy ustawy szczególnej, do zakresu

działania sądów powszechnych, sprawami cywilnymi, rozpoznawanymi według

przepisów k.p.c. mogą być zatem sprawy administracyjne, jeżeli zostały

przekazane do rozpoznania sądom powszechnym. Pojęcie drogi sądowej należy

rozumieć szeroko, w zasadzie prawie każde roszczenie procesowe, sformułowane

jako żądanie zasądzenia, ustalenia czy ukształtowania stosunku prawnego,

niezależnie od jego merytorycznej zasadności, może być zaliczone jako należące

do drogi sądowej – pod warunkiem wszakże, że dotyczy podmiotów, których

pozycja w ramach stosunku prawnego jest równorzędna. Takiej sytuacji w niniejszej

sprawie nie ma. Wydając decyzję na podstawie przepisów powołanego dekretu m.

st. Warszawa działa jako organ administracyjny i ma pozycję władczą, a nie

równorzędną, w stosunku do podmiotów, których dotyczy. Podważenie takiej

decyzji, a do tego właśnie zmierza powództwo o ustalenie, że m.st. Warszawa nie

jest uprawnione do zawarcia aktu notarialnego (sformułowanie pozwu nie jest

zresztą poprawne, chodzi bowiem o zawarcie umowy w formie aktu notarialnego,

a nie

o

zawarcie

aktu

notarialnego),

może

nastąpić

w

postępowaniu

administracyjnym, nie zaś w postępowaniu przed sądem powszechnym i to nawet

wówczas, jeżeli podstawą żądania jest twierdzenie, że spadkobiercami byłego

właściciela nieruchomości są inne osoby, niż wymienione w decyzji. Trafnie zatem

Sąd Apelacyjny uznał, że tak sformułowany pozew podlega odrzuceniu, bowiem

roszczenie nie dotyczy sprawy cywilnej i nie należy w związku z tym do drogi

sądowej.

Zupełnie

bezpodstawne

są

zarzuty

odnoszące

się

do

rzekomego

pozbawienia skarżącej prawa do sądu, naruszenia Konstytucji i międzynarodowych

konwencji. Podważenie decyzji administracyjnej może bowiem nastąpić również

w dwuinstancyjnym

postępowaniu

sądowym,

tyle

tylko,

że

przed

sądem

administracyjnym, a nie sądem powszechnym. Dla rozstrzygnięcia zasadności

skargi kasacyjnej nie mają znaczenia pozostałe zarzuty procesowe, zwłaszcza, że

nie wykazano, aby ich naruszenie miało wpływ na treść zaskarżonego

postanowienia.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39814 k.p.c., o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98

k.p.c.