I CSK 50/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 50/08

POSTANOWIENIE

Dnia 13 sierpnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Ministra Finansów

przy uczestnictwie Syndyka Masy Upadłości Laboratorium Frakcjonowania Osocza

Spółki z o.o. w upadłości w M., Banku Zachodniego WBK S.A. we W.,

ING Banku Śląskiego S.A. z siedzibą w K., Banku Polska Kasa Opieki S.A. w W.,

Banku BPH S.A. w K., Kredyt Banku S.A. w W.

o wpisy zmian hipotek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 sierpnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 10 lipca 2007 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy uchylił wszystkie

wpisy dokonane w księdze wieczystej dnia 15 lutego 2007 r. przez Sąd Rejonowy.

Wpisy te wykazywały przejście na wnioskodawcę Skarb Państwa - Ministra

Finansów 60% hipotek kaucyjnych wpisanych na rzecz każdego z uczestników

postępowania (szereg banków) ze względu na wyegzekwowanie od wnioskodawcy

jako poręczyciela należności głównej w kwotach wskazanych we wniosku wraz z

odsetkami.

W wyniku apelacji wszystkich uczestników postępowania Sąd Okręgowy

uchylił wpisy wskazując, że art. 97 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r., nr 124, poz. 1361 ze zm. - dalej:

u.k.w.h.) nie może stanowić podstawy wpisu, gdyż dotyczy dłużnika osobistego,

a wnioskodawca, spłacając cudzy dług takim dłużnikiem nie jest. Żądanie wniosku

powinno być zatem oceniane na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art.

509 § 2 k.c. Zgodnie z tym ostatnim przepisem na nabywcę wierzytelności

przechodzą wszelkie związane z nią prawa, także hipoteki. Jednak stosownie do

art. 2451 k.c. oraz art. 107 u.k.w.h. podstawę wpisu mogą stanowić określone tam

dokumenty, a wnioskodawca dokumentów takich nie dołączył. Ponadto Sąd drugiej

instancji zwrócił uwagę, że wpisanie procentowego przejścia wierzytelności

pozostaje w sprzeczności z art. 68 u.k.w.h., a także z rzeczywistym zakresem

przejścia wierzytelności, co wynika z § 3 ust. 2 i 3 umowy poręczenia.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy oparta została na obu podstawach

kasacyjnych. Skarżący wskazuje naruszenie art. 97 u.k.w.h. w związku z art. 881

k.c.; art. 31 i 32 u.k.w.h.; art. 876 k.c. i art. 79 u.k.w.h., a także art. 378 § 1 k.p.c.

i innych - bliżej nieokreślonych - przepisów prawa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym problemem występującym w rozpoznawanej sprawie jest

sytuacja prawna poręczyciela: czy jest on dłużnikiem osobistym w rozumieniu art.

97 u.k.w.h. czy też innym dłużnikiem. Sąd drugiej instancji przyjął, że poręczyciel

nie jest dłużnikiem osobistym jako osoba spłacająca cudzy dług. Sąd nie określił

przy

tym,

jakim

dłużnikiem

jest

poręczyciel.

Tymczasem

określenie

„dłużnik osobisty", o którym mowa w art. 97 u.k.w.h. należy interpretować mając na

uwadze, że odpowiedzialność dłużnika może przybrać postać odpowiedzialności

osobistej (odpowiedzialność ciąży na całym jego majątku) oraz odpowiedzialności

rzeczowej, gdy odpowiedzialność ta ograniczona została do określonego

przedmiotu, za to niezależnie od tego, czy obciążony przedmiot stanowi element

majątku dłużnika (taka sytuacja występuje przy zabezpieczeniu wierzytelności

zastawem lub hipoteką). W pierwszej sytuacji mówić zatem należy o dłużniku

osobistym; w drugim - o dłużniku rzeczowym. Dla ustalenia, czy w danej sytuacji

dłużnik jest dłużnikiem osobistym, czy też rzeczowym, bez znaczenia pozostaje

w zasadzie okoliczność, czy ponosi on odpowiedzialność za dług własny czy też za

dług cudzy (tak jak np. poręczyciel). Osoba będąca dłużnikiem osobistym może być

jednocześnie dłużnikiem rzeczowym (gdy np. ustanowiła hipotekę na własnej

nieruchomości), może także wystąpić sytuacja, gdy kto inny jest dłużnikiem

osobistym, a kto inny odpowiada rzeczowo (np. gdy hipoteka ustanowiona została

na rzeczy cudzej).

Powyższe uwagi należy mieć na względzie dokonując wykładni art. 97

u.k.w.h. Zgodnie z treścią tego przepisu dłużnik osobisty (a więc ponoszący

odpowiedzialność

swojego roszczenia

całym

swoim

regresowego,

majątkiem)

powstającego

uzyskuje

zabezpieczenie

w

zaspokojenia

chwili

wierzyciela hipotecznego, przeciwko właścicielowi nieruchomości obciążonej.

Ujmując to inaczej, dłużnik osobisty zaspokajający wierzyciela hipotecznego

i uzyskujący roszczenie regresowe względem dłużnika rzeczowego, uzyskuje

rzeczowe zabezpieczenie przysługującej mu należności (przechodzi na niego

hipoteka zabezpieczająca dotychczas roszczenie wierzyciela). W okolicznościach

rozpoznawanej sprawy po stronie wnioskodawcy jako poręczyciela spełniającego

świadczenie w miejsce dłużnika, za którego poręczono, powstaje roszczenie

regresowe kierowane przeciwko dłużnikowi (art. 518 § 1 pkt 1 w związku z art.

881 k.c.). Jeżeli wierzytelność, za którą poręczono, została zabezpieczona

hipoteką, zastosowanie znajdzie art. 97 u.k.w.h.

Trafne są także zawarte w skardze kasacyjnej uwagi odnoszące się do

podstawy wpisu do księgi wieczystej w sytuacji, gdy określone uprawnienia

nabywane są ex lege (mimo braku precyzyjnego wskazania, które przepisy

postępowania zostały naruszone). W takiej sytuacji zbędne jest odwoływanie się do

art. 31 ust. 1 u.k.w.h. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 maja

2002 r., IV CKN 1092/00, OSNC 1003, nr 9, poz. 122).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.c.).