I CSK 498/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 498/10

POSTANOWIENIE

Dnia 19 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku Magdaleny i Mirosława W.

przy uczestnictwie Marka H. i in. ,

o wykreślenie hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania Marka i Iwony H. na postanowienie

Sądu Okręgowego

z dnia 29 października 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

i orzeczenia

o

Uzasadnienie

Wnioskiem z dnia 7 lipca 2004 r. wnioskodawcy zażądali wykreślenia

z księgi wieczystej KW /.../

hipoteki przymusowej do kwoty 237.819,97 zł,

ustanowionej na rzecz uczestników postępowania Iwony i Marka małż. H.

Żądanie to uwzględnił referendarz sądowy wykreślając wpis hipoteki.

Sąd I instancji uwzględnił skargę na to orzeczenie, uchylił dokonany przez

referendarza sądowego wpis polegający na wykreśleniu hipoteki przymusowej

kaucyjnej i oddalił wniosek o jej wykreślenie. Uznał, że wnioskodawcy nie wykazali

przesłanek upadku zabezpieczenia zgodnie z treścią art. 734 i art. 744 k.p.c.,

w brzmieniu tych przepisów sprzed zmiany wynikającej z ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 172, poz. 1804).

Apelację

postępowania

wnioskodawców

oraz

uwzględnił

drugiej

Sąd

dwie

apelacje

instancji,

czworga

który

uczestników

postanowieniem

reformatoryjnym z dnia 29 października 2009 r. zmienił zaskarżone postanowienie

w ten sposób, że utrzymał w mocy zaskarżony wpis polegający na wykreśleniu

hipoteki przymusowej kaucyjnej do kwoty 237.813,97 zł.

Uzasadniając to rozstrzygnięcie Sąd odwoławczy podzielił stanowisko

apelujących, że wygasła podstawa wpisu hipoteki kaucyjnej na rzecz wierzycieli,

którą to podstawę stanowiło postanowienie tutejszego sądu wydane w trybie

zabezpieczenia. Podzielając pogląd Sądu I instancji, że w poprzednim stanie

prawnym,

znajdującym

w

sprawie

zastosowanie,

nie

było

przepisu

rozstrzygającego o wygaśnięciu zabezpieczenia, to jednak – w ocenie Sądu

odwoławczego – sam tytuł zabezpieczenia przesądził o swojej tymczasowości,

ponieważ wyraźnie z niego wynika, że powództwo zabezpieczono „na czas trwania

postępowania w sprawie”. Tymczasem postępowanie w sprawie, w której udzielono

zabezpieczenia,

zostało

już

zakończone,

co

potwierdza

kopia

odpisu

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego z dnia 14 kwietnia 2003 r. kończącego

sprawę oznaczoną sygn. Akt /…/.

W ocenie Sądu odwoławczego, czasowy zakres zabezpieczenia mogą

określać nie tylko powszechnie obowiązujące przepisy prawa, ale także orzeczenia

ustanawiające zabezpieczenie, a skoro tak, to wobec zakończenia postępowania,

w którym ustanowiono zabezpieczenie upadł także tytuł zabezpieczenia. Sąd ten

zarazem uznał, że brak jest przeszkód do wpisania do księgi wieczystej dłużnika

hipoteki przymusowej zwykłej na podstawie prawomocnego orzeczenia Sądu

(art. 109 ust. 1 u.k.w.h.), co wymagałoby jednak wniosku wierzyciela.

Skarga kasacyjna uczestników postępowania małż. H. zaskarża w całości

postanowienie Sądu drugiej instancji, formułując zarzuty w ramach powołanych obu

podstaw kasacyjnych.

Wśród zarzutów określonych mianem naruszenia prawa materialnego

umieszczono zarzuty naruszenia:

-

art. 109 ust. 1 u.k.w.h. przez uznanie go za możliwą podstawę wpisu hipoteki

przymusowej w sytuacji, gdy podstawą wpisu może być również art. 110

u.k.w.h.;

-

art. 6268 § 2 k.p.c. i art. 6269 przez przyjęcie, że sam wniosek o wykreślenie

hipoteki był wystarczającą podstawą do dokonania wpisu w postaci

wykreślenia zgodnie z żądaniem wnioskodawców i uznanie braku innych

przeszkód do dokonania tego wpisu;

-

art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804) w zw. z art.

744 k.p.c. w brzmieniu sprzed jego nowelizacji dokonanej powołaną ustawą,

polegającego na niezastosowaniu tego przepisu k.p.c. i w konsekwencji

uznaniu

upadku

zabezpieczenia

z

powodu

zasądzenia

w

całości

dochodzonego roszczenia na rzecz skarżących, a więc niezastosowania

przepisów k.p.c. do oceny upadku zabezpieczenia;

-

art. 730 k.p.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji przez błędną wykładnię

odmawiającą

zabezpieczeniu

charakteru tymczasowości i

ograniczenia

czasowego, który jednak w sprawie nie był oznaczony;

-

art. 6268 k.p.c. przez błędną interpretację polegającą na przyjęciu obowiązku

co najmniej dwukrotnego składania wniosku mającego stanowić faktyczne

zabezpieczenie praw wierzyciela.

Zarzut zgłoszony w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmuje

naruszenie art. 371 k.p.c. w zw. z art. 372 k.p.c. przez doręczenie skarżącym

apelacji w sposób uniemożliwiający im wniesienie odpowiedzi na apelację, a więc

pozbawienie ich możliwości przedstawienia Sądowi odwoławczemu stanowiska

w sprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej akcentuje się okoliczność, że art. 744

k.p.c., w brzmieniu znajdującym zastosowanie w sprawie, nie przewidywał upadku

zabezpieczenia w razie wydania orzeczenia uwzględniającego powództwo, a więc

ustanowiona hipoteka przymusowa nie podlegała wykreśleniu z tej przyczyny.

W odpowiedzi wnioskodawców na skargę kasacyjną wniesiono o odrzucenie

skargi, ewentualnie o odmowę jej przyjęcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności części

spośród zgłoszonych w niej zarzutów.

Zasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 626 8 § 2 k.p.c. i art. 6269 k.p.c.

poprzez błędne uznanie za wystarczającą podstawę do dokonania żądanego

wpisu, w postaci wykreślenia hipoteki, samego wniosku o wykreślenie tego

ograniczonego prawa rzeczowego, w którym to wniosku wnioskodawcy powołali się

na wydane w dniu 2 grudnia 2002 r., w sprawie oznaczonej sygn. akt 1380/02,

postanowienie zabezpieczające powództwo na czas trwania postępowania

o zapłatę,

wszczętego

przez skarżących

w niniejszej

sprawie

przeciwko

podmiotowi nieuczestniczącemu w niniejszym postępowaniu wieczystoksięgowym.

Sąd drugiej instancji, odwołując się do brzmienia sentencji wymienionego

postanowienia zabezpieczającego powództwo na czas trwania postępowania

o zapłatę, uznał, że zakończenie tego postępowania prawomocnym wyrokiem

spowodowało skutek w postaci upadku tytułu zabezpieczenia, a to wobec braku

w poprzednim

stanie

prawnym

przepisu

rozstrzygającego

o

wygaśnięciu

zabezpieczenia. Uznanie przez Sąd odwoławczy, że skutek taki wystąpił

spowodowało wydanie orzeczenia reformatoryjnego, którym utrzymano w mocy

dokonany przez referendarza sądowego wpis w postaci wykreślenia hipoteki

przymusowej kaucyjnej.

W tej sytuacji zarzut skarżących naruszenia art. 626 8 § 2 k.p.c. oraz art. 6269

k.p.c. okazał się uzasadniony wobec braku stanowczego ustalenia w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia jakie dokumenty były dołączone do wniosku o wpis,

a w szczególności czy wśród dołączonych do wniosku dokumentów było

postanowienie o zabezpieczeniu powództwa, którego sentencja spowodowała

wydanie rozstrzygnięcia zaskarżonego skargą kasacyjną. Tymczasem uregulowana

w art. 6268 § 2 k.p.c. kognicja Sądu wieczystoksięgowego jest zawężona, bo

ograniczona do badania jedynie treści i formy wniosku, dołączonych do wniosku

dokumentów oraz treści księgi wieczystej. Ten zakres kognicji sądu w niniejszym

postępowaniu dotyczy Sądów obu instancji: pierwszej instancji (sądu rejonowego) –

przy badaniu wniosku o wpis i drugiej instancji (sądu okręgowego) – przy

rozpoznawaniu apelacji od wpisu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca

2008 r., II CSK 115/08, niepubl.).

W tej sytuacji, wobec braku w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia

jednoznacznych ustaleń odnośnie do katalogu dokumentów dołączonych do

wniosku, nie można odmówić racji skarżącym, że zaskarżone postanowienie

zapadło z przekroczeniem granic kognicji sądu wieczystoksięgowego, zakreślonych

przez art.. 6268 § 2 k.p.c. Przyjęte przez Sąd odwoławczy za podstawę dokonania

zaskarżonego wpisu (wykreślenia) postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 2

grudnia 2002 r. o udzieleniu zabezpieczenia na czas trwania postępowania o

zapłatę, zostało bowiem – co zasadnie zakwestionowano w skardze kasacyjnej –

poddane merytorycznej ocenie w zakresie czasu trwania zabezpieczenia, bez

uprzedniego jednoznacznego przesądzenia czy ocena tego dokumentu objęta była

ograniczonym zakresem kognicji sądu wieczystoksięgowego określonym w art.

6268 § 2 k.p.c., a w konsekwencji czy nie wystąpiły podstawy do oddalenia wniosku

o wpis określone w art. 6269 k.p.c. Ustalony w sprawie stan faktyczny nie pozwalał

na jednoznaczne rozstrzygnięcie, czy dopuszczalny zakres kognicji sądu

wieczystoksięgowego umożliwiał sądowi drugiej instancji dokonywania w tym

postępowaniu

weryfikacji

i

oceny

sentencji

postanowienia

wydanego

w postępowaniu zabezpieczającym w toku innego postępowania o zapłatę. Zarzut

naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c. należało więc uznać za uzasadniony w ustalonym

stanie faktycznym. W konsekwencji trafny okazał się zarzut obrazy art. 626 9 k.p.c.

ponieważ zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego nie stwarzał w ustalonym

stanie faktycznym stanowczych podstaw pozwalających na badanie i ocenianie

dokumentu wskazanego przez Sąd drugiej instancji jako podstawy dokonania wpisu

(wykreślenia) w orzeczeniu reformatoryjnym.

Trafny okazał się również zarzut naruszenia art. 7 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 172, poz. 1804) w związku z art. 744 k.p.c. w brzmieniu sprzed

jego nowelizacji dokonanej tą ustawą. Po pierwsze, Sąd odwoławczy błędnie uznał,

aprobując stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w poprzednim stanie prawnym,

znajdującym w niniejszej oprawie zastosowanie, nie było przepisu rozstrzygającego

o wygaśnięciu (poprawniej: o upadku) zabezpieczenia. Tymczasem z mocy art. 7

powołanej ustawy wydanie postanowienia zabezpieczającego w dniu 2 grudnia

2002 r. oznaczało, że do tego postępowania zabezpieczającego, a więc

wszczętego jeszcze przed dniem wejścia w życie tej ustawy, tj. przed dniem

5 lutego 2005 r. (v. art. 13 ustawy), należało stosować przepisy dotychczasowe,

w tym także przepis art. 744 k.p.c. w dawnym brzmieniu określającym przesłanki

upadku zabezpieczenia.

Z mocy tego przepisu, w brzmieniu obowiązującym przed dniem 5 lutego

2005 r., przesłankami upadku zabezpieczenia były: prawomocny zwrot albo

odrzucenie pozwu lub wniosku, oddalenie powództwa lub wniosku albo umorzenie

postępowania. Katalog ówczesnych przesłanek upadku zabezpieczenia nie

przewidywał

więc

W piśmiennictwie

przesłanki

stwierdzono

w

postaci

stanowczo,

że

uwzględnienia

uzyskanie

powództwa.

wówczas

przez

uprawnionego orzeczenia uwzględniającego zabezpieczone roszczenie i możliwość

jego wykonania w trybie egzekucyjnym nie wywierało skutku wobec wydanego

wcześniej tytułu zabezpieczającego, a więc nie powodowało upadku tego

zabezpieczenia. W orzecznictwie przyjęto również, że w szczególnej sytuacji nawet

umorzenie postępowania nie powoduje przewidzianego w art. 744 k.p.c. upadku

zabezpieczenia polegającego na obciążeniu nieruchomości hipoteką przymusową

(uchwała SN z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CZP 2/10; OSNC 2010/10/134).

W konsekwencji, uprawniony mógł w ówczesnym stanie prawnym uzyskać

obok tytułu zabezpieczającego także tytuł wykonawczy, a stan wynikający

z równoczesnego istnienia obu tytułów mógł utrzymywać się przez długi okres.

Dopiero w odniesieniu do postępowań zabezpieczających wszczętych poczynając

od dnia 5 lutego 2005 r. wprowadzono regulację, że zabezpieczenie upada, co do

zasady, po upływie miesiąca od uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego

roszczenie, które zostało zabezpieczone.

Zasadność ocenionych powyżej zarzutów skargi kasacyjnej spowodowała jej

uwzględnienie, natomiast pozostałe zarzuty okazały się pozbawione uzasadnionych

podstaw, uwzględniając kształt żądania będącego przedmiotem wniosku.

Przepis art. 109 ust. 1 u.k.w.h. stanowi podstawę uzyskania hipoteki

przymusowej, a więc dokonania wpisu polegającego na ujawnieniu określonego

prawa w księdze wieczystej, podczas gdy przedmiotem żądania wniosku

w niniejszym postępowaniu jest wpis ale polegający na wykreśleniu, a nie na

uzyskaniu hipoteki. Sąd odwoławczy powołał ten przepis dokonując swoistej choć

zbędnej „porady prawnej” w odniesieniu do możliwości uzyskania hipoteki na

podstawie prawomocnego orzeczenia sądu, co wykracza jednak poza zakres

przedmiotowy niniejszego postępowania wyznaczony żądaniem wniosku.

Zarzut błędnej wykładni art. 730 k.p.c. okazał się chybiony, ponieważ

w żadnym miejscu uzasadnienia zaskarżonego postanowienia Sąd drugiej instancji

nie dokonywał wykładni wymienionego przepisu.

Również

zarzut

błędnej

interpretacji

art.

6268

k.p.c.

w

kształcie

sformułowanym w pkt 1.5. skargi kasacyjnej jest bezzasadny, ponieważ w żadnym

miejscu uzasadnienia zaskarżonego postanowienia Sąd Okręgowy nie dokonał

przypisanej mu przez skarżących interpretacji tego przepisu, a mającej się

przejawiać w obowiązku skarżącego złożenia dwóch wniosków o wpis.

Wreszcie, jako pozbawione uzasadnionych podstaw należało ocenić zarzuty

naruszenia art. 371 k.p.c. w zw. z art. 372 k.p.c., ponieważ uzasadnienie tych

zarzutów abstrahuje od przedmiotu ich regulacji, a skarżący, poza gołosłownym

stwierdzeniem nawet nie podjął próby wykazania, aby zarzucane ich naruszenie

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co przesądza o braku niezbędnej

przesłanki, określonej w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., uzasadniającej wystąpienie

drugiej podstawy kasacyjnej.

Z podanych wyżej przyczyn Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a o kosztach postępowania

kasacyjnego orzekł na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

md