I CSK 497/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 497/08

POSTANOWIENIE

Dnia 16 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku W. E. U.-G. i in. ,

przy uczestnictwie J. G.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 12 czerwca 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną; zasądza od J. G. na rzecz W. E. U.G. kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 12 czerwca 2008 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestnika postępowania J. G. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 1 lutego

2008 r., którym utrzymany został w mocy dokonany przez referendarza sądowego

wpis współwłasności do 3/12 części na rzecz „E.” Spółki z o.o. w W. w miejsce W.

E. U.-G., K. J. G. i K. L. G. w dziale II księgi wieczystej Kw nr […], prowadzonej

dla nieruchomości położonej w W., oznaczonej jako działka nr 45 w obrębie 2-1112, o powierzchni 13.631 m2. Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że sąd

wieczystoksiegowy nie jest władny w ramach przeprowadzanej oceny zasadności

wniosku o wpis oraz podstaw jego dokonania rozstrzygać sporów o własność, a

trybem właściwym do usunięcia niezgodności stanu prawnego ujawnionego w

księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym jest powództwo wytoczone na

podstawie art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 1124, poz. 1361 ze zm.; dalej – „u.k.w.h.)

Gdyby nawet przyjąć, że kognicją sądu wieczystoksięgowego objęte jest badanie

ważności umowy stanowiącej podstawę wpisu, to uzasadnieniem odmowy

dokonania wpisu mogłaby być wyłącznie nieważność o charakterze bezwzględnym.

Tymczasem treść art. 166 § 1 w zw. z art. 599 § 2 k.c. nie pozostawia wątpliwości

co do tego, że zbycie udziału we współwłasności nieruchomości rolnej z

pominięciem umożliwienia współwłaścicielom skorzystania z prawa pierwokupu nie

skutkuje nieważnością umowy, jeżeli uprawnionym do pierwokupu nie jest Skarb

Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego. W tej sytuacji uprawnionemu do

pierwokupu przysługuje jedynie roszczenie o naprawienie szkody jaką poniósł w

wyniku zawarcia bezwarunkowej umowy sprzedaży. Poza tym Sąd Okręgowy

uznał, że wniosek o wpis nie zawierał braków formalnych w postaci braku

dokumentów stanowiących podstawę wpisu i nie zachodziły żadne „urzędowe

przeszkody” do dokonania wpisu. Wobec tego, że współwłaścicielem, któremu

przysługiwało prawo pierwokupu, była osoba fizyczna, kwestia statusu rolnego

nieruchomości pozostawała bez wpływu na ważność i skuteczność umowy zbycia

udziałów.

Postanowienie wymienione na wstępie zaskarżył skargą kasacyjną uczestnik

postępowania J. G. Podstawę skargi stanowi 1) naruszenie przepisu postępowania

– art. 6268 § 2 k.p.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

stwierdzenie nieważności aktu notarialnego stanowiącego podstawę wpisu znajduje

się poza zasięgiem kognicji sądu wieczystoksiegowego oraz że jedynie w trybie art.

10 ust. 1 u.k.w.h. możliwe jest wykazanie nieważności umowy będącej podstawą

wpisu i 2) naruszenie prawa materialnego, t.j. art. 599 § 2 k.c. przez błędną jego

wykładnię polegającą na przyjęciu, że zbycie udziałów w nieruchomości z

pominięciem umożliwienia współwłaścicielom skorzystania z prawa pierwokupu nie

skutkuje nieważnością umowy, jeżeli uprawnionym do skorzystania z prawa

pierwokupu nie jest Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjna wnioskodawczyni W. E. U.-G. wniosła o

odmowę jej przyjęcia ewentualnie o oddalenie skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący stoi na stanowisku, że kwestionowany przez niego wpis w księdze

wieczystej nie powinien być dokonany, albowiem jego podstawą jest nieważna

umowa sprzedaży udziałów we współwłasności nieruchomości. Nieważności

umowy upatruje zaś w tym, że mimo iż na podstawie art. 166 § 1 k.c. przysługuje

mu, jako współwłaścicielowi nieruchomości, prawo pierwokupu, sprzedaż dokonana

została bezwarunkowo; w takim przypadku przepis art. 599 § 2 k.c. przewiduje

nieważność umowy.

Rację ma skarżący zarzucając, że Sąd Okręgowy wadliwie przyjął, że

w przypadku, gdy prawo pierwokupu przysługuje z mocy ustawy współwłaścicielowi

sprzedaż dokonana bezwarunkowo nie jest nieważna. Treść przepisu art. 599 § 2

k.c. jest jasna. Przepis ten wprost stanowi, że w powyższym przypadku sprzedaż

dokonana bezwarunkowo jest nieważna. Trafny jest także pogląd skarżącego,

mający oparcie w orzeczeniach Sądu Najwyższego powołanych w skardze

kasacyjnej, że sąd wieczystoksięgowy zobowiązany jest do materialnoprawnej

analizy wniosku o wpis oraz dokumentów mających stanowić podstawę wpisu

i obowiązany jest badać, czy mająca stanowić podstawę wpisu czynność prawna

jest zgodna z przepisami bezwzględnie obowiązującymi i w razie stwierdzenia

braku podstawy do wpisu, w szczególności nieważności czynności prawnej mającej

stanowić podstawę wpisu, obowiązany jest odmówić dokonania wpisu. Nie

świadczy to jednak o zasadności rozpoznawanej skargi kasacyjnej i nie uzasadnia

jej uwzględnienia.

Zakres kognicji sądu wieczystoksiegowego w sprawie o wpis wyznacza

art. 6268 § 2 k.p.c. Oznacza to w szczególności, że ocenę ważności czynności

prawnej mającej stanowić podstawę wpisu sąd dokonuje na podstawie wniosku

o wpis, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treści księgi wieczystej. Co się

tyczy dokumentów dołączonych do wniosku, to decydujący jest dokument

stwierdzający dokonanie czynności prawnej mającej stanowić podstawę wpisu.

Jeżeli treść i forma tego dokumentu nie nasuwają wątpliwości i gdy wniosek nie

zawiera braków formalnych sąd obowiązany jest dokonać wpisu zgodnie

z wnioskiem. Obowiązku tego nie uchylają zarzuty co do ważności czynności

prawnej mającej stanowić podstawę wpisu podnoszone przez uczestników

postępowania o wpis. Sąd wieczystoksięgowy nie został wyposażony w instrumenty

odpowiednie do ich wyjaśnienia i do sądu tego nie należy prowadzenie

postępowania

zmierzającego

do

rozstrzygnięcia

o

ich

zasadności. Jeżeli

nie wywołują one wątpliwości skutkujących uznaniem nieważności czynności

prawnej na podstawie wniosku, dołączonych do niego dokumentów oraz treści

księgi wieczystej sąd nie może odmówić dokonania wpisu zgodnie z wnioskiem.

Nie zamyka to drogi do podważania w trybie procesu ważności czynności prawnej

stanowiącej podstawę wpisu i domagania się usunięcia niezgodności między

stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym

stanem prawnym (art. 10 ust. 1 u.k.w.h.).

Stosownie do art. 166 § 1 k.c. w razie sprzedaży przez współwłaściciela

nieruchomości rolnej udziału we współwłasności lub w części tego udziału

pozostałym współwłaścicielom przysługuje prawo pierwokupu, jeżeli prowadzą

gospodarstwo rolne na gruncie wspólnym. Wprawdzie umowa stanowiąca

podstawę wpisu zaskarżonego przez uczestnika postępowania J. G. stwierdzała

sprzedaż przez współwłaścicieli udziałów we współwłasności nieruchomości, która

została uznana za nieruchomość rolną, ale Sąd Okręgowy nie miał podstawy do

przyjęcia, że na nieruchomości tej prowadzone jest gospodarstwo rolne i że

prowadzi je J. G. Okoliczność ta nie wynikała z materiału będącego przedmiotem

badania sądu wieczystoksięgowego (art. 6268 § 2 k.p.c.). Wprost przeciwnie, w

umowie sprzedaży udziałów we współwłasności nieruchomości zawarte zostało

oświadczenie

sprzedawców,

że

na

nieruchomości

nie

jest

prowadzone

gospodarstwo rolne, wobec czego stosownie do art. 166 § 1 k.c. J. G. nie

przysługuje

prawo

pierwokupu.

Zasługuje

na

podkreślenie,

że notariusz

sporządzający umowę dochował należytej staranności celem zapewnienia realizacji

prawa pierwokupu przysługującego uprawnionym. Mając na uwadze art. 3 ust. 4

ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64,

poz. 592 ze zm.) sporządził bowiem umowę sprzedaży pod warunkiem

nieskorzystania z prawa pierwokupu przez Agencję Nieruchomości Rolnych i w

ramach posiadanych możliwości upewnił się o nieprzysługiwaniu uczestnikowi

postępowania J. G. prawa pierwokupu na podstawie art. 166 § 1 k.c. Treść umowy

stanowiącej podstawę wpisu uzasadnia stanowisko sądu wieczystoksięgowego co

do nieprzysługiwania uczestnikowi postępowania J. G. prawa pierwokupu, a co

zatem idzie nie wskazuje na nieważność umowy dlatego, że zawarta została

bezwarunkowo,

z pominięciem

prawa

pierwokupu

przysługującego

współwłaścicielowi (art. 599 § 2 k.c.). Nieważność umowy z tego powodu nie

wynika też z treści wniosku o wpis ani z treści księgi wieczystej. Do wniosku o wpis

nie zostały dołączone inne dokumenty, które mogłyby uzasadniać wątpliwość co do

ważności umowy stanowiącej podstawę wpisu.

Z przytoczonych względów, mimo błędnego uzasadnienia, zaskarżone

postanowienie odpowiada prawu, wobec czego skarga kasacyjna podlega

oddaleniu (art. 39814 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy

postanowił stosownie do art. 108 § 1 w zw. z art. 13 § 2 i art. 520 § 2 k.p.c. oraz

§ 13 ust 4 pkt 2 w zw. z § 8 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).

md