I CSK 495/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 495/08

POSTANOWIENIE

Dnia 5 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku K. Operatora Systemu Dystrybucyjnego Spółki

z o.o. w T. Oddziału - Zakładu Gazowniczego w J. (poprzednio K. Spółki

Gazownictwa Spółki z o.o. w T.)

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

i R. P.

o zasiedzenie służbności gruntowej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 13 maja 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawcy na rzecz

uczestnika postępowania R. P. kwotę 180 zł (sto osiemdziesiąt)

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2007 r. Sąd Rejonowy w K. stwierdził, że

K. Spółka Gazownictwa spółka z.o.o. w T. nabyła z dniem 2 października 2005 r.

przez zasiedzenie, na rzecz pozostającej w jej użytkowaniu wieczystym

nieruchomości stanowiącej działkę nr [x], służebność gruntową przesyłu,

obciążającą nieruchomość stanowiącą działkę nr [xx], pozostającą w użytkowaniu

wieczystym R. P.

Sąd Rejonowy ustalił, że obie nieruchomości stanowiły własność Skarbu

Państwa. Działka nr [xx] pozostawała w zarządzie K. Hut Szkła, które, za zgodą

poprzednika prawnego wnioskodawcy: T. Okręgowych Zakładów Gazownictwa

przebudowały na nieruchomości stację redukcyjno-pomiarową służącą do przesyłu

gazu, która od grudnia 1974r. została przekazana T. Okręgowym Zakładom

Gazownictwa, wprowadzona do ewidencji ich środków trwałych i od tej pory

pozostawała w użytkowaniu poprzedników prawnych wnioskodawcy, a następnie

wnioskodawcy.

Od

dnia

grudnia

2006

r.

użytkownikiem

wieczystym

nieruchomości stanowiącej działkę nr [xx] jest R. P., który nabył to prawo od Spółki

K. Huty Szkła.

Wnioskodawca jest spółką grupy kapitałowej PGNiG, która powstała w dniu

30 października 1996 r., w wyniku przekształcenia Przedsiębiorstwa Państwowego

Polskie Górnictwo i Gazownictwo (dawnych T. Zakładów Gazownictwa) w Spółkę

Akcyjną.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że wnioskodawca

i jego poprzednik prawny byli posiadaczami w złej wierze służebności gruntowej

przesyłu, która, stanowiąc element sieci przesyłowej, zwiększa użyteczność działki

nr [x] i biorąc pod uwagę okres posiadania poprzednika prawnego oraz

wnioskodawcy uznał, że 30-letni okres zasiedzenia upłynął z dniem 1 października

2005 r.

W wyniku apelacji uczestnika postępowania R. P. Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 13 maja 2008 r. zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji

i oddalił wniosek.

Sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia Sądu Rejonowego stwierdził

jednak, że do chwili zmiany art. 128 k.c., który do dnia 1 lutego 1989 r. stanowił

normatywną podstawę zasady jednolitości własności państwowej, władztwo

przedsiębiorstw państwowych nad nieruchomościami i innym mieniem Skarbu

Państwa miało charakter dzierżenia w rozumieniu art. 338 k.c. i dopiero od dnia

1 lutego 1989 r. państwowe osoby prawne miały możliwość nabywania dla siebie

własności

nieruchomości

i

innych

praw

rzeczowych.

W

tym

czasie

przedsiębiorstwem państwowym był zarówno posiadacz instalacji- służebności,

poprzednik prawny wnioskodawcy, jak i zarządca nieruchomości, na której

urządzenie to było posadowione. Wprawdzie, zgodnie ze stanowiskiem Sądu

Najwyższego, osoba prawna, która jako przedsiębiorstwo państwowe nie mogła

przed dniem 1 lutego 1989 r. nabyć własności nieruchomości i innych praw

rzeczowych, może zaliczyć do okresu samoistnego posiadania po dniu 1 lutego

1989r., okres posiadania przed tą datą, wykonywanego w imieniu i na rzecz Skarbu

Państwa, ale tylko wówczas, gdy wykaże, że po dniu 1 lutego 1989 r. jej poprzednik

przeniósł na nią posiadanie nieruchomości władnącej i jej części składowych, lecz

przede wszystkim tylko wtedy, jak podkreślił Sąd Okręgowy, gdy sam grunt należał

do innej osoby, nie zaś w sytuacji, gdy i nieruchomość i służebność należały do

tego samego podmiotu. Skoro zatem w rozpoznawanej sprawie do dnia 1 lutego

1989r. właścicielem gruntu oraz posiadaczem służebności był Skarb Państwa, co

wykluczało zasiedzenie, dopiero od dnia 1 lutego 1989 r. mógł rozpocząć się bieg

okresu zasiedzenia, gdy przedsiębiorstwo państwowe mogło nabywać na swoją

rzecz własność i inne prawa rzeczowe. Od tej zaś chwili nie upłynął jeszcze okres

30 lat niezbędny do zasiedzenia. Z tych przyczyn Sąd Okręgowy oddalił wniosek,

wskazując dodatkowo, że wnioskodawca nie wykazał też, iż po dniu 1 lutego

1989 r. doszło do przeniesienia na niego lub jego poprzednika prawnego, w jeden

ze sposobów wskazanych w art. 348-351 k.c., posiadania służebności przesyłu

przez Skarb Państwa.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, wnioskodawca zarzucił

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez nie dokonanie oceny i interpretacji materiału

dowodowego, mimo że Sąd odwoławczy na podstawie ustaleń Sądu pierwszej

instancji dokonał innej oceny prawnej, naruszenie art. 230 i art. 228 § 1 k.p.c.,

przez pominięcie powszechnie znanych faktów dotyczących przekształceń

organizacyjnych w przemyśle gazowym i w ich wyniku powstania wnioskodawcy

jako osoby prawnej, które wykazują przejście posiadania służebności, jak również

pominięcie, że uczestnik R. P. nie kwestionował tych okoliczności. Zarzuciła też

naruszenie art. 352 par.1 k.c. przez jego nie zastosowanie i błędne przejście na

przepisy ogólne o posiadaniu, w tym art. 336 k.c., oraz naruszenie art. 128 k.c.

przez błędną wykładnię i w jej wyniku przyjęcie, iż obciążony grunt i służebność

należały do tego samego podmiotu, choć w rzeczywistości należały do podmiotów

z dwóch odrębnych kategorii oraz nieusprawiedliwione zastosowanie w sprawie

przepisów o dzierżeniu (art. 338 k.c.) zamiast o posiadaniu (art. 336 k.c.)

prowadzącym do zasiedzenia (art. 292 k.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 285 k.c. służebność gruntowa obciąża jedną nieruchomość na

rzecz każdoczesnego właściciela innej nieruchomości, przy czym chodzi o dwie

różne nieruchomości w znaczeniu prawnorzeczowym, a więc należące do różnych

właścicieli. W

związku z tym służebność gruntowa nie może obciążać

nieruchomości na rzecz tego samego właściciela innej nieruchomości. Innymi słowy

nieruchomość władnąca i nieruchomość obciążona nie mogą być własnością

(pozostawać w użytkowaniu wieczystym) tej samej osoby. Jak wskazał Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 18 marca 1994 r. III CZP 28/94 (nie publ.) służebność

gruntowa jest prawem na rzeczy cudzej, a zatem właściciel nieruchomości nie

może nabyć przez zasiedzenie służebności na swojej własnej nieruchomości.

Zasiedzenie polega bowiem na nabyciu przez nieuprawnionego posiadacza

jakiegoś prawa wskutek faktycznego wykonywania tego prawa w określonym

czasie i zgodnie z art. 172 k.c. jest sposobem nabycia własności lub innych praw

rzeczowych na rzeczy cudzej.

W rozpoznawanej sprawie w okresie, gdy powstało urządzenie przesyłowe

oraz w okresie, gdy poprzednik prawny wnioskodawcy posiadał je w zakresie

służebności gruntowej, właścicielem nieruchomości, na której je posadowiono

(nieruchomości obciążonej) oraz właścicielem nieruchomości, której użyteczność

służebność miała zwiększyć (nieruchomości władnącej) był Skarb Państwa, który

był

także

właścicielem

przedsiębiorstwa

przesyłowego

korzystającego

ze służebności. Obie nieruchomości: władnąca i obciążona oraz przedsiębiorstwo

przesyłowe pozostawały jedynie w tzw. zarządzie operatywnym przedsiębiorstw

państwowych: nieruchomość obciążona w zarządzie K. Hut Szkła, poprzednika

prawnego uczestnika R. P., zaś nieruchomość władnąca oraz przedsiębiorstwo

przesyłowe w zarządzie T. Okręgowych Zakładów Gazownictwa, poprzednika

prawnego wnioskodawcy. Obowiązujące do chwili wejścia w życie ustawy z dnia 31

stycznia 1989 r. nowelizującej k.c. (Dz. U. Nr 3, poz. 11), t.j: do dnia 31 stycznia

1989 r., przepisy art. 128 k.c. przewidywały, że własność państwowa przysługuje

niepodzielnie państwu a państwowe osoby prawne, w granicach swej zdolności

prawnej, wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części

mienia

ogólnonarodowego

Przedsiębiorstwa

uprawnienia

państwowe

płynące

wykonywały

zatem

z

własności

jedynie

państwowej.

zarząd

mieniem

państwowym, w imieniu własnym, ale na rzecz Skarbu Państwa. Wszelkie prawa

mogły nabywać jedynie na własność Skarbu Państwa, a nie na swoją rzecz. Taka

wykładnia art. 128 k.c. była jednolicie przyjmowana w doktrynie oraz orzecznictwie i

wbrew zarzutom wnioskodawcy, takie samo stanowisko zajął Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu powołanego przez skarżącego wyroku z dnia 15 kwietnia 1966 r. I CR

80/66 (OSNC 1967/2/24) wydanego już na gruncie art. 128 k.c. oraz we

wcześniejszej uchwale z dnia 16 października 1961 r. I CO 20/61 (OSNC

1962/2/41). Także obecnie wykładnia taka jest powszechnie przyjmowana przez

Sąd Najwyższy (porównaj między innymi postanowienie z dnia 25 stycznia 2006r. I

CSK 11/05 (nie publ.). Powyższe zasady odnosiły się także do posiadania, jeżeli

wykonywane było przez przedsiębiorstwo państwowe. Posiadanie stanowiło

wówczas składnik mienia państwowego a posiadaczem był Skarb Państwa, choć

na zewnątrz jako posiadacz występowała zarządzająca mieniem państwowym

osoba prawna. W konsekwencji upływu okresu zasiedzenia, własność lub inne

prawo rzeczowe nabywał Skarb Państwa, a nie państwowa osoba prawna będąca

zarządcą mienia państwowego. Korzystanie z nieruchomości oraz ze służebności

gruntowych przez przedsiębiorstwo państwowe następowało zatem na rzecz

Skarbu Państwa.

Do dnia 31 stycznia 1989 r., gdy obowiązywały powyższe zasady i gdy

zarówno właścicielem nieruchomości obciążonej jak i posiadaczem służebności

gruntowej przesyłu oraz właścicielem nieruchomości władnącej był Skarb Państwa,

nie mogło w ogóle dojść do zasiedzenia służebności gruntowej przesyłu, skoro, jak

wskazano wyżej, właściciel nie może nabyć przez zasiedzenie służebności

gruntowej na nieruchomości stanowiącej jego własność.

Nie ma zatem podstaw do zaliczenia do okresu posiadania służebności

przez wnioskodawcę po dniu 1 lutego 1989 r., okresu korzystania ze służebności

przed tą datą przez jego poprzednika prawnego - przedsiębiorstwo państwowe,

skoro posiadanie to nie mogło doprowadzić do zasiedzenia. Podobne stanowisko

zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 lipca 2008 r. III CSK 73/08

(nie publ.), wydanym w sprawie o zbliżonym stanie faktycznym i prawnym.

Trzeba więc uznać, że dopiero od chwili, gdy przedsiębiorstwo państwowe,

będące poprzednikiem prawnym wnioskodawcy mogło nabyć na swoją rzecz przez

zasiedzenie służebność przesyłu, a więc od dnia 1 lutego 1989 r., może zacząć

biec okres posiadania służebności prowadzący do jej zasiedzenia, bowiem doszło

wówczas do rozdzielenia osoby posiadacza służebności oraz osoby właściciela

nieruchomości

obciążonej

i

zasiedzenie

służebności

przez

posiadające

ją przedsiębiorstwo państwowe stało się możliwe. Wnioskodawca może zatem

zaliczyć do okresu swojego posiadania służebności okres posiadania jej przez jego

poprzednika prawnego od powyższej daty, co jednak, przy niekwestionowanej

przez skarżącego złej wierze oraz niekwestionowanym okresie zasiedzenia, nie

wystarcza do upływu tego okresu, koniecznego do zasiedzenia służebności.

Bez znaczenia są w tej sytuacji zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące kwestii

wykazania przejścia posiadania służebności ze Skarbu Państwa na poprzednika

prawnego wnioskodawcy, w jeden ze sposobów wskazanych w art. 348-351 k.c.

Można więc jedynie na marginesie stwierdzić, że nie chodzi o wykazanie,

iż wnioskodawca jest następcą prawnym swojego poprzednika - przedsiębiorstwa

państwowego, jak zdaje się rozumieć wnioskodawca, lecz o wykazanie

przeniesienia

posiadania

służebności

przesyłu

przez

Skarb

Państwa

na

poprzednika prawnego wnioskodawcy lub wnioskodawcę. Zagadnienie w jaki

sposób przeniesienie to można wykazać w odniesieniu do przejścia posiadania

nieruchomości, a więc zbliżonej kwestii, rozważał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

18 maja 2007 r. I CSK 64/07 (nie publ.) i uznał, że za dokument stwierdzający,

iż doszło do przeniesienia posiadania nieruchomości, może służyć decyzja

uwłaszczeniowa wydana w oparciu o art. 2 ust. 3 ustawy o zmianie u.g.g. (Dz. U.

z 1990 r., Nr 79, poz. 464, ze zm.). Jak wskazano wyżej kwestia ta jednak nie ma

znaczenia w rozpoznawanej sprawie, wobec nie upłynięcia jeszcze okresu

koniecznego do zasiedzenia nieruchomości, także przy wykazaniu przejścia

posiadania służebności. Podobnie, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy,

są kasacyjne zarzuty oparte na drugiej podstawie, które niezależnie od tego

są także nieuzasadnione, bowiem Sąd drugiej instancji nie naruszył art. 230 ani

art. 228 k.p.c., a jego uzasadnienie odpowiada wymaganiom art. 328 § 3 w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną a na podstawie art. 520 § 2 w zw. z art. 13 § 2, art. 391

§ 1 oraz art. 39821 k.p.c. zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestnika R. P. zwrot

kosztów postępowania kasacyjnego.