I CSK 490/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 490/12

POSTANOWIENIE

Dnia 23 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta m.st.Warszawy

przy uczestnictwie B. P. i J. K.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika B. P.

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 28 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 28 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił

apelację uczestnika postępowania B. P. od postanowienia Sądu pierwszej instancji

utrzymującego w mocy dokonany w dniu 21 lipca 2011 r. przez referendarza

sądowego na wniosek Skarbu Państwa Prezydenta m. st. Warszawy wpis w dziale

II księgi wieczystej KW 463243/6 wnioskodawcy jako właściciela na podstawie

decyzji Urzędu Dzielnicowego z dnia 1 marca 1979 r. znak R1.70-7016/79 o

przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego S. i M. małżonków B.

Sądy ustaliły między innymi, że w dziale II przedmiotowej księgi wieczystej,

założonej na wniosek B. P. z dnia 22 lipca 2009 r., wpisani byli jako

współwłaściciele B. P. i J. K. w odpowiednich częściach ułamkowych na podstawie

Aktu Własności Ziemi z dnia 24 lutego 1975 r. wydanego na rzecz S. i M. małż. B.,

postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po nich oraz umowy sprzedaży z dnia

24 sierpnia 2001 r. dotyczącej spadku.

W dniu 22 stycznia 2010 r. Skarb Państwa złożył wniosek o wpisanie go

w

dziale

II

powyższej

księgi

wieczystej

jako

właściciela

przedmiotowej

nieruchomości na podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej z dnia 1 marca

1979 r. R1. 70-7016/79 o przejęciu gospodarstwa rolnego małżonków S. i M. B. na

własność Państwa w oparciu o przepisy art. 45 i art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 27

października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla

rolników i ich rodzin (Dz. Nr 32, poz. 140 ze zm. – dalej: „ustawa z dnia 27

października 1977r.”).

Sądy obu instancji uznały, że załączona do wniosku Skarbu Państwa

przedmiotowa

decyzja

administracyjna

może

stanowić

podstawę

wpisu

wnioskodawcy jako właściciela nieruchomości, gdyż wydana została przez

właściwy organ, na podstawie obowiązujących wówczas przepisów prawa i jest

ostateczna, a zatem wiąże sądy, które nie są uprawnione nie tylko do badania

merytorycznej zasadności tej decyzji lecz także nie są uprawnione do badania

wskazywanych przez uczestnika postępowania różnic w podpisie osoby, która

w imieniu organu administracyjnego podpisała decyzję a następnie potwierdziła jej

ostateczność.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że wynikający z art. 6268 § 2 k.p.c.

ograniczony zakres kognicji sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym nie

pozwala na prowadzenie jakichkolwiek własnych dowodów i czynienie ustaleń.

Możliwość zakwestionowania przez sąd decyzji administracyjnej stanowiącej

podstawę wpisu ograniczona jest jedynie do sytuacji bezwzględnej nieważności

decyzji, a więc, gdy została ona wydana przez organ oczywiście niewłaściwy, bez

jakiejkolwiek podstawy prawnej albo z oczywistym naruszeniem administracyjnego

prawa materialnego lub procesowego. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie taka

sytuacja nie występuje, wszelkie zarzuty uczestników dotyczące ważności decyzji

z dnia 1 marca 1978 r. nie mogły mieć wpływu na zasadność wniosku o wpis

Skarbu Państwa.

Sąd Odwoławczy nie podzielił również apelacyjnego zarzutu naruszenia art.

52 ust. 3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. ani art. 34 u.k.w.h.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach uczestnik B.P. w ramach

pierwszej podstawy zarzucił naruszenie art. 31 ust. 2 u.k.w.h. przez błędną

wykładnię i przyjęcie w jej wyniku, że decyzja administracyjna z dnia 1 marca 1979

r. jest wystarczającą podstawą do wykreślenia dotychczasowych współwłaścicieli i

wpisu Skarbu Państwa jako właściciela przedmiotowej nieruchomości oraz art. 34

u.k.w.h. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że Skarb Państwa nie był zobowiązany

do wykazania następstwa prawnego po osobie wpisanej w księdze wieczystej jako

właściciel.

W ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie art. 6268 § 2 k.p.c. przez

uznanie, że decyzja z dnia 1 marca 1979 r. może stanowić podstawę wpisu Skarbu

Państwa jako właściciela nieruchomości i odmowę zbadania tego dokumentu

w zakresie podniesionych przez uczestników zarzutów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W

rozpoznawanej

sprawie

przedmiotem

sporu

były

dwie

kwestie.

Po pierwsze, czy Sąd mógł i powinien zbadać zarzuty uczestników postępowania

dotyczące wad i niejasności dokumentu w postaci decyzji administracyjnej z dnia

1 marca 1979 r. mającej stanowić podstawę wykreślenia ich jako współwłaścicieli

nieruchomości i wpisania w to miejsce Skarbu Państwa i po drugie, czy

wnioskodawca obowiązany był wykazać i czy wykazał- zgodnie z wymaganiami art.

34 u.k.w.h .- następstwo prawne po obojgu współwłaścicielach przedmiotowej

nieruchomości małżonkach S. i M. B., skoro załączył do wniosku o wpis decyzję z

dnia 1 marca 1979 r. o przejęciu nieruchomości na własność Państwa na podstawie

art. 45 i 52 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r., wydaną na wniosek

złożony tylko przez jednego współwłaściciela nieruchomości – S. B.

W pierwszej kwestii odpowiedź zależy od tego, jakie wady i niejasności

decyzji administracyjnej, mającej być podstawa wpisu do księgi wieczystej,

wskazali uczestnicy, jako podlegające ocenie Sądu. Nie ulega bowiem wątpliwości,

co trafnie stwierdziły Sądy obu instancji i co nie jest kwestionowane w skardze

kasacyjnej, że sąd powszechny, nie tylko wieczystoksięgowy, nie jest uprawniony

do badania i oceny merytorycznej zasadności decyzji administracyjnej. Ponieważ

jednak sąd jest związany jedynie decyzją administracyjną ostateczną i wykonalną

i tylko taka decyzja może być podstawą wpisu w księdze wieczystej, do zakresu

kognicji sądu wieczystoksięgowego należy badanie, czy właśnie taka jest decyzja,

którą wnioskodawca załączył do wniosku jako podstawę wpisu. Nie prowadzi to

bowiem do merytorycznego badania decyzji ani podważania jej treści, a jedynie do

stwierdzenia, czy decyzja ta spełnia wymagania określone w art. 107 k.p.a. i czy

dokument złożony do akt jest urzędowo poświadczonym odpisem, w rozumieniu

art. 250 § 1 k.p.c. Badaniu sądu podlega więc to, czy dokument ten ma

odpowiednie pieczęcie i podpisy oraz czy decyzja administracyjna mająca być

podstawą wpisu jest ostateczna i wykonalna. W zakres tego badania wchodzi

zatem także i to, czy osoba, która stwierdziła ostateczność decyzji administracyjnej

mającej stanowić podstawę wpisu do księgi wieczystej, była do tego uprawniona

(porównaj między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2013 r.

IV CSK 653/12, z dnia 10 kwietnia 2013 r. IV CSK 551/12 i z dnia 12 grudnia

2007 r. V CSK 295/07, niepubl. oraz z dnia 7 kwietnia 1999 r. I CKN 1079/97,

OSNC 1999/11/189).

Uczestnicy

postępowania

wskazywali

na

następujące

niezgodności,

niejasności i braki decyzji administracyjnej z dnia 1 marca 1979 r., które

rzeczywiście w niej występują:

Po pierwsze na odpisie tej decyzji, poświadczonym za zgodność w dniu

18 stycznia 2011 r., pod tekstem uzasadnienia decyzji widnieje pieczątka:

„Z upoważnienia

Naczelnika

Dzielnicy

[…]

Kierownik

Wydziału

Rolnictwa,

Leśnictwa i Skupu B. F.” a pod nią ręcznie wykonany podpis, zaś poniżej adnotacja:

„Decyzja niniejsza stała się ostateczna i podlega wykonaniu. W-wa dn. 20 VI 1979

r.”, pod którą brak pieczęci Urzędu Dzielnicy […] a jedynie przystawiono tę samą,

wyżej opisaną pieczątkę stanowiącą upoważnienie dla B. F., natomiast wykonany

pod nią ręcznie podpis jest niewątpliwie inny niż widniejący pod taką samą

pieczątką przystawioną powyżej, pod tekstem uzasadnienia decyzji. Wskazuje to,

że jeden z tych podpisów nie był podpisem Kierownika Wydziału Rolnictwa,

Leśnictwa i Skupu: B. F., upoważnionej przez Naczelnika Dzielnicy […] do

podpisywania decyzji oraz stwierdzania jej ostateczności i wykonalności. Ponieważ,

jak wskazano wyżej, w ramach badania, czy decyzja administracyjna mająca być

podstawą wpisu do księgi wieczystej jest ostateczna i wykonalna, sąd bada też, czy

osoba stwierdzająca ostateczność i wykonalność decyzji była do tego uprawniona,

w rozpoznawanej sprawie, wobec tak oczywistych niejasności w tym przedmiocie,

Sąd powinien kwestię tę zbadać i ocenić. W rozpoznawanej sprawie jest to tym

bardziej konieczne, że zgodnie z punktem 3 decyzji z dnia 1 marca 1979 r.,

przeniesienie własności przedmiotowej nieruchomości na Państwo nastąpić miało

dopiero z chwilą uprawomocnienia się decyzji.

Po drugie na opisanym wyżej odpisie decyzji, który ma także inny układ

tekstu niż kserokopia decyzji, brak podpisu M. B.- współwłaścicielki nieruchomości,

który figuruje na kserokopii, co może wskazywać na niezgodność jednego z tych

dokumentów z oryginałem. Jeżeli oryginał dokumentu był podpisany przez M. B.,

nie jest jasne, co podpis ten miałby oznaczać. Ma to zaś istotne znaczenie nie tylko

dla oceny ostateczności i wykonalności decyzji, lecz także dla oceny, czy M. B.,

jako

współwłaścicielka

nieruchomości

gospodarstwa rolnego Państwu.

wyraziła

zgodę

na

przekazanie

Ta zaś kwestia łączy się z drugim zagadnieniem stanowiącym w sprawie

przedmiot sporu i przedmiot zarzutów kasacyjnych, mianowicie koniecznością

wykazania

przez

z wymaganiami

wnioskodawcę

art.

u.k.w.h.,

odpowiednimi

następstwa

dokumentami,

zgodnie

prawnego

obojgu

po

współwłaścicielach nieruchomości - małżonkach S. i M. B.

Z decyzji administracyjnej z dnia

1 marca 1979

r. o przejściu

przedmiotowego gospodarstwa rolnego na własność Państwa wynika, że została

ona wydana na wniosek jedynie S. B., który był tylko współwłaścicielem tej

nieruchomości, wchodzącej w skład jego majątku wspólnego z żoną M., która

wniosku takiego nie złożyła. Nie załączono również dokumentu, z którego

wynikałaby jej zgoda na przejęcie gospodarstwa rolnego przez Państwo. Kasacyjny

zarzut naruszenia art. 34 u.k.w.h. wymaga rozważenia, czy złożenie takiego

dokumentu było warunkiem wpisu, czy też wystarczające było złożenie decyzji

administracyjnej o przejęciu nieruchomości na własność Państwa. Zakresem

kognicji sądu wieczystoksięgowego objęte jest bowiem i to, czy dokument mający

być podstawą wpisu wywołuje skutki materialnoprawne uzasadniające wpis. Sąd

wieczystoksięgowy musi zatem ocenić także skutki cywilnoprawne, jakie wywołuje

decyzja administracyjna mająca stanowić podstawę wpisu do księgi wieczystej.

Jeżeli decyzja taka z mocy ustawy pozbawiona jest w określonym zakresie

skuteczności cywilnoprawnej, to w tym zakresie nie usuwa się ona spod kontroli

sądu (porównaj między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia

2001 r. III CKN 372/00, z dnia 12 czerwca 2003 r. IV CKN 249/01, z dnia 12 grudnia

2007 r. V CSK 295/07, z dnia 18 czerwca 2009 r. II CSK 4/09 i z dnia 20

października 2011 r. III CSK 322/10, niepubl.).

Przejęcie na własność Państwa przedmiotowej nieruchomości nastąpiło na

podstawie art. 45 i art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1979 r. a decyzja

wydana w tym przedmiocie stanowi, w świetle art. 52 ust. 3 ustawy, podstawę

wpisu w księdze wieczystej. Zgodnie zaś z art. 44 tej ustawy, przekazanie następcy

lub Państwu gospodarstwa rolnego objętego wspólnością ustawową nie wymaga

zgody małżonka, który ma prawo do emerytury lub renty inwalidzkiej na podstawie

niniejszej ustawy lub innych przepisów albo dla którego praca w gospodarstwie

rolnym nie stanowiła głównego źródła utrzymania bądź też gospodarstwo rolne

wykazuje niski poziom produkcji rolnej w rozumieniu przepisów szczególnych.

Z przepisu

tego

wynika

zatem,

że

zgoda

małżonka

-

współwłaściciela

gospodarstwa rolnego na przekazanie tego gospodarstwa Państwu w zamian za

emeryturę lub rentę nie jest wymagana jedynie w przypadkach wymienionych w tym

przepisie, natomiast w każdej innej sytuacji zgoda współmałżonka jest wymagana.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 maja 1981 r.

III CRN 73/81 (OSNC 1982/1/12), jeżeli występują przesłanki przewidziane w art.

44 ustawy z dnia 27 października 1977 r., do wpisu zmiany właściciela w księdze

wieczystej nie jest potrzebne złożenie dokumentu potwierdzającego zgodę

współmałżonka na przekazanie gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu.

Jeżeli natomiast brak jest przesłanek przewidzianych w tym przepisie, do

ujawnienia nowego właściciela w księdze wieczystej konieczne jest przedłożenie

dokumentu

zawierającego

wyrażenie

zgody

przez

współmałżonka

lub

potwierdzenie przez niego czynności prowadzącej do przekazania gospodarstwa.

Wobec tego, że ani umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy ani

decyzja o przekazaniu go Państwu, nie przesądzają o istnieniu przesłanek, które

w myśl art. 44 ustawy czynią bezprzedmiotowym wymaganie zgody drugiego

małżonka, z drugiej zaś strony przepisy art. 27 i art. 34 u.k.w.h. zawierają

wymaganie, aby następstwo w prawa osoby wpisanej jako właściciel było

wykazane odpowiednimi dokumentami, należy uznać, że wspomniane trudności

mogą być usunięte w ten sposób, iż w wypadku przekazania gospodarstwa rolnego

następcy lub Państwu przez jednego tylko małżonka, bez zgody drugiego,

wnioskodawca powinien, obok wniosku o wpis nowego stanu własności przedłożyć

nie tylko umowę lub decyzję o przekazaniu gospodarstwa Państwu, lecz także albo

potwierdzenie drugiego małżonka albo zaświadczenie właściwego organu,

stwierdzające istnienie jednej z przesłanek przewidzianych w art. 44 ustawy, co

czyni zbędnym wymaganie zgody drugiego małżonka lub jego potwierdzenia.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w omawianym orzeczeniu, do uzupełnienia w tym

zakresie wniosku o wpis ma zastosowanie art. 46 u.k.w.h. Obecnie odpowiednikiem

tego przepisu jest art. 6268 k.p.c.

Podzielając powyższe stanowisko trzeba także podzielić kasacyjny zarzut

naruszenia art. 34 u.k.w.h. oraz art. 6268 § 2 k.p.c., gdyż zaskarżony wpis został

dokonany mimo niezłożenia przez wnioskodawcę wskazanych wyżej, koniecznych

dokumentów oraz niewyjaśnienia kwestii ostateczności i wykonalności decyzji

administracyjnej mającej stanowić podstawę wpisu. Skutkuje to koniecznością

uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego (art. 39815 oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c.).