I CSK 489/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 489/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSA Andrzej Niedużak

w sprawie z powództwa M. G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Aresztu Śledczego W. i in. - o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 lutego 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2010 roku Sąd Okręgowy w W. oddalił

powództwo o ochronę dóbr osobistych wniesione przez M. G. przeciwko Skarbowi

Państwa, reprezentowanemu przez Dyrektora Aresztu Śledczego W. /…/.

Z ustaleń wynika, że powód był dziewięciokrotnie osadzany w różnych

zakładach karnych w okresie od 2001 do 2009 roku. Będąc pozbawionym wolności

przebywał w celach, których powierzchnia z reguły była mniejsza niż przewidziana

dla tego typu pomieszczeń, przy uwzględnieniu liczby osób w niej przebywających.

Stan tych pomieszczeń był zły, cele nie były odnowione i wietrzone, występowały

w nich zawilgocenia oraz „grzyb”, ciepła woda była tylko raz w tygodniu. W wyniku

tych warunków powód często się przeziębiał i nie pracował.

Sąd Okręgowy uznał, że powód nie wykazał, aby warunki w których

przebywał w zakładach karnych prowadziły do naruszenia jego dóbr osobistych.

Powód,

odbywający

karę

pozbawiania

wolności,

winien

się

był

liczyć

z ograniczeniami i dolegliwościami, jakie z konieczności ta sytuacja niesie ze sobą

oraz podporządkować się zasadom obowiązującym w zakładach. Zakłady karne nie

były w stanie zapewnić powodowi lepszych warunków bytowych. Przeludnienie

w celach nie miało jednak charakteru stałego. W przypadku przekroczenia ilości

osadzonych w stosunku do ilości miejsc dyrektor Aresztu Śledczego wydawał

zarządzenia zezwalające na umieszczenie osadzonych w celach o powierzchni

mniejszej niż 3 m2 na osobę w sytuacjach szczególnie uzasadnionych. Warunki,

w których

powód

przebywał,

nie

były

wynikiem

bezprawnego

działania

skierowanego wprost przeciwko niemu. Sąd Okręgowy uznał w konsekwencji, że

nie zostały spełnione przesłanki z art. 24 w związku z art. 445 i 448 k.c. Podkreślił,

że chociaż warunki, w których powód przebywał w celi można uznać jako

naruszające jego godność osobistą i prawo do prywatności, jednak nie były

wynikiem bezprawnego działania pozwanego. Sąd ten wskazał także, iż przy

zastosowaniu art. 448 k.c. konieczne jest wykazanie nie tylko bezprawnego, lecz

także zawinionego naruszenia dóbr osobistych. W ocenie Sądu, brak było

w zachowaniu strony pozwanej zawinienia, które mogłoby stanowić źródło krzywdy.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 10 lutego 2011 roku oddalił apelację

powoda od powyższego wyroku, podzielając dokonane przez Sąd Okręgowy

ustalenia

i

ocenę

prawną.

Naruszenie

w

stosunku

do

powoda

normy

powierzchniowej określonej w art. 110 § 2 k.k.w. oraz uznanie art. 248 k.k.w. za

niezgodny z Konstytucją mocą wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 maja

2008 r., SK 25/07, nie prowadzi, zdaniem Sądu, do uwzględnienia roszczenia.

Niezgodny z Konstytucją przepis utracił moc obowiązującą dopiero z dniem

6 grudnia 2009 r. Działania względem powoda, polegające na umieszczeniu go

w celi o za małym metrażu, podejmowane przed tą datą, nie mogą być uznane za

bezprawne tylko z tej przyczyny, że przepis art. 248 k.k.w. później został uchylony.

Brak zawinionego działania pozwanego wyklucza uwzględnienie apelacji.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983 § 1 pkt. 1 k.p.c.), powód zarzucił naruszenie art. 24 k.c. w związku z art.

448 k.c. poprzez ich niewłaściwą wykładnię wskutek przyjęcia, że zaistniałe

w sprawie

okoliczności

nie

uzasadniały

zasądzenia

na

ich

podstawie

zadośćuczynienia za doznane krzywdy; art. 6 k.c. poprzez przerzucenie ciężaru

dowodu na powoda w celu wykazania naruszenia jego dóbr osobistych

i niezgodności z prawem warunków odbywania przez niego kary pozbawienia

wolności, podczas, gdy ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na stronie

pozwanej; art. 248 § 1 k.k.w. poprzez przyjęcie, że prawidłowo zastosowano wobec

osadzonego możliwość umieszczenia go w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m 2 na

osobę, podczas, gdy nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające potrzeby

i osadzenia na czas określony.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie

apelacji, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest zasadna. Oddalając zgłoszone w sprawie roszczenie

orzekające Sądy uznały, że powód nie wykazał zawinionego działania pozwanego,

co wyklucza zastosowanie art. 448 k.c. Taką wykładnię przytoczonego przepisu

mogło

usprawiedliwiać

umieszczenie

go

wśród

przepisów

dotyczących

odpowiedzialności deliktowej, która w większości przypadków oparta jest na

zasadzie winy. Zarówno jednak w doktrynie, jak i orzecznictwie przyjmuje się, że

w odniesieniu do roszczeń opartych na tym przepisie wina pozostaje poza

przesłankami określającymi obowiązek odszkodowawczy. Zwrócić trzeba uwagę,

że dochodzone w sprawie roszczenie dotyczy wykonywania władzy publicznej,

dlatego też zastosowanie znajduje konstytucyjna zasada odpowiedzialności za

działanie niezgodne z prawem (art. 77 ust. 1 Konstytucji). Odpowiedzialność ta,

jako niezależna od winy, jest surowsza. Prokonstytucyjna wykładnia art. 448 k.c.

w odniesieniu do odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną za niezgodne działania

władzy publicznej przy wykonywaniu wyroków pozbawienia wolności została

przedstawiona m.in. w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r.,

V CSK 431/06 (OSNC 2008, nr 1, poz. 13) i z dnia 22 października 2007 r., II CSK

269/07 (OSNC-ZD 2008, nr C, poz. 75). Najpełniejszy wyraz znalazła w uchwale

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11

(OSNC 2012, nr 2, poz. 15), w której wprost stwierdzono, że odpowiedzialność

Skarbu Państwa na podstawie art. 448 k.c. za krzywdę wyrządzoną naruszeniem

dóbr osobistych poprzez umieszczenie osoby pozbawionej wolności w celi

o powierzchni mniejszej niż 3 m2 na osadzonego jest niezależna od winy.

W uchwale tej stwierdzono również, że samo umieszczenie skazanego w takich

warunkach może stanowić wystarczającą przesłankę stwierdzenia naruszenia dóbr

osobistych. Nie oznacza to, że sam ten fakt zawsze wystarcza do uwzględnienia

roszczenia o ochronę dóbr osobistych, nie zawsze bowiem można mówić

o bezprawności działania pozwanego.

W obecnym stanie prawnym warunki, w jakich skazany odbywa karę

pozbawienia wolności, określa art. 110 k.k.w. w brzmieniu obowiązującym od dnia

6 grudnia 2009 r. Zgodnie z tym przepisem przypadająca na jednego skazanego

powierzchnia w celi mieszkalnej wynosi nie mniej niż 3 m 2 oraz określa warunki,

jakim muszą odpowiadać cele. Określa też szczegółowo sytuacje, w jakich można

i na jaki czas (nie dłuższy niż 14 dni) umieścić skazanego w celi o mniejszej

powierzchni (nie mniejszej jednak niż 2 m 2 na osobę) i przewiduje skargę do sądu.

W poprzednio obowiązującym stanie prawnym art. 248 § 1 k.k.w., uznany

następnie za niezgodny z Konstytucją, przewidywał możliwość osadzenia

skazanego, na podstawie decyzji dyrektora zakładu karnego lub aresztu śledczego,

w celi o mniejszej powierzchni. Przepis ten nieprecyzyjnie określał, że może to

nastąpić w „szczególnie uzasadnionych wypadkach” i „na czas określony”.

Sąd Apelacyjny uznał, że skoro roszczenie pozwanego dotyczy działania

pozwanego w poprzednim stanie prawnym, a na podstawie obowiązującego w tym

czasie art. 248 k.k.w. zostały wydane stosowne decyzje, nie zachodzi po stronie

pozwanego bezprawność działania. Wskazał też, że podstawowe wymogi co do

warunków odbywania kary zostały spełnione, a warunki te nie były na tyle dotkliwe,

aby powodować dolegliwości ponad miarę. Trafnie jednak zarzucił skarżący, że nie

jest to okoliczność wystarczająca dla wykazania braku bezprawności, oraz, że

ciężar wykazania braku bezprawności spoczywa na pozwanym (art. 24 w związku

z art. 6 k.c.). W okolicznościach sprawy nie może ulegać wątpliwości, że warunki,

w jakich przebywał powód naruszyły jego dobra osobiste w postaci godności

i prawa do prywatności. Ustalił to Sąd Okręgowy, a ustalenia te podzielił również

Sąd Apelacyjny. Dla wykazania braku bezprawności naruszenia nie wystarczy

stwierdzenie, że przyczyną naruszenia dóbr osobistych osadzonego w zakładzie

karnym lub areszcie śledczym jest trudna ekonomiczna sytuacja kraju. Nawet

w poprzednio

obowiązującym

stanie

prawnym

umieszczenie

więźnia

w przeludnionej celi mogło nastąpić jedynie w wypadkach szczególnych i na czas

określony. Nie zostało wyjaśnione w sprawie, na czym polegał szczególny wypadek

dotyczący powoda, jak długo trwał stan odbiegający od przyjętych standardów oraz

czy związane z tym dolegliwości były w inny sposób łagodzone (np. przez

przebywanie w otwartych pomieszczeniach). Trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, że

nie w każdym wypadku stwierdzenie naruszenia dóbr osobistych wymaga

zasądzenia zadośćuczynienia, jednak ocena zasadności powództwa w tym

przedmiocie możliwa jest dopiero po rozważeniu wszystkich okoliczności

dotyczących warunków odbywania przez powoda tymczasowego aresztowania

i kary pozbawienia wolności.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 15 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego, w tym kosztach pomocy prawnej udzielonej

z urzędu, orzeknie Sąd Apelacyjny w orzeczeniu końcowym.

db