I CSK 478/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 478/08

POSTANOWIENIE

Dnia 16 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Anna Matura

w sprawie z wniosku G. F. i A. W.

przy uczestnictwie W. T., i in.

o wpis,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców od postanowienia

Sądu Okręgowego w W.

z dnia 25 stycznia 2008 r.,

Oddala skargę kasacyjną i orzeka, że każdy uczestnik

ponosi koszty

postępowania

z udziałem w sprawie.

Uzasadnienie

kasacyjnego

związane

Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z 25 stycznia 2008 r. oddalił apelację

wnioskodawców od postanowienia Sądu Rejonowego prowadzącego księgę

wieczystą [...] oddalającego wniosek o wpis wykreślenia

z działu III księgi

wieczystej służebności gruntowych, przytaczając następujące uzasadnienie oparte

na bezspornych okolicznościach ustalonych przez Sąd Rejonowy prowadzący

księgę wieczystą.

Wnioskodawcy w postępowaniu upadłościowym, nabyli aktem notarialnym

z 4 sierpnia 2006 r. na współwłasność, nieruchomość stanowiącą lokal

niemieszkalny obciążoną wyłącznie służebnościami gruntowymi polegającymi na

prawie korzystania z miejsca parkingowego ustanowionymi na rzecz kilkudziesięciu

właścicieli nieruchomości lokalowych (lokali mieszkalnych stanowiących przedmiot

odrębnej własności). W akcie tym wnosili o wykreślenie w dziale III księgi wpisów

dotyczących 96 służebności gruntowych.

Uprawnieni z tytułu służebności w postępowaniu

o wpis wykreślenia

domagali się oddalenia wniosku.

Sąd Rejonowy prowadzący m.in. księgę wieczystą nieruchomości obciążonej

oddalił

wniosek A. W. i G. F. w części dotyczącej

wykreślenia z działu III.

dziewięćdziesięciu sześciu służebności gruntowych powołując jako podstawę

prawną art. 1000 k.p.c., postanawiający w § 3. o pozostawieniu w mocy

ujawnionych przez wpis w księdze wieczystej służebności stanowiących wyłączne

obciążenie nieruchomości. Przepisy kodeksu postępowania cywilnego miały

zastosowanie

ze

względu

na

art.

§

rozporządzenia

Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24.X.1934 r. - Prawo upadłościowe.

Taką interpretację art. 1000 § 1 i 3 k.p.c. akceptował Sąd Okręgowy

w postanowieniu oddalającym apelację wnioskodawców.

Wnioskodawcy w skardze kasacyjnej zarzucili błędną wykładnię art. 1000 § 3

k.p.c. przez przyjęcie, że przepis ten dotyczy służebności gruntowych będących

przedmiotem wniosku.

Skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna oparta została na pierwszej podstawie kasacyjnej

(art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), ponieważ regulacja zawarta w art. 1000 § 1-3 k.p.c. ma

charakter materialnoprawny, gdyż dotyczy wygaśnięcia lub utrzymywania się praw

rzeczowych ograniczonych oraz praw osobistych podlegających wpisowi w księdze

wieczystej. Ponieważ ich wygaśnięcie jest „istotą sprawy” nie ma potrzeby

rozważania, czy uchybienie przepisu wskazywanego przez skarżących mogło mieć

wpływ na treść orzeczenia.

Interpretacja

art.

1000

§

k.p.c.

rozstrzygnięcia, sugerowana przez skarżących,

prowadząca

do

odmiennego

wymaga ograniczenia

zakresu

podmiotowego użytkowania i służebności do kręgu uprawnionych z umowy

dożywocia (dożywotników). Uzasadniając to stanowisko skarżący odwołują się

przede wszystkim do art. 908 § 2 k.c., zaliczającego do treści prawa dożywocia

użytkowanie, służebność mieszkania lub inną służebność osobistą oraz prawo do

powtarzających się świadczeń. Z tego unormowania wywodzą zapatrywanie

o treści § 3 art. 1000 k.p.c., jako odnoszącego się tylko do praw przysługujących

dożywotnikowi – w przeciwieństwie do art. 730 d. k.p.c. odnoszącego się do

wymienionych praw bez względu na podmiot uprawniony.

Przedstawiona w skardze wykładnia art. 1000 k.p.c. nie może być

akceptowana.

Reguły dotyczące rozwiązywania kolizji między uprawnieniem nabywcy

w postępowaniu egzekucyjnym

kodeksu

postępowania

ustanowione w art. 1000 i 1001 obowiązującego

cywilnego

odpowiadają

z

niewielkimi

zmianami

rozwiązaniom przyjętym w art. 730 – 732 d. k.p.c. Wątpliwości podnoszone przez

skarżących wynikają ze struktury art. 1000 § 1 k.p.c. wysuwającego na pierwsze

miejsce regułę wygaśnięcia wszelkich praw oraz skutków ujawnienia praw

i roszczeń osobistych ciążących na nieruchomości. W kodeksie dawnym w art. 730

§ 1 k.p.c. ustawodawca na pierwszym miejscu wymieniał prawa utrzymane w mocy,

jeżeli zostaną spełnione dodatkowe przesłanki, tj. pierwszeństwo przed wszystkimi

hipotekami albo wartość znajdującą pełne pokrycie w cenie nabycia. W takim

przypadku wartość ta była zaliczona na poczet ceny. Różnice między prawami

wymienionymi w art. 730 § 1 d. k.p.c. oraz prawami wymienionymi jako wyjątek od

zasady wskazanej w art. 1000 § 1 k.p.c. (wygaśnięcia wszelkich praw i skutków

roszczeń ujawnionych) sprowadzają się do zastąpienia ciężarów realnych prawami

dożywotnika.

Rozwiązanie to jest zrozumiałe przy uwzględnieniu, że ciężar realny jako

prawo rzeczowe ograniczone wg art. 279 § 1 prawa rzeczowego polegał m.in. na

obowiązku powtarzających się świadczeń na rzecz oznaczonej osoby ze strony

każdoczesnego właściciela nieruchomości. Przepisy o prawie pn. ciężaru realnego

było stosowane przy określaniu uprawnień dożywotnika, na co wyraźnie zezwalał

art. 281 § 2 pr. rzecz. postanawiający, że /.../ obowiązek świadczeń na rzecz

dożywotnika na podstawie umowy o dożywocie uważa się za ciężar realny, bez

względu na rodzaj świadczeń i bez względu na to, czy chodzi o powtarzające się

świadczenia.

Uchylenie na podstawie art. III ust. 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r.

Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny przepisów prawa rzeczowego, możliwości

ustanawiania ciężarów realnych wymagała dostosowania przepisów kodeksu

postępowania

cywilnego

regulujących

w

tym

akcie

wygaśnięcie

praw

przysługujących dożywotnikowi w razie sprzedaży nieruchomości w drodze

egzekucji sadowej lub sprzedaży w postępowaniu upadłościowym. Nie zmieniało to

jednak w istotnym zakresie sposobu regulacji wyważającej interesy dwóch grup

uprawnionych zasługujących na ochronę: nabywcy licytowanej nieruchomości oraz

praw wynikających ze zróżnicowanych stosunków prawnorzeczowych (użytkowania

i służebności), a także praw dożywotnika.

Nie ma żadnych podstaw do twierdzenia, że zmiana dokonana przy

wprowadzaniu w życie nowego kodeksu postępowania cywilnego pozbawiała

ochrony innych niż dożywotnicy uprawnionych z tytułu użytkowania lub służebności.

Ustawodawca w art. 1000 § 3 k.p.c. wyraźnie starał się godzić kolizyjne interesy

nabywcy i uprawnionych ze stosunków prawnorzeczowych, a także wewnątrz tej

grupy. Potrzebę taką uzasadnia unormowanie z § 1 postanawiające o wygaśnięciu

hipotek w razie przysądzenia własności i zaspokajaniu się wierzycieli hipotecznych

z sumy uzyskanej w podziale. Realizm w ocenie skuteczności egzekucji nakazywał

przypisanie takiego samego skutku, tj. wygaśnięcia ich praw wszystkim

uprawnionym z tytułu użytkowania, służebności (innej niż droga konieczna

a obecnie także służebność przesyłu) oraz z tytułu dożywocia. Dlatego uprawnieni

z wymienionych trzech grup mogą (art. 1000 § 1 k.p.c.) uzyskać ekwiwalent swoich

praw uczestnicząc w planie podziału wg reguł określonych w art. 1025 i 1026 k.p.c.,

w wypadku, gdy nie przysługuje im pierwszeństwo wynikające z wpisu (art. 12

u.k.w.h.). W przeciwnej sytuacji. tj. w razie przysługiwania pierwszeństwa przed

hipotekami albo braku obciążenia hipotecznego, a także w razie pełnego pokrycia

wartości tych praw w cenie, prawa obciążające utrzymują się mimo przejścia

własności na nabywcę. Brak pełnego pokrycia wartości praw w cenie nabycia nie

wyklucza jednak utrzymania służebności na podstawie orzeczenia sędziego na

warunkach określonych w art. 1001 k.p.c. Przepis ten jednak nie różnicuje

kompetencji sądu ze względu na rodzaj służebności lub tytuł prawny (dożywotnik

lub inni).

Przytoczone wyjaśnienia odnośnie do treści przepisu art. 1000 § 3 k.p.c.,

jego funkcji i okoliczności wprowadzenia w życie wskazują na brak dostatecznych

podstaw do przyjęcia interpretacji sugerowanej przez skarżących, jakoby

uprawnieni z innych tytułów niż umowa dożywocia w każdym wypadku musieliby

tracić swoje prawa i zaspokajać ich wartość z sumy uzyskanej z egzekucji.

Przeciwnie, przyznane kompetencje w art. 1001 k.p.c. odnoszące się do

służebności gruntowych, tj. jednego tylko z praw wymienionych w art. 1000 § 3

k.p.c., lecz bez ograniczenia do dożywotników, wskazuje na konsekwentne objęcie

regulacją art. 1000 § 1 k.p.c. wszystkich uprawnionych, przedmiotowe wyłączenie

niektórych praw w § 2 i unormowanie sytuacji szczególnych umożliwiających

zachowanie praw wymienionych w § 3 lub niektórych z nich (art. 1001 k.p.c.).

W rozpoznawanej sprawie, stosownie do ustaleń, nieruchomość stanowiąca

garaż nie była obciążona hipotekami a ustalenie, czy wartość służebności znajduje

pełne pokrycie w cenie jest dokonywane w toku sporządzania planu podziału.

Sąd prowadzący księgę wieczystą nie dysponował postanowieniem o wygaśnięciu

służebności nie miał zatem podstawy do uwzględnienia wniosku o wykreślenie

służebności (art. 6268 § 2 k.p.c.). Prawomocne postanowienie o przysądzeniu

własności zgodnie z art. 999 § 1 k.p.c. stanowi tytuł do ujawnienia na rzecz

nabywcy prawa własności, natomiast wykreślenia obciążeń innych niż hipoteki

dotyczy art. 1003 § 1 k.p.c. wymagający sporządzenia planu podziału.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c., a w zakresie

kosztów postępowania na podstawie art. 520 § 1 k.p.c., oddalił skargę kasacyjną.

(eb)