I CSK 475/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 475/11

POSTANOWIENIE

Dnia 25 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Iwona Koper

w sprawie z wniosku Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej E.

w W.

przy uczestnictwie M. B., M. K.-P., Miasta Stołecznego Warszawy, Z. P., A. P., J.

P., W. P., Skarbu Państwa - Prezydenta m.st. Warszawy, D. S. i Z. S.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 25 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczek M. B., M. K.-P., D. S. i Z. S.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 maja 2011 r.,

oddala

skargę

kasacyjną

i

wnioski

zainteresowanych

o przyznanie kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 9 grudnia 2008 r. stwierdził, że Skarb

Państwa nabył przez zasiedzenie z dniem 31 grudnia 1987 r. własność

nieruchomości położonej w W. przy ul. C., N. i Z., stanowiącej działki: nr 17/30

o powierzchni 41 m2, nr 17/32 o powierzchni 13 m2, nr 17/34 o powierzchni 74 m2,

nr 17/35 o powierzchni 570 m2, nr 17/38 o powierzchni 99 m2 i nr 17/39

o powierzchni 426 m2, w obrębie 1-03-07, dla których Sąd Rejonowy prowadzi

księgę wieczystą nr „X”.

Ustalił, że nieruchomość ta wchodziła w skład „Kolonii S. " rej. hip. [...] i była

objęta działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu

gruntów na obszarze Miasta Stołecznego Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279). Na

jego podstawie z dniem 21 listopada 1945 r. Iex lege przeszła na własność Gminy

Miasta Stołecznego Warszawy, a od 1950 r. (po likwidacji gmin) stała się

własnością Skarbu Państwa, który wpisano do księgi wieczystej w dniu 14 listopada

1967 r. w miejsce poprzednich właścicieli S. i W. małżonków P. W 1965 r. A. P.

złożył wniosek o przyznanie wieczystego użytkowania gruntu przy ul. Z. Nr [...].

Otrzymał decyzję Prezydium Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z

dnia 22 listopada 1965 r., odmawiającą przyznania mu własności czasowej ze

względu na przeznaczenie terenu pod zabudowę wielorodzinną z usługami.

W dniu 3 czerwca 1967 r. wydano decyzję lokalizacyjną przeznaczającą ten

teren na realizację osiedla mieszkaniowego. Z kolei dnia 3 lutego 1968 r.

Prezydium Rady Narodowej - Wydział Gospodarki Nieruchomościami przekazało

nieruchomość w użytkowanie Dyrekcji Rozbudowy Miasta. Decyzję podpisał

zastępca kierownika Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, nie

przedkładając upoważnienia do jej wydawania w imieniu Wydziału. Dyrekcja

Rozbudowy Miasta w dniu 22 lutego 1968 r. protokołem zdawczo-odbiorczym jako

inwestor przejęła te nieruchomości w celu budowy osiedla mieszkaniowego przy ul.

C. Następnie decyzją z dnia 2 lutego 1970 r. Prezydium Rady Narodowej Miasta

Stołecznego, Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, na podstawie art.

2, 3, 23-28 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i

osiedlach (jedn. tekst: Dz.U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159, ze zm.) ustanowiło na rzecz

Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „E." użytkowanie wieczyste na 99 lat

terenu o powierzchni 264 250 m2 położonego w W. przy ul. W., C., C. i B., objętego

lokalizacją szczegółową nr [...] DRM. P. z dnia 3 czerwca 1967 r. Decyzja ta została

podpisana

przez

zastępcę

kierownika

Wydziału

Gospodarki

Komunalnej

i Mieszkaniowej; nie załączono do niej upoważnienia lub zlecenia dla zastępcy

kierownika do jej podpisania w imieniu tego Wydziału.

Do 1970 r. na nieruchomości objętej wnioskiem, mieszkał w swoim domu A.

P. z żoną. Posesja była ogrodzona; w ogrodzie rosły drzewa owocowe i warzywa.

Wtedy małżonkowie P. zobowiązani zostali do opuszczenia spornej nieruchomości i

przeprowadzenia się do przyznanego im mieszkania kwaterunkowego. W 1971 r.

dom i ogrodzenie murowane zostały rozebrane pod nadzorem A. P., który

rozdysponował materiałami uzyskanymi z rozbiórki. Ogródek przetrwał do połowy

lat 70, kiedy ze względu na postępującą w pobliżu zabudowę wielorodzinną, został

zniszczony. Nie został później odtworzony.

W 1977 r. na terenie dawnej posesji A. P. rozlokowano infrastrukturę

budowlaną stanowiącą zaplecze wznoszonego budynku przy ul. C. o nr [...]. W tym

czasie teren objęty pracami budowlanymi był ogrodzony w całości przez

Międzyzakładową Spółdzielnię Mieszkaniową „E." wzdłuż ul. C., N. i Z., celem

uniemożliwienia

dostępu

osobom

niepowołanym.

W

połowie

lat

na nieruchomości objętej wnioskiem powstała droga dojazdowa dla budynków

usytuowanych w pobliżu, w szczególności dla bloku przy ul. C.[...], prowadząca

przez obecne działki o nr 17/33, nr 17/34, nr 17/35 i nr 17/36, aż do ul. Z. i N. Około

1986 r. na tym terenie powstała hydrofornia, która w części posadowiona została na

nieruchomości objętej wnioskiem, tj. na działkach o numerach ewidencyjnych 17/39

i 17/40.

Decyzją z dnia 5 marca 1982 r. Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy

Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej na podstawie art. 3 i 23-28

ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach oraz art. 155 k.p.a. uchylono

częściowo decyzję Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium

Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 2 lutego 1970 r. Decyzja ta

została podpisana przez działającego z upoważnienia prezydenta Warszawy

kierownika odpowiedniego Oddziału.

Na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego z dnia 7 lipca 1982

r. Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta m. st. Warszawy oddał na 99

lat w użytkowanie wieczyste Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „E."

nieruchomość położoną w W., dla której prowadzona jest księga wieczysta nr „Y”, w

dzielnicy M., przy ul. C., B. i W., którą stanowią niezabudowane działki gruntu o

obszarze łącznym 19 hektarów, 48 arów i 14 m 2. W umowie stwierdzono, że

Spółdzielnia objęła nieruchomość w posiadanie w dniu 22 lutego 1968 r. Prawo

użytkowania wieczystego wpisane zostało do księgi wieczystej.

Decyzjami z dnia 30 kwietnia 1998 r. Wojewoda Mazowiecki stwierdził,

że z dniem 27 maja 1990 r. sporna nieruchomość przeszła na własność Gminy w

wyniku komunalizacji.

A. P. podejmował bezskutecznie próby trwałego zapobieżenia zabudowie i

rozporządzeniu sporną nieruchomością przez Spółdzielnię Mieszkaniową „E." oraz

podważania

decyzji,

w

których

upatrywał

przyczyn utraty

nieruchomości.

Doprowadził do stwierdzenia naruszenia prawa przy wydaniu zarządzenia Ministra

Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 30 listopada 1951 r. w sprawie

ustanowienia

przymusowego

zarządu

państwowego

nad przedsiębiorstwem

„Zakład Stolarsko-Tokarski, S. P. ul. Z. [...]" oraz orzeczenia Przewodniczącego

Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 2 czerwca 1961 r. w sprawie stwierdzenia

przejścia na własność Państwa tego przedsiębiorstwa. Za przeszkodę do

stwierdzenia nieważności tych decyzji uznano ich nieodwracalne skutki prawne

w postaci fizycznej likwidacji przedsiębiorstwa, jego pomieszczeń i wyposażenia,

budowę na części nieruchomości osiedla mieszkaniowego i przeznaczenie

jej reszty pod usługi. Z kolei decyzją z dnia 16 lutego 1999 r. Samorządowe

Kolegium Odwoławcze stwierdziło nieważność decyzji Prezydium Dzielnicowej

Rady Narodowej z dnia 22 listopada 1965 r. o odmowie ustanowienia na rzecz

byłego właściciela A. P. prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego w W.

przy ul. Z.[...].

W listopadzie 2000 r. złożony został wniosek o stwierdzenie nabycia

własności spornej nieruchomości przez zasiedzenie przez następców poprzednich

właścicieli. Prawomocnym postanowieniem z dnia 6 września 2004 r. Sąd

Rejonowy uwzględnił go, określając jako datę nabycia własności dzień 7

października 1959 r., a jej nabywców – W. J., A. P., S. P. po 2/8 części oraz W. P. i

A. P. po 1/8 części. Następnie wyrokiem z dnia 16 listopada 2006 r. Sąd Rejonowy

ustalił treść księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Sąd Rejonowy,

nakazując,

na

podstawie

postanowienia

o zasiedzeniu,

wpisanie

jako

współwłaścicieli Z. S., M. B., D. S., M. K.-P., J. P., Z. P., W. P. i A. P. w miejsce

Gminy ujawnionej w księdze wieczystej na podstawie decyzji o komunalizacji.

Sąd Rejonowy wyraził zapatrywanie, że decyzje z 1968 i 1970 r., podpisane

przez zastępców kierowników określonych wydziałów, bez wykazania, iż byli oni

uprawnieni do działania w imieniu tego organu, były nieważne i nie mogły zostać

uznane za przejaw woli Skarbu Państwa władania nieruchomością, której dotyczyły.

Za początek biegu zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa uznał dzień

31 grudnia 1977 r. Podkreślił, że już w decyzji z dnia 22 listopada 1965 r.

odmawiającej przyznania A. P. prawa własności czasowej gruntu przy ul. Z. [...] i w

treści protokołu przekazania terenu z 1968 r. Skarb Państwa ujawnił wolę władania

nieruchomością jak

właściciel, niemniej dopiero posadowienie na terenie

nieruchomości zaplecza budowlanego w 1977 r. stanowiło objęcie jej w faktyczne

władanie. Powołując się na unormowanie zawarte w art. 337 k.c. i odwołując się do

stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w wyroku z dnia 25 kwietnia 2003 r., IV

CKN 84/01 (LEX nr 141388), Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że ustanowienie

użytkowania wieczystego na rzecz Spółdzielni „E." i wydanie nieruchomości

wnioskodawczyni

nie

pozbawiło

Skarbu

Państwa

posiadania

samoistnego

przedmiotu sporu.

Podniósł, że samoistne posiadanie Skarbu Państwa było władaniem

w dobrej wierze, ponieważ objęcie nieruchomości nastąpiło w wyniku jej

nacjonalizacji. Uzyskanie własności tej nieruchomości w drodze zasiedzenia przez

osoby fizyczne z dniem 7 października 1959 r. zostało stwierdzone dopiero

w 2004 r., a więc nie mogło być wcześniej znane. Posiadanie Skarbu Państwa było

ciągłe i trwało przez wymagany w art. 172 § 1 k.c. okres dziesięciu lat, powodując,

że z dniem 31 grudnia 1987 r. Skarb Państwa nabył własność spornej

nieruchomości przez zasiedzenie.

Sąd pierwszej instancji ocenił, że zarzut nadużycia prawa nie może być

podstawą odmowy stwierdzenia nabycia własności przez zasiedzenie, ponieważ

nabycie to następuje ex lege. Z kolei z faktu, że do dnia 1 października 1990 r.

wyłączone było zasiedzenie nieruchomości stanowiących własność państwową, nie

można wywieść przez stosowanie art. 5 k.c. wniosku, iż wyłączone było także

zasiedzenie

przez

Skarb

Państwa

nieruchomości

stanowiących

własność

niepaństwowych osób prawnych i osób fizycznych. Odrzucił tezę, że bieg terminu

zasiedzenia uległ zawieszeniu na podstawie art. 175 w zw. z art. 121 § 1 pkt 1 k.c.

W końcu Sąd Rejonowy ocenił, że postanowienie z 2004 r. stwierdzające

nabycie w 1958 r. nieruchomości w drodze zasiedzenia przez osoby fizyczne oraz

wyrok wydany w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym, nie stoją na przeszkodzie stwierdzeniu w innej sprawie nabycia

własności w drodze zasiedzenia przez Skarb Państwa, którego bieg rozpoczął

się później.

W wyniku apelacji uczestniczek Z. S., M. P.-K., D. S. oraz M. B. Sąd

Okręgowy postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2009 r. zmienił zaskarżone

postanowienie i oddalił wniosek. Przyjął za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji, niemniej dokonał jednak ich odmiennej oceny. Stwierdził, że

począwszy od dnia 31 grudnia 1977 r. Skarb Państwa objął faktyczne władztwo nad

nieruchomością, ale nie wykazał woli posiadania jak właściciel. Według jego oceny,

nie świadczy o takiej woli przekazanie nieruchomości spółdzielni mieszkaniowej,

ale dopiero zawarcie umowy użytkowania wieczystego z dnia 7 lipca 1982 r.

i wybudowanie po tym dniu drogi dojazdowej do budynku przy ul. C.[...].

Ostatecznie Sąd Okręgowy uznał, że w okresie przed wybudowaniem drogi

wnioskodawca nie wykazał niezbędnej do zasiedzenia przesłanki samoistnego

posiadania. Stwierdził, że wprawdzie objęcie nieruchomości w posiadanie nastąpiło

w dobrej wierze, niemniej bieg zasiedzenia rozpoczął się w połowie lat 80 i dlatego

miały zastosowanie nowe, dłuższe terminy zasiedzenia, wprowadzone do art. 172

§ 1 k.c. w wyniku nowelizacji tego przepisu obowiązującej od dnia 1 października

1990 r. Według jego oceny, bieg zasiedzenia przerwany został złożeniem w 2000 r.

wniosku o stwierdzenie zasiedzenia przez następców prawnych poprzednich

właścicieli, a następnie przez złożenie pozwu o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym i z tego względu zasiedzenie nie mogło nastąpić.

W wyniku rozpoznania skarg kasacyjnych Spółdzielni, Miasta Stołecznego

Warszawy i Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy Sąd

Najwyższy postanowieniem z dnia 30 września 2010 r. uchylił zaskarżone

postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu szawie do ponownego

rozpoznania. Zwrócił uwagę na to, że Sąd Okręgowy swoją ocenę samoistności

posiadania Skarbu Państwa zwęził do wydania nieważnych decyzji, przy czym w

zasadzie skupił się jedynie na decyzji z 1970 r. o oddaniu gruntu Spółdzielni w

użytkowanie wieczyste, pomijając zupełnie wcześniejsze jego działania. Zauważył,

że także Sąd Rejonowy odmówił ważności decyzjom z 1968 i z 1970 r., jednak

uznał, iż wola właścicielskiego władania nieruchomością przez ten podmiot

wynikała

już

z

wcześniejszych

-

a

także

równoczesnych

-

czynności

podejmowanych przez właściwe osoby w sposób nie budzący wątpliwości. Odwołał

się przy tym wprost do decyzji z dnia 22 listopada 1965 r., odmawiającej przyznania

A. P. prawa własności czasowej gruntu przy ul. Z.[...], i na treść protokołu

przekazania nieruchomości inwestorowi w 1968 r.

Sąd Najwyższy podkreślił także, że protokół przekazania nieruchomości

w celu budowy osiedla mieszkaniowego podpisał kierownik działu Gospodarki

Terenami

Prezydium

Rady

Narodowej,

a

zatem

osoba

uprawniona

do

podejmowania czynności z tego zakresu w imieniu Skarbu Państwa, której

działania i świadomość traktowane są jak działania podmiotu, który reprezentuje.

Wyraził pogląd, że wyrażenie woli posiadania nieruchomości jak właściciel

nie wymaga podjęcia czynności w formie decyzji administracyjnych, chociaż

i w takiej formie Skarb Państwa składał oświadczenia o swoich planach wobec

spornej nieruchomości, np. przez wydanie decyzji lokalizacyjnych.

Podniósł, że Skarb Państwa, podobnie jak każdy inny podmiot, może swoją

wolę ujawnić przez każde zachowanie, które ją pozwala dostatecznie wyraźnie

odczytać, tyle że ocenie podlega zachowanie podmiotu, który jest upoważniony do

występowania w imieniu właściwego organu Skarbu Państwa. Przypomniał,

że kryteria oceny czy posiadanie nieruchomości przez Skarb Państwa może być

uznane za samoistne i prowadzić do zasiedzenia, wskazane zostały w uchwale

pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r.,

III CZP 30/07 (OSNC 2008, nr 5, poz. 43). Sąd Najwyższy odwołał się w niej do

definicji ustawowej posiadania samoistnego (art. 336 k.c.). Wskazał, że posiadanie

jest stanem faktycznym przejawiającym się we władztwie nad rzeczą (corpus

possesionis) oraz woli władania rzeczą dla siebie (animus rem sibi habendi), przy

czym w definicji ustawowej pominięto sposób oraz okoliczności, w jakich doszło do

objęcia nieruchomości we władanie, mające znaczenie jedynie dla oceny dobrej lub

złej wiary wpływającej na długość okresu zasiedzenia.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia

16 maja 2011 r. apelację uczestników oddalił. Podzielił w całości podstawę

faktyczną zaskarżonego orzeczenia, a także argumentację prawną Sądu pierwszej

instancji. Odwołując się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2003 r.,

IV CKN 84/01, podkreślił, że przekazanie przez Skarb Państwa spornych działek

w posiadanie zależne wnioskodawczyni nie pozbawiło go samoistnego ich

posiadania. Podzielił też zapatrywanie, że wcześniejsze postanowienie z dnia

6 września 2004 r. o zasiedzeniu tej samej nieruchomości przez następców

prawnych S. i W. małżonków P. oznaczało jedynie związanie tym orzeczeniem na

określoną w nim datę nabycia prawa własności przez zasiedzenie, tj. na dzień 7

października 1959 r.

Uczestniczki Z. S., M. K.-P., D. S. i M. B. w skardze kasacyjnej opartej na

podstawie naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na wyniku sprawy,

tj. art. 39820 k.p.c. art. 365 § 1 w zw. z art. 316 i art. 13 § 2 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c.,

art. 391 § 1 k.p.c. i art. 10 ustawy z dnia 6 grudnia 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (jedn. tekst z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.), art. 609 § 2 i 3 k.p.c., art.

610 k.p.c. oraz art. 677 § 1 k.p.c., a także na naruszeniu prawa materialnego przez

błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowaniem, a to art. 336 k.c. w zw. z art.

172 k.c., art. 172 k.c. w zw. z art. 38 k.c., art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 124 § 2 k.c. i

336 k.c. oraz art. 5 k.c. wniosły o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, względnie o oddalenie wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według skarżących zarzut naruszenia art. 365 § 1 w zw. z art. 316 k.p.c.

i art. 13 § 2 oraz art. 391 § 1, art. 609 § 2 i 3, art. 610 i art. 677 § 1 k.p.c. miał

polegać na pominięciu, że z prawomocnego postanowienia z dnia 6 września

2004 r. stwierdzającego zasiedzenie na dzień 7 października 1959 r. w sposób

wiążący dla sądu wynika, że do daty jego wydania ani Skarb Państwa, ani jego

następcy prawni nie nabyli własności przedmiotowej nieruchomości w drodze

zasiedzenia. Innymi słowy, według zapatrywania wyrażonego w skardze kasacyjnej

sąd zobowiązany jest w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia działać z urzędu

i nie nie jest związany stanowiskiem zainteresowanych co do terminu i osób na

rzecz których następuje na tej podstawie potwierdzenie nabycia własności, a nadto

prawomocne postanowienie z dnia 6 września 2004 r. przesądza, że nikt inny nie

nabył przez zasiedzenie przedmiotowych działek do chwili jego wydania, choć

stwierdzenie nabycia nastąpiło ponad 30 lat wcześniej.

W związku z tym należy przypomnieć, że nabycie własności w omawiany

sposób następuje z mocy samego prawa z upływem ostatniego dnia terminu

zasiedzenia. Jest więc ono „jednorazowe", chociaż jego przesłanki realizują się

w długim okresie. Orzeczenie o zasiedzeniu ma charakter deklaratoryjny,

a nabycie ma charakter pierwotny. Posiadanie samoistne jako jego przesłanka ma

znaczenie do chwili zasiedzenia; kto utracił posiadanie nieruchomości po upływie

terminu zasiedzenia nie przestaje być właścicielem i po potwierdzeniu tego nabycia

może przenieść własność na osobę trzecią. Każdy też następca prawny właściciela

„z tytułu zasiedzenia" może powołać się na tego rodzaju nabycie, gdyż w innym

wypadku nie mógłby wykazać swego pochodnego nabycia prawa własności, przy

czym obojętnie jest, czy ten następca ma nieruchomość w posiadaniu.

W razie spełnienia przesłanek przewidzianych w prawie materialnym

następuje stwierdzenie zasiedzenia własności nieruchomości (art. 609 § 1 k.p.c.).

Oznacza to obowiązek sądu zbadania w tym postępowaniu istnienia tych

przesłanek. Nie jest więc uzasadniony pogląd, że sąd stwierdza na chwilę

orzekania istniejące prawo własności danej osoby z tytułu zasiedzenia. Przesądza

to w pierwszym rzędzie wykładnia językowa art. 609 § 1 k.p.c. oraz wykładnia

systemowa art. 610 § 1 w zw. z art. 678 k.p.c. Z przepisów tych wynika obowiązek

sądu ustalenia samego nabycia prawa własności według chwili, w której zostały

spełnione ustawowe przesłanki zasiedzenia, a nie powinność stwierdzenia tego

prawa według chwili wydania orzeczenia. Poza tym, skoro w art. 610 § 1 k.p.c.

ustawodawca odesłał do stwierdzenia nabycia spadku, to niewątpliwie wchodzi

w rachubę stwierdzenie zasiedzenia na dzień spełnienia jego przesłanek, a nie

o stan rzeczy istniejący w chwili wydania orzeczenia. Zasady logiki przemawiają

więc za tym, że art. 316 § 1 k.p.c. jest w tym zakresie wyłączony przez

unormowanie szczególne zawarte w art. 610 § 1 w zw. z art. 678 k.p.c.

Ponieważ przedmiotem postępowania cywilnego jest roszczenie procesowe,

którego elementami są żądanie i uzasadniające je okoliczności faktyczne, to bez

wyraźnej podstawy prawnej sąd nie może wykraczać poza podniesioną przez

zainteresowanych podstawę faktyczną. Wprawdzie postanowienie o stwierdzeniu

zasiedzenia zapada po ustaleniu przez sąd z urzędu wszystkich posiadaczy

samoistnych (art. 609 § 2 i 3 i art. 610 w zw. z art. 677 § 1 k.p.c.), jednak sąd

dokonuje tego na chwilę spełnienia przesłanek zasiedzenia. Trzeba więc zgodzić

się z wyrażonym w judykaturze zapatrywaniem, że przesłanki zasiedzenia

są nierozerwalnie związane z treścią orzeczenia i oznaczają nie tylko to,

że nabywcą nieruchomości jest osoba wskazana w sentencji, ale i to, że w chwili,

w której zasiedzenie nastąpiło, nie było innych uprawnionych posiadaczy

samoistnych. Wbrew niektórym publikacjom, w uzasadnieniu postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 18 września 1998 r. III CKN 608/97 (Lex Polonica nr 1517547)

nie stwierdzono, że orzeczenie o zasiedzeniu przesądza o tym, iż w chwili

zamknięcia rozprawy nie było innych osób, które nabyły własność tej nieruchomości

przez zasiedzenie.

Za

przedstawionym

wynikiem

wykładni

przemawiają

także

względy

funkcjonalne. Skoro ustawodawca sukcesywnie odchodzi od zasady działania sądu

z urzędu, to brak podstaw do przyjęcia bez wyraźnej podstawy prawnej, że sąd

może wychodzić poza podstawę faktyczną dochodzonego roszczenia i z urzędu

badać, czy po nabyciu własności przez zasiedzenie nastąpiło, przed wydaniem

orzeczenia, dalsze nabycie przez zasiedzenie przedmiotu sprawy na rzecz innego

podmiotu (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zasadę prawną

z dnia 22 kwietnia 1950 r., C 1864/49, OSN 1950, Nr 1, poz. 3 oraz postanowienia

Sądu Najwyższego: z dnia 3 kwietnia 2003 r., V CK 60/2003, OSNC 2004, nr 6,

poz. 101 i z dnia 18 lutego 2009 r., I CSK 337/08, LEX nr 560506; odmienne

odosobnione postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2003 r., IV CKN

1951/00, „Izba Cywilna" 2003, Nr 12, s. 35).

Skoro tryby procesu i postępowania nieprocesowego są równorzędne, to do

prawomocności orzeczeń wydanych w postępowaniu nieprocesowym i ich powagi

rzeczy osądzonej należy stosować, na podstawie art. 13 § 2 k.p.c., przepisy art.

363- 366 k.p.c. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 listopada 1965 r., III CO

64/65, OSNCP 1966, nr 6, poz. 92). Wydane więc w postępowaniu nieprocesowym

merytoryczne postanowienia uwzględniające lub oddalające wniosek korzystają

z prawomocności materialnej, w tym z powagi rzeczy osądzonej (art. 366 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c.).

Powagą

rzeczy

osądzonej

jest

objęty

przedmiot

rozpoznania

i rozstrzygnięcia sądu, czyli zgłoszone roszczenie w takiej postaci, w jakiej zostało

rozpoznane. Orzeczenie ma zatem powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego,

co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia (art. 366

k.p.c.). Do określenia przedmiotowych granic powagi rzeczy osądzonej konieczne

jest stwierdzenie tożsamości obu roszczeń, tj. porównanie nie tylko zgłoszonych

żądań, lecz i podstaw faktycznych obu spraw. Nie ma przeszkód, aby oprzeć

na innych faktach nowe roszczenie.

Powaga rzeczy osądzonej nie sięga dalej niż do zmiany podstawy

faktycznej, czyli - ujmując rzecz inaczej - prawomocność materialna trwa

niezmiennie dopóty, dopóki podstawa faktyczna, która stała się przyczyną

indywidualizacji normy prawnej w orzeczeniu, nie uległa zmianie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1980 r., IV CR 85/80, OSNC 1980, nr 11,

poz. 214). Upływ zatem terminu zasiedzenia biegnącego na rzecz innego

posiadacza samoistnego rozpoczętego po dniu, w którym w orzeczeniu

potwierdzono zasiedzenie na rzecz poprzedniego posiadacza, stanowi nową

okoliczność faktyczną uzasadniającą rozpoznanie ponownego wniosku (por.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1986 r., III CZP 28/86, OSNCP

1987, nr 5-6, poz. 74 i z dnia 12 marca 2003 r., III CZP 97/02, OSNC 2003, nr 12,

poz. 160, a także orzeczenie z dnia 30 października 1962 r., II CR 874/62, OSNCP

1963, nr 7-8, poz. 181).

W sprawie o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie nie występuje powaga rzeczy osądzonej, jeżeli w poprzednim

postępowaniu dotyczącym tej samej nieruchomości stwierdzono zasiedzenie na

rzecz innej osoby, a terminy biegu zasiedzenia nie nachodzą na siebie.

Nietrafny okazał się także zarzut obrazy art. 365 § 1 w zw. z art. 316 i art. 13

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 10 u.k.w.h. przez pominięcie, że w sprawie o uzgodnienie

stanu księgi wieczystej z rzeczywistym stanem rzeczy Sąd prejudycjalnie ustalił,

iż do dnia wydania tego orzeczenia ani Skarb Państwa, ani jego następcy prawni

nie uzyskali tytułu własności spornych działek. Zarówno w literaturze, jak

i w judykaturze nie budzi wątpliwości pogląd, że postępowanie o uzgodnienie stanu

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie może zastępować innych

postępowań cywilnych. W orzecznictwie wyjaśniono, że w sprawie z powództwa

wytoczonego na podstawie art. 10 u.k.w.h. nie jest dopuszczalne ustalenie,

że strona nabyła własność przez zasiedzenie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

27 czerwca 2001 r., II CKN 413/00, Lex nr 52635). Można zatem wystąpić

z wnioskiem o stwierdzenie zasiedzenia, którego termin upłynął przed wydaniem

wyroku w takiej sprawie, także po jej prawomocnym zakończeniu.

Nieuzasadnione były także wszystkie zarzuty dotyczące naruszenia prawa

materialnego, przede wszystkim dlatego, że zostały oparte nie na ustalonym stanie

faktycznym sprawy, lecz na podstawie stanu faktycznego przedstawionego

w skardze kasacyjnej, co jest zabiegiem niedopuszczalnym (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Z ustaleń wynika, że wszelkie faktyczne władztwo przedmiotowych działek A. P.

ustało w połowie lat 70 ubiegłego wieku i Skarb Państwa sprawował je - za

pośrednictwem posiadaczy zależnych - nieprzerwanie najpóźniej od dnia 31

grudnia 1977 r. w toku całego biegu terminu zasiedzenia. Od samego początku

tego okresu znajdowała się na przedmiotowych działkach infrastruktura budowlana

będąca wynikiem przekazania terenu przez stationem fisci Dyrekcji Rozbudowy

Miasta w wyniku decyzji lokalizacyjnych, a więc zaistniał już stan samoistności

posiadania charakteryzujący się zarówno elementem corpus, jak i animus.

Skarżący przeoczyli, że Sąd Najwyższy był związany zapatrywaniem

prawnym wyrażonym w poprzednim jego wyroku z dnia 30 września 2010 r.,

iż element faktycznego władztwa składający się na samoistne posiadanie

występuje już wtedy, gdy dana osoba znajduje się w sytuacji pozwalającej jej

na korzystanie z rzeczy w taki sposób, w jaki mogą to czynić podmioty, którym

przysługuje do rzeczy prawo własności, przy czym nie jest wymagane efektywne

korzystanie z rzeczy, lecz wystarczy sama możliwość korzystania, rozumiana jako

możliwość używania tej rzeczy.

Także w powołanym wyroku została zawarta wykładnia art. 339 k.c. skoro

został w nim wyrażony pogląd, że na korzyść podmiotu, który faktyczne włada

rzeczą działa domniemanie oparte na założeniu, iż władztwo to świadczy

o posiadaniu samoistnym i jest ono poparte domniemaniem procesowym (art. 234

k.p.c.). Wiąże ono sąd dopóty, dopóki nie zostanie wzruszone, lecz jego obalenie

jest

obowiązkiem

zainteresowanych,

którzy

sprzeciwiają

się

stwierdzeniu

zasiedzenia. Dysponowanie nieruchomością przejawiające się zarówno w formie

pozytywnej (oddanie w posiadanie zależne), jak

i negatywnej (odmowa

ustanowienia prawa własności czasowej) zostało jednoznacznie zaliczone do

zachowań właścicielskich. Wbrew zarzutom skarżących, taka wykładnia tych

przepisów stanowiła podstawę do ich zastosowania przez Sąd Apelacyjny.

Skoro bieg terminu zasiedzenia upłynął z dniem 31 grudnia 1987 r. to

oczywiście nie mógł go przerwać wniosek o stwierdzenie zasiedzenia wniesiony

w listopadzie 2000 r. ani wytoczone później powództwo o uzgodnienie stanu księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Ze względów wskazanych już przez

Sąd Rejonowy nie był także uzasadniony zarzut naruszenia art. 5 k.c.

W tym stanie rzeczy, skarga kasacyjna uległa oddaleniu (art. 398 14 k.p.c.).

Mając na względzie szczególną okoliczność tj. uchylenie decyzji nacjonalizacyjnych

pozbawiających

poprzedników

prawnych

skarżących

Zakładu

Stolarsko

-

Tokarskiego, położonego na spornych działkach, odstąpiono od obciążenia ich

kosztami postępowania (art. 102 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).