I CSK 46/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 46/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

przeciwko BRE Bank S.A. z siedzibą w W.

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy– Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z dnia

22.10.2009 roku oddalił powództwo Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów (dalej jako Prezes Urzędu) o uznanie za niedozwolone i zakazanie

stosowania przez stronę pozwaną BRE Bank S.A. w W. postanowienia wzorca

zawartego w „Umowie kredytu w linii zabezpieczonego hipoteką posiadaczy

Multikonta", stosowanego w obrocie z konsumentami o następującej treści:

Paragraf 9 ustęp 2 „Stopa procentowa kredytu może ulegać zmianom w okresie

trwania umowy w przypadku zmiany co najmniej jednego z następujących

parametrów finansowych rynku pieniężnego i kapitałowego:

a) oprocentowania lokat międzybankowych (WIBID/WIBOR)

b) rentowności bonów skarbowych, obligacji Skarbu Państwa

c) zmiany stop procentowych NBP

oraz w zakresie wynikającym ze zmian tych parametrów".

Sąd Okręgowy ustalił, że strona pozwana, prowadząca działalność

gospodarczą polegającą na świadczeniu usług bankowych, istotnie posługuje się

w obrocie z konsumentami wskazanym wyżej wzorcem umownym, zawierającym

zakwestionowane postanowienie umowne, ale nie podzielił zarzutu powoda, że

stanowi ono klauzulę abuzywną w świetle art.3851 § 1 k.c.

W ocenie Sądu I instancji powyższe postanowienie dotyczy głównego

świadczenia stron umowy kredytu oraz zostało sformułowane przez pozwaną

w sposób jednoznaczny. Wskazane w klauzuli parametry finansowe rynku

pieniężnego i kapitałowego są podawane do publicznej wiadomości oraz

wyliczalne, co oznacza, że warunki zmiany oprocentowania kredytu są możliwe do

wyliczenia i sprawdzenia przez konsumenta na podstawie dostępnych powszechnie

danych.

Sąd Okręgowy podkreślił dalej, że pozwany Bank wskazał także we wzorcu,

że ewentualna zmiana stopy procentowej kredytu będzie następować w zakresie

wynikającym ze zmiany tych parametrów, przy czym kwestia, czy Bank będzie

i w jakim stopniu, faktycznie dokonywał zmiany oprocentowania kredytu, pozostaje

poza zakresem kognicji Sądu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6.08.2010 roku oddalił apelację Prezesa

Urzędu od powyższego wyroku, podzielając w pełni zarówno ustalenia faktyczne,

jak i ocenę prawną Sądu I instancji.

Uzupełniając wywody tego Sądu, podniósł, wskazując na art. 4 ustęp 2

dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5.04.1993 roku w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich, że zakwestionowane postanowienie

umowne zostało sformułowane prostym i zrozumiałym językiem oraz uwzględnia

założenie, że zgodnie z przepisami prawa bankowego, to kredytodawca

jednostronnie wypowiada dotychczasową stopę procentową kredytu, a więc jest

zobowiązany i uprawniony do wcześniejszego analizowania parametrów rynku

finansowego i pieniężnego przez pryzmat zmiany kosztu pozyskania pieniądza

z rynku.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, Prezes Urzędu zarzucając

naruszenie przepisu art.3851 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na

przyjęciu, że zakwestionowane przez powoda postanowienie wzorca umownego

stosowanego przez pozwanego, zostało sformułowane w sposób jednoznaczny,

domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda jest uzasadniona, albowiem istotnie doszło

w rozpatrywanej sprawie do naruszenia wskazanego wyżej przepisu.

Materialnoprawną

podstawę

abstrakcyjnej

kontroli

postanowienia

bankowego wzorca umownego stanowi art. 385 1 § 1 k.c., zgodnie z którym

postanowienie umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie

nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia

umowne). Nie dotyczy to postanowień określających głównie świadczenia stron,

w tym

cenę

lub

wynagrodzenie,

jeżeli

zostały

sformułowane

w

sposób

jednoznaczny.

Na gruncie tej regulacji, kontrola abstrakcyjna postanowienia wzorca

umownego, a więc i przewidziana przepisami k.c. ochrona konsumenta, nie

rozciąga się na postanowienia określające główne świadczenia stron, jeżeli zostały

one sformułowane w sposób jednoznaczny.

Art. 69 ustęp 1 ustawy z dnia 29.08.1997 roku – Prawo bankowe stanowi, że

przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy, na

czas oznaczony w umowie, kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na

ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach

określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami

w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu.

Umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności:

strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady

i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany

(art. 69 ustęp 2 prawa bankowego).

Podzielić należy pogląd Sądu II instancji, że odsetki od udzielonego kredytu

bankowego są elementem składowym świadczenia głównego stron umowy kredytu,

stanowią bowiem, z jednej strony cenę płaconą przez kredytobiorcę za korzystanie

z oddanych mu do dyspozycji środków finansowych banku, z drugiej zaś strony –

wynagrodzenie pobierane przez bank za udostępnienie kredytobiorcy tych środków

(por. E. Rutkowska, „Niedozwolone klauzule w bankowym obrocie konsumenckim”,

Prawo Bankowe 2002, nr 7-8, strona 73).

Zgodnie z art. 76 punkt 1 ustawy z dnia 29.08.1997 roku – Prawo bankowe,

zasady oprocentowania kredytu określa umowa kredytu, z tym że w razie

stosowania stopy zmiennej należy określić w umowie kredytowej warunki zmiany

stopy procentowej kredytu.

Stopa procentowa to czynnik, który wraz z sumą kredytu kształtuje iloczyn

należnej bankowi kwoty odsetek, w określonym umownie przedziale czasu.

Sposób określania przez bank warunków zmiany stopy procentowej kredytu

podlega ocenie z punktu widzenia naruszenia interesów konsumenta i w tym

zakresie banki powinny zachować szczególną staranność, w szczególności

w odniesieniu do precyzyjnego, jednoznacznego i zrozumiałego dla konsumenta

określenia tych warunków (por. wyrok SN z dnia 5.04.2002 roku, II CKN 933/99,

Lex nr 54492, uchwała składu 7 Sędziów SN z dnia 6.03.1992 roku, III CZP 141/91,

OSNC 1992/6/90).

Dokonując

w

czasie

trwania

umowy

kredytowej

zmiany

stopy

oprocentowania kredytu – podwyższając ją lub obniżając – bank określa wysokość

tego świadczenia, dostosowując je do aktualnych warunków gospodarowania

pieniądzem, warunków jego uzyskania i jego siły nabywczej.

Nie stanowi to więc dowolnej i uzależnionej wyłącznie od swobodnego

uznania banku zmiany dotychczasowej wysokości tych odsetek, lecz ustalenie ich

nowej wysokości na podstawie kryteriów wskazanych w umowie (wzorcu).

Klauzula

blankietowego,

zmiennego

lecz

oprocentowania

powinna

dokładnie

nie

może

wskazywać

mieć

czynniki

charakteru

(okoliczności

faktyczne) usprawiedliwiające zmianę oprocentowania oraz relację między zmianą

tych czynników, a rozmiarem zmiany stopy oprocentowania kredytu, określając

precyzyjnie wpływ zmiany wskazanych okoliczności na zmianę stopy procentowej,

a więc kierunek, skalę, proporcję tych zmian.

Trudno zaaprobować wyrażony przez Sąd Apelacyjny w zaskarżonym

wyroku pogląd, iż zakwestionowane postanowienie wzorca umownego zawarte

w paragrafie 9 ustępu 2 „Umowy kredytu w linii zabezpieczonego hipoteką

posiadaczy Multikonta” jest sformułowane w sposób jednoznaczny.

Jednoznaczny oznacza dopuszczający tylko jedną możliwą interpretację,

niebudzący wątpliwości, dokładnie określony, wyraźny, oczywisty, niedwuznaczny.

Tymczasem redakcja zaskarżonego postanowienia wzorca nie odpowiada tym

kryteriom.

Po pierwsze, zbyt ogólnikowo wskazano czynniki (parametry), od których

zmiany może zależeć zmiana stopy procentowej kredytu. Trafnie wskazuje

skarżący w skardze kasacyjnej, że istnieje co najmniej kilka wskaźników

WIBID/WIBOR, a także kilka rodzajów stóp procentowych NBP (stopa referencyjna,

lombardowa,

depozytowa,

redyskonta

weksli),

czego

zakwestionowane

postanowienie umowne nie uwzględnia.

Po drugie nie sposób uznać za jednoznaczne w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c.,

sformułowania „w zakresie wynikającym ze zmiany tych parametrów” ponieważ nie

wskazuje ono w sposób nie budzący wątpliwości w odbiorze przeciętnego

konsumenta skali czy proporcji, w jakiej może nastąpić ewentualna zmiana stopy

procentowej kredytu w stosunku do zmiany wskazanych w tym postanowieniu

parametrów.

W konsekwencji za trafny uznać należało sformułowany w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia art. 3851 § 1 zdanie 2 kodeksu cywilnego. W tym

stanie rzeczy, podzielając argumentację skarżącego, na podstawie art. 398 15

zdanie 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.