I CSK 457/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 457/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Andrzeja K.

przeciwko Beacie K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 25 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 kwietnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset złotych) tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę

278.017,53 zł wraz z ustawowymi odsetkami z tytułu wynagrodzenia za

wykonanie przez powoda, zamówionych przez pozwaną, robót instalacyjnych,

a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

W następstwie uwzględnienia w znacznej części apelacji pozwanej Sąd

drugiej instancji wyrokiem reformatoryjnym z dnia 9 kwietnia 2009 r. zasądził na

rzecz powoda kwotę 24.393,75 zł z ustawowymi odsetkami, oddalając powództwo

w pozostałej części, a także oddalając apelację pozwanej w pozostałej części.

Ponadto Sąd odwoławczy obciążył powoda kosztami postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny nie zakwestionował ustaleń Sądu I instancji, że pozwana

pismem z dnia 18 stycznia 2002 r. uznała swoje roszczenie względem powoda

w wysokości 497.008,53 zł, a następnie pismem z dnia 12 lipca 2002 r. złożyła

w Sądzie wniosek o otwarcie postępowania układowego z wierzycielami,

wskazując, w zał. nr 4 pod poz. 29, powoda jako wierzyciela uprawnionego do

uzyskania kwoty 494.867,67 zł. Sąd ten nie zakwestionował również ustalenia, że

pismem z dnia 5 sierpnia 2002 r. pozwana ponownie uznała swoje zadłużenie

względem powoda w wysokości 494.867,67 zł i poinformowała go, że przysługującą

mu wierzytelność ujęła na liście wierzycieli. Ponadto Sąd stwierdził, że przy piśmie

z dnia 29 kwietnia 2003 r., złożonym w toku sprawy o otwarcie postępowania

układowego,

pozwana

ponownie

złożyła

własnoręcznie

podpisany

wykaz

wierzycieli obejmujący pod pozycją 27 także wierzytelność powoda na kwotę

494.867,67 zł.

Sąd Apelacyjny, w przeciwieństwie do Sądu I instancji, uznał, że

w powyższym stanie faktycznym roszczenie powoda uległo w znacznej części

przedawnieniu w chwili wniesienia pozwu, tj. w dniu 23 marca 2006 r. W ocenie

Sądu odwoławczego złożenie wniosku o wszczęcie postępowania układowego nie

było czynnością, o której mowa w art. 123 pkt 1 k.c., ponieważ czynności określone

tym przepisem mogą być przedsięwzięte przez wierzyciela, natomiast wniosek

o wszczęcie postępowania układowego może złożyć jedynie dłużnik, a nie

wierzyciel. W tej sytuacji wystąpienie przez pozwaną do Sądu z wnioskiem

o otwarcie

postępowania

układowego

nie

spowodowało

przerwania

biegu

przedawnienia roszczenia powoda, uznał Sąd Apelacyjny.

Z kolei, Sąd Apelacyjny ocenił jako koncepcję odosobnioną pogląd

wyrażony w wyroku SN z dnia 15 października 2004 r., II CK 68/04 (niepubl.),

a mianowicie, że wniosek o otwarcie postępowania układowego z dołączonym

wykazem wierzycieli można ewentualnie traktować jako uznanie długu. Zdaniem

Sądu odwoławczego, o przekonaniu dłużnika o istnieniu jego długu powinien

jednak zostać powiadomiony wierzyciel , ponieważ zarówno w piśmiennictwie jak

i w orzecznictwie przyjmuje się, że uznanie niewłaściwe musi być skierowane do

wierzyciela i musi do niego dotrzeć. Uzewnętrznienie stanu świadomości dłużnika

istnienia obciążającego go długu powoduje przerwanie biegu przedawnienia

w momencie, gdy dotarło do wierzyciela, a więc gdy uprawniony powziął

wiadomość o zachowaniu zobowiązanego stanowiącym uznanie niewłaściwe.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie można przyjąć, iż złożenie przez

pozwaną wniosku o wszczęcie postępowania układowego z dołączonym wykazem

wierzycieli było uznaniem roszczeń powoda. W ocenie tego Sądu do przerwania

biegu przedawnienia doszło 5 sierpnia 2002 r., tj. w dacie, w której pozwana

skierowała do powoda pismo zawierające uznanie jej długu, a w konsekwencji

w dacie wniesienia pozwu (23.03.2006 r.), roszczenie powoda było już

przedawnione, ponieważ 3-letni termin przedawnienia upłynął 6 sierpnia 2005 r.

Sąd Apelacyjny stwierdził nadto, że nawet gdyby uznanie niewłaściwe doszło do

skutku w następstwie zapoznania się pełnomocnika powoda z wnioskiem pozwanej

o otwarcie postępowania układowego i dołączonym do niego wykazem wierzycieli

oraz przekazaniem powodowi tej wiedzy, to i tak fakt ten nastąpił w styczniu

2003 r., a więc pozew został złożony już po upływie 3 lat od tej daty.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części, bo w odniesieniu do

pkt I w zakresie oddalającym powództwo i rozstrzygającym o kosztach procesu

oraz co do pkt III i IV rozstrzygających o kosztach postępowania apelacyjnego,

wnosząc o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania.

Alternatywnie

skarżący

wniósł

o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i o wydanie orzeczenia reformatoryjnego.

Skarga kasacyjna oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach pierwszej podstawy powód zarzucił naruszenie przepisów:

-

art. 123 § 1 pkt 1 k.c. przez błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że

czynności przerywającej bieg terminu przedawnienia może dokonać jedynie

wierzyciel, podczas gdy zastosowanie różnych metod wykładni nie wyklucza

możliwości przedsięwzięcia takiej czynności przez dłużnika, zwłaszcza gdy

zmierza ona bezpośrednio do zaspokojenia roszczenia wierzyciela;

-

art. 123 § 1 pkt 2 k.c. przez błędną wykładnię wyrażającą się przyjęciem, że za

uznanie długu nie można uważać złożenia spisu wierzytelności w toku

postępowania układowego, gdyż nie jest ono wówczas dokonane wobec

wierzycieli, pomimo że uczestnikami postępowania układowego są – oprócz

dłużnika – także wierzyciele umieszczeni w spisie dołączonym do podania

o otwarcie układu.

Zarzuty mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmują

naruszenie przepisów:

-

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak wskazania i omówienia

dowodów uzasadniających dokonanie nowych ustaleń faktycznych dotyczących

chwili zapoznania się przez skarżącego ze spisem wierzycieli;

-

art. 382 k.p.c. – przez dokonanie nowych ustaleń, z pominięciem oceny całego

zebranego materiału dowodowego, w tym faktu złożenia w dniu 29 kwietnia

2003 r. nowego spisu wierzycieli, z którym również zapoznał się skarżący.

Pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o oddalenie skargi

i zwrot kosztów procesu wywołanych wniesioną skargą kasacyjną, kwestionując

zasadność zarówno zarzutów naruszenia prawa materialnego, jak i prawa

procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie została oparta na uzasadnionych podstawach.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. uzasadniony został brakiem wskazania

i omówienia dowodów uzasadniających dokonanie nowego ustalenia faktycznego,

a mianowicie powzięcia przez powoda w styczniu 2003 r. wiedzy o uwzględnieniu

go przez pozwaną w wykazie wierzycieli. Powyższy zarzut sam w sobie jest trafny,

ale nie uzasadnia on wystąpienia drugiej podstawy kasacyjnej, ponieważ powód nie

wykazał, aby naruszenie tego przepisu procesowego mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy, czego wymaga art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.

Dokonane przez Sąd Apelacyjny uzupełniające ustalenie faktyczne, wskazujące na

styczeń 2003 r. jako datę powzięcia przez powoda wiadomości o uznaniu jego

roszczenia przez pozwaną spowodowało, że od tej chwili biegł na nowo termin

przedawnienia roszczenia powoda, ale trzyletni termin tego przedawnienia liczony

także i od tej daty również upłynął przed wniesieniem pozwu, które nastąpiło

dopiero w marcu 2006 r. Z tego względu okoliczność, że Sąd Apelacyjny nie

uzasadnił nowego uzupełniającego ustalenia faktycznego, choć stanowiło to

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., to jednak dokonanie tego ustalenia nie miało wpływu

na

wynik sprawy,

co

wyłącza

wystąpienie

drugiej podstawy kasacyjnej.

W orzecznictwie SN ponadto wyrażono pogląd, podzielany przez skład orzekający

w niniejszej sprawie, że art. 328 § 2 k.p.c. określa jedynie wymagania

konstrukcyjne uzasadnienia orzeczenia, a więc nie stanowi właściwej płaszczyzny

do krytyki poprawności przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku ustaleń

faktycznych, ani ich oceny prawnej (wyrok SN z dnia 28 lutego 2006 r., III CSK

149/05, niepubl.).

Z kolei zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. oparty został na nieskutecznej

próbie czynienia zarzutu z pominięcia, w dokonywanej przez Sąd ocenie, faktu,

który nie jest elementem poczynionych przez Sąd ustaleń, a jedynie skarżący

usiłuje nadać mu taki status, a więc wykreować pożądany przez siebie fakt. Wbrew

stanowisku skarżącego, nie stanowi elementu ustaleń Sądu stwierdzenie, że

skarżący zapoznał się przed styczniem 2006 r. ze złożonym przez pozwaną w dniu

29 kwietnia 2003 r. nowym spisem wierzycieli. Sąd ustalił jedynie, że pozwana w tej

dacie złożyła wykaz wierzycieli obejmujący także wierzytelność powoda (s. 6, s. 12

uzasadnienia), ale brak jest ustalenia, aby powód zapoznał się z tym wykazem po

dniu 29 kwietnia 2003 r. Przeciwnie, w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku jest

ustalenie, że pozwana ostatni raz uznała wobec powoda roszczenie pismem z dnia

5 sierpnia 2002 r., które to ustalenie następnie skorygował Sąd Apelacyjny

stwierdzając, że pozwana przekazała powodowi wiedzę o treści wykazu

wierzytelności w styczniu 2003 r.

W tym stanie rzeczy bezzasadność zarzutów mieszczących się w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej ma ten skutek, że oceny zarzutów naruszenia

przepisów prawa materialnego należało dokonać z uwzględnieniem ustaleń stanu

faktycznego, będących podstawą orzekania dla Sądu drugiej instancji.

Wbrew stanowisku skarżącego, Sąd Apelacyjny nie dopuścił się błędnej

wykładni art. 123 § 1 pkt 1 k.c. wskutek przyjęcia, że czynności o której mowa

w tym przepisie może dokonać jedynie wierzyciel, a nie dłużnik. Tymczasem

podanie o otwarcie postępowania układowego mógł złożyć jedynie dłużnik, który

przecież w tym wyłącznie celu wszczynał postępowanie układowe, aby zmniejszyć

zakres swoich obciążeń wobec wierzycieli, a nie w tym celu aby w tym

postępowaniu dochodzić, ustalić, zaspokoić lub zabezpieczyć cudze roszczenie.

Podanie dłużnika o otwarcie postępowania układowego nie miało więc na celu

zwiększenia jego obciążeń z korzyścią dla wierzycieli, ale wręcz przeciwnie, celem

wszczęcia tego postępowania była redukcja zobowiązań obciążających dłużnika

wobec jego wierzycieli. Z tego względu taka czynność dłużnika nie odpowiadała

hipotezie normy art. 123 § 1 pkt 1 k.c., a zatem trafnie przyjął Sąd Apelacyjny, że

sama czynność wszczęcia przez dłużnika postępowania układowego nie

skutkowała przerwaniem biegu przedawnienia z mocy tego przepisu. Zarzut błędnej

wykładni tego przepisu okazał się więc chybiony.

Nie okazał się również trafny zarzut błędnej wykładni art. 123 § 1 pkt 2 k.c.

wskutek uznania przez Sąd Apelacyjny, że za uznanie roszczenia w rozumieniu

tego przepisu nie może być uważane samo złożenie przez dłużnika w toku

postępowania układowego spisu wierzytelności, jako nie dokonane wobec

wierzycieli. Nie można zgodzić się ze skarżącym, że o dokonaniu uznania

roszczenia wobec wierzycieli w następstwie złożenia przez dłużnika spisu

wierzytelności świadczy okoliczność, że wierzyciele zamieszczeni w dołączonym do

podania spisie są uczestnikami postępowania układowego. Tymczasem fakt

umieszczenia wierzycieli w spisie wierzytelności dołączonym do podania o otwarcie

postępowania układowego nadawał im jedynie status zainteresowanego w sprawie,

a nie automatycznie uczestnika tego postępowania, ponieważ uczestnikiem

postępowania stawał się tylko taki zainteresowany, który wziął udział w sprawie

(por. art. 510 § 1 k.p.c.), a brak jest ustaleń w zaskarżonym wyroku, aby powód

został dopuszczony i wziął udział w postępowaniu układowym.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela poglądu

wyrażonego w uzasadnieniu wyroku SN z dnia 15 października 2004 r., II CK 68/04

(niepubl.), że umieszczenie wierzytelności w wykazie stanowiącym załącznik do

podania dłużnika o otwarcie postępowania układowego stanowiło uznanie roszczenia

przez stronę pozwaną. Rację ma natomiast Sąd Apelacyjny, który z powołaniem się

na reprezentatywne piśmiennictwo stwierdził, że tzw. uznanie niewłaściwe występuje

wówczas, gdy wierzyciel zostanie powiadomiony o przekonaniu dłużnika co do

istnienia jego długu wobec niego jako wierzyciela, ponieważ oświadczenie takie musi

być jednoznacznie skierowane do wierzyciela i musi do niego dotrzeć. Innymi słowy,

uznanie roszczenia w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 2 k.c. występuje w razie takiego

jednoznacznego zachowania się dłużnika wobec wierzyciela, z którego to

zachowania wynika, że wierzyciel wie, iż dłużnik uważa jego roszczenie za istniejące

i przyznane (wyrok SN z dnia 7 marca 2003 r., I CKN 11/01, niepubl.; wyrok SN

z dnia 9 marca 2004 r., I CK 443/03, niepubl.; wyrok SN z dnia 22 czerwca 2004 r.,

IV CK 444/03, niepubl.). Natomiast dla skuteczności tego

tzw. uznania

niewłaściwego nie jest wymagane istnienie po stronie zobowiązanego zamiaru

wywołania skutku prawnego w postaci przerwania biegu przedawnienia. Istotne

natomiast jest to, aby zachowanie zobowiązanego mogło uzasadniać przekonanie

osoby

uprawnionej,

iż zobowiązany

jest

świadom

swojego

obowiązku,

a w konsekwencji by mogło uzasadniać oczekiwanie uprawnionego, że świadczenie

na

jego

rzecz

zostanie

spełnione.

W

piśmiennictwie

stwierdzono

wręcz,

że oświadczenie wiedzy zobowiązanego musi dotrzeć do uprawnionego i musi to

być przez zobowiązanego zamierzone, a moment, w którym uprawniony powziął

wiadomość o zachowaniu zobowiązanego stanowiącym uznanie niewłaściwe jest

momentem przerwania biegu przedawnienia.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 7 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r., w oprawie opłat za czynności

radców prawnych orz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163,

poz. 1349 ze zm.).

md