I CSK 455/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 455/09

POSTANOWIENIE

Dnia 16 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSA Jan Futro

w sprawie z wniosku Z. L.

przy uczestnictwie K. L., M. H. i E. O.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 19 listopada 2008 r., sygn. akt IV Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w

W. do

ponownego

rozpoznania

i

orzeczenia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Z. L. wniosła o stwierdzenie, że nie później niż z dniem 1 kwietnia 2005 r. nabyła

przez zasiedzenie udział 1/2 we współwłasności nieruchomości położonej w O. przy ul.

T., a następnie zmodyfikowała swój wniosek i żądała stwierdzenia, iż nabyła przez

zasiedzenie nie później niż z końcem 2005 r. działkę o nr ew. (...)/1 o powierzchni

820 m2.

Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2008 r. Sąd Rejonowy w O. stwierdził, że

wnioskodawczyni z dniem 31 grudnia 2005 r. nabyła przez zasiedzenie własność

zabudowanej nieruchomości położonej w O., stanowiącej działkę nr (...)/1 o powierzchni

0,0820 ha w obrębie (...) oraz orzekł, że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania

związane ze swoim udziałem w sprawie.

Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawczyni zawarła związek małżeński z

uczestnikiem postępowania K. L. w 1969 r. W dniu 1 czerwca 1975 r. K. L. oraz Z. L.

zawarli z K. H. oraz z jego synem M. H. nieformalną umowę sprzedaży nieruchomości

przy ul. T. w O. wraz z zabudowaniami. W budynku mieszkalnym na tej nieruchomości

zamieszkali uczestnik postępowania K. L. wraz z wnioskodawczynią. Sąd Rejonowy w

O. wyrokiem z dnia 21 grudnia 1984 r. orzekł rozwiązanie przez rozwód związku

małżeńskiego wnioskodawczyni i uczestnika postępowania K. L. Po rozwodzie byli

małżonkowie dokonali nieformalnego podziału majątku wspólnego, w tym podziału

działki i budynku mieszkalnego. Wnioskodawczyni wraz z synem zajęła jeden duży

pokój, natomiast jej były mąż zajął pozostałą część domu. Do zajmowanych przez

wnioskodawczynię i uczestnika postępowania części domu były osobne wejścia. Później

K. L. do zajmowanej przez siebie części domu dobudował dwa pokoje. W dniu 19

listopada 1991 r. uczestnik postępowania M. H. wytoczył powództwo o eksmisję K. L. z

rzeczonej nieruchomości. Postępowanie w sprawie o eksmisję zostało umorzone

postanowieniem z dnia 24 czerwca 1999 r. w trybie art. 182 § 1 k.p.c.

Sąd Rejonowy dał wiarę zeznaniom świadków, że po rozwodzie małżonków L.

nastąpił

faktyczny

podział

nieruchomości.

Biegły

geodeta

sporządził

mapę

przedstawiającą część działki posiadaną przez wnioskodawczynię. Sąd Rejonowy uznał,

iż posiadanie wnioskodawczyni miało charakter posiadania samoistnego w złej wierze.

Sąd Rejonowy stwierdził, że ponieważ wnioskodawczyni objęła działkę w posiadanie

samoistne w 1975 r., nabyła jej własność przez zasiedzenie z dniem 31 grudnia 2005 r.

Uczestnik postępowania M. H. wniósł apelację od postanowienia Sądu

Rejonowego.

Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 19 listopada 2008 r. zmienił

zaskarżone postanowienie w ten sposób, że wniosek oddalił oraz orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy podkreślił, że zarówno orzecznictwo, jak i piśmiennictwo

dopuszczają nabycie przez zasiedzenie prawa własności lokalu mieszkalnego, który

stanowi przedmiot odrębnej własności lokali, bowiem nabyć w ten sposób można każdą

nieruchomość. Dopuszczalne jest jednak nabycie w ten sposób tylko już ustanowionej

odrębnej własności lokalu bądź też zasiedzenie odrębnej własności lokalu w rezultacie

faktycznego podziału większego lokalu, stanowiącego przedmiot odrębnej własności, na

mniejsze samodzielne lokale. Zdaniem Sądu Okręgowego, brak jest podstaw do

uznania, że wnioskodawczyni stała się posiadaczką wyodrębnionej części działki przed

1984 r., tzn. przed rozwiązaniem małżeństwa jej i uczestnika postępowania K. L.

Wcześniej byli oni posiadaczami całej nieruchomości i to posiadanie mogło prowadzić

do zasiedzenia udziałów, do czego jednak nie doszło. Dopiero po rozwodzie byli

małżonkowie przekształcili swoje posiadanie w ten sposób, że objęli w posiadanie

konkretne części działki. Od tego też czasu każdy z nich samodzielnie włada przejętą

przez siebie częścią nieruchomości, wobec czego od tego właśnie podziału biegnie

termin niezbędny do zasiedzenia przejętych działek. Termin ten, w odniesieniu do

wnioskodawczyni, nie uległ jak dotąd przerwaniu, co trafnie zauważył Sąd Rejonowy.

Według Sądu Okręgowego, należy zatem przyjąć, iż trzydziestoletni termin posiadania

prowadzący do zasiedzenia rozpoczął się nie wcześniej niż po dniu 21 grudnia 1984 r.

(data orzeczenia rozwodu), a więc jeszcze nie upłynął.

Wnioskodawczyni

w skardze

kasacyjnej zaskarżyła

postanowienie

Sądu

Okręgowego w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 172

§ 1 i 2 oraz art. 348 i 176 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 172 § 1 i 2 k.c.,

art. 176 § 1 oraz art. 348 k.c. W istocie jednak, na podstawie powołanych przepisów,

sformułowała jeden zarzut odnoszący się do stwierdzenia przez Sąd Okręgowy, że do

czasu posiadania wnioskodawczyni potrzebnego do zasiedzenia nie dolicza się okresu,

gdy współposiadała ona całą nieruchomość wraz z mężem. W niniejszej sprawie

powstaje w związku z tym jedno istotne zagadnienie prawne, które dotyczy oceny

współposiadania

nieruchomości

przez

małżonków

w

aspekcie

możliwości

jej

zasiedzenia przez każdego z nich po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej i po

dokonaniu faktycznego podziału nieruchomości.

W niniejszej sprawie małżonkowie pozostający we wspólności małżeńskiej

majątkowej nabyli w 1975 r. nieformalnie (bez formy aktu notarialnego) nieruchomość

zabudowaną. W ten sposób stali się samoistnymi współposiadaczami tej nieruchomości

w złej wierze na zasadzie wspólności łącznej. Nie budzi bowiem wątpliwości, że

przedmiotem

majątkowym

nabytym

w

czasie

trwania

małżeńskiej

wspólności

majątkowej (art. 31 § 1 k.r.o.) może być również posiadanie nieruchomości. Taki stan

mógł prowadzić, jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku, do zasiedzenia nieruchomości przez małżonków. W uchwale z dnia 28 lutego

1978 r., III CZP 7/78 (OSNCP 1978, nr 9, poz. 153) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

nieruchomość nabyta przez zasiedzenie w czasie trwania wspólności ustawowej staje

się składnikiem majątku wspólnego także wtedy, gdy jej posiadaczem samoistnym był

tylko jeden z małżonków i to zarówno wtedy, gdy okres jego posiadania prowadzącego

do zasiedzenia mieścił się w czasie trwania wspólności ustawowej, jak i wtedy, gdy

przewidziany w art. 172 k.c. bieg terminu wymaganego do zasiedzenia rozpoczął się

przed powstaniem wspólności, ale zakończył się w czasie jej trwania. Bez znaczenia jest

przy tym, jak długo małżonek posiadał nieruchomość przed powstaniem wspólności i w

czasie jej trwania, decydujące bowiem znaczenie z punktu widzenia przynależności do

majątku wspólnego nabytej przez zasiedzenie nieruchomości ma to, że bieg terminu

zasiedzenia zakończył się w czasie trwania wspólności. Nabyta przez zasiedzenie

nieruchomość wchodzi do majątku wspólnego zarówno wtedy, gdy małżonek będący jej

samoistnym posiadaczem uzyskał posiadanie w złej wierze, jak i wtedy, gdy uzyskał

posiadanie w następstwie czynności prawnej, która - jak się później okazało – była

nieważna z innych przyczyn niż niezachowanie wymaganej formy aktu notarialnego.

Z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwiązującego małżeństwo małżonków L.

przez rozwód w 1984 r. współposiadanie rzeczonej nieruchomości na zasadach

wspólności łącznej uległo przekształceniu we współposiadanie na zasadach wspólności

w częściach ułamkowych. Nie ulega wątpliwości, że mimo owego przekształcenia nadal

istniał stan umożliwiający wspólne zasiedzenie nieruchomości, tyle, że wówczas już

przez byłych małżonków. Co więcej, każdy z byłych małżonków mógł samodzielnie

żądać

stwierdzenia

nabycia

przez

zasiedzenie

udziału

we

współwłasności

nieruchomości (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1978 r., III CZP 96/77,

OSNCP 1978, nr 11, poz. 195; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia

2009 r., III CSK 229/08, niepubl.).

Po rozwodzie małżonkowie podzielili rzeczoną nieruchomość na dwie działki i

każdy z nich posiadał jedną z tych działek. Wnioskodawczyni żądała stwierdzenia

nabycia własności przez zasiedzenie działki wyodrębnionej w wyniku podziału, co jest

oczywiście dopuszczalne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia

2009 r., III CSK 229/08). Sąd Okręgowy nie kwestionował co do zasady możliwości

takiego zasiedzenia, jednakże uznał, że bieg zasiedzenia rozpoczął się dopiero po

dokonaniu faktycznego podziału nieruchomości przez byłych małżonków. Stanowisko to

jest nietrafne. Skoro bowiem wnioskodawczyni w latach 1975-1984 posiadała

samoistnie całą nieruchomość na zasadach wspólności łącznej, a następnie wspólności

w częściach

ułamkowych,

to

w

konsekwencji współposiadanie nieruchomości

obejmowało również wydzieloną później jej część. Nie ma przy tym potrzeby

odwoływania się do art. 176 § 1 k.c., ponieważ w okolicznościach niniejszej sprawy nie

nastąpiło przeniesienie posiadanie, ale kontynuacja posiadania przez te same osoby

(byłych małżonków L.).

Stanowisko Sądu Okręgowego, że zasiedzenie nie może prowadzić do

wyodrębnienia

własności

lokalu

w

budynku

znajdującym

się

na

rzeczonej

nieruchomości, jest oczywiście trafne. Przepisy ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o

własności lokali (Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.) oraz ustawy z dnia 15 grudnia

2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.)

wyczerpująco bowiem regulują podstawy wyodrębnienia własności lokalu. Jednakże

okoliczność, że rzeczona nieruchomość jest zabudowana budynkiem mieszkalnym, nie

może, jak trafnie podkreślono w skardze kasacyjnej, wyłączać możliwości stwierdzenia

nabycia przez zasiedzenie wyodrębnionej części tej nieruchomości, choć z pewnością

spowoduje to istotne komplikacje prawne.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.