I CSK 4549/23 · Sąd Najwyższy

Uchwała z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CZP 9/09 Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Henryk Pietrzkowski Sędzia SN Wojciech Katner Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Krzysztofa S. przy uczestnictwie Moniki T., Adama T., (...) o wpis z urzędu w dziale III księgi wieczystej (...) służebności gruntowej, po rozstrzygnięciu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 kwietnia 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 14 października 2008 r.: "Czy w świetle treści przepisu art. 290 § 2 k.c. na nieruchomości stanowiącej wyodrębnioną działkę z nieruchomości wieczystoksięgowej utrzymuje się z mocy prawa służebność gruntowa, mimo że wyodrębniana działka nie była objęta zakresem wykonywania tej służebności?" podjął uchwałę:

Skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej. Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej.

Powód […] Bank […] Spółka Akcyjna w W.

Wyrokiem z 22 kwietnia 2021 r.

W związku ze skargą kasacyjną pozwanego Bank S.A.

Postanowieniem z 5 czerwca 2020 r.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2013 roku Sąd Rejonowy w Sieradzu oddalił wniosek A.

Zaskarżonym postanowieniem oddalono wniosek o dokonanie w dziale III księgi wieczystej (...) wpisu służebności gruntowej, ponieważ aktualny stan prawny działki nr (...), powstałej w wyniku podziału działki nr (...) na działki nr (...), a następnie działki nr (...) na działki nr (...), będącej w istocie drogą dojazdową do pozostałych działek, uniemożliwia dokonanie wpisu służebności zgodnie z wnioskiem.

Sygn. akt II Ca 3163/23 POSTANOWIENIE Dnia 11 marca 2024 r. Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny - Odwoławczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia Katarzyna Biernat-Jarek Sędziowie: ------ po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2024 r. w Krakowie na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Gminy Z. przy uczestnictwie M. S. i W. S. o wpis w księdze wieczystej na skutek apelacji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa – Krowodrzy w Krakowie z dnia 22 maja 2023 r. sygnatura akt DzKw/KR1P/00005331/22 postanawia: oddalić apelację. SSO Katarzyna Biernat-Jarek Sygn. akt II Ca 3163/23 UZASADNIENIE Wnioskodawca Gmina Z. domagała się w odłączenia działki ewidencyjnej nr (...) powierzchni 0,0028 ha położonej w obrębie B., gmina Z. z księgi wieczystej (...) i dołączenie jej do księgi wieczystej numer (...) do wniosku dołączono m.in. ostateczną decyzję Wójta Gminy Z. z dnia 5 lutego 2021 roku o zatwierdzeniu podziału nieruchomości oznaczonej jako działka nr (...) na działki numer (...) (przeznaczonej pod drogę publiczną). Referendarz sądowy w dniu 7 września 2022 r. dokonał wpisu zgodnie z wnioskiem. Wnioskodawca Gmina Z. wniósł skargę na powyższe orzeczenie referendarza sądowego domagając się wykreślenia wpisu służebności obciążającej działkę nr (...) dla której sąd prowadzi księgę wieczystą numer (...) oraz zarzucił naruszenie art. 98 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez jego błędną wykładnię i uznanie że przejście prawa własności działek gruntu wydzielonych pod drogi publiczne nie stanowiło nabycia pierwotnego a przez to nie doszło do wygaśnięcia służebności obciążającej działkę nr (...). Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 22 Maja 2023 r. utrzymał w mocy zaskarżony wpis referendarza odwołując się do treści art. 626 2 § 3 k.p.c. i zakresu kognicji Sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym wskazał, że Sąd rozpoznający wniosek o dokonanie wpisu nie może prowadzić jakiegokolwiek postępowania dowodowego i dokonywać na podstawie własnych dowodów ustaleń. Sąd Rejonowy wskazał, że w niniejszej sprawie przeniesienie wpisu służebności przesyłu z działu III księgi wieczystej (...) do działu III księgi wieczystej (...) było uzasadnione, gdyż znajdowało oparcie w dołączonych do wniosku dokumentach stanowiących podstawę wpisu oraz przepisach prawa. Wskazał Sąd, że zgodnie z § 11 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2021 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów w razie założenia nowej księgi wieczystej dla części obciążonej nieruchomości bądź przeniesienia części obciążonej nieruchomości do innej księgi wieczystej sąd z urzędu przenosi współobciążenia pysk do współobciążenia wszystkie prawa , roszczenia i inne ciężary lub ograniczenia ciążące na nieruchomości. Służebność przesyłu została wpisana w dziale III księgi wieczystej (...) na podstawie umowy ustanowienia służebności przesyłu z dnia 3 czerwca 2019 r. repertorium A nr 7340/2019 w dniu 29 czerwca 2020 r. Decyzja Wójta Gminy Z. z dnia 5 lutego 2021 r. o zatwierdzeniu podziału nieruchomości oznaczonej jako działka nr (...) na działki nr (...) nr (...) (przeznaczonej po drogę publiczną) została wydana na podstawie art. 96 ust. 1 i 4 oraz art. 98 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Zgodnie zaś z art. 98 ust. 1 tej ustawy działki gruntu wydzielone pod drogi publiczne, gminne, powiatowe, wojewódzkie, krajowe z nieruchomości, z której podział został dokonany na wniosek właściciela przechodzą z mocy prawa odpowiednio na własność gminy, powiatu, województwa lub Skarbu Państwa z dniem w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne. Przepis ten ma także zastosowanie do nieruchomości, której podział został dokonany na wniosek użytkownika wieczystego, z tym że prawo użytkownika wieczystego działek gruntu wydzielonych pod drogi publiczne wygasa z dniem, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne. Przepis stosuje się odpowiednio przy wydzielaniu działek gruntu pod poszerzenie istniejących dróg publicznych. Z powyższego wynika, że dokonanie podziału działek w tym trybie wywołuje skutek w postaci przejścia z mocy prawa własności działek wydzielonych pod drogę publiczną (w niniejszej sprawie jest to działka nr (...)) na własność gminy (Gminy Z.) oraz wygaśnięcie prawa użytkowania wieczystego działek gruntu wydzielonych pod drogi publiczne z dniem, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna. Ustawodawca nie przewidział dalszych skutków dokonania podziału działek w trybie art. 96 i następnym ustawy o gospodarce nieruchomościami, w szczególności wygaśnięcia ograniczonych praw rzeczowych obciążających nieruchomość będącą przedmiotem podziału. Wskazał sąd że przepisy innych ustaw, przykładowo ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 roku o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych wprost przewidują że decyzją o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej zatwierdza się podział nieruchomości. Jeżeli na nieruchomości lub prawie wieczystego użytkowania tej nieruchomości zostały ustanowione ograniczone prawa rzeczowe, z dniem w którym decyzja o zezwoleniu na realizacji inwestycji drogowej stała się ostateczna, prawa te wygasają. Wobec powyższego orzeczenie referendarza dokonane zostało zgodnie z wnioskiem i w jego granicach i w oparciu o dołączone do wniosku dokumenty stanowiące podstawę wpisu oraz na podstawie obowiązujących przepisów. Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodził się wnioskodawca Gmina Z., która domagała się uwzględnienia apelacji, zarzucając: - naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 398 23 § 3 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 626 8 § 3 k.p.c. w zw. z art. 626 10 § 3 k.p.c. mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonego wpisu mimo jego niezgodności z prawem wskutek wpisania do księgi wieczystej prawa obciążonego służebnością, mimo faktu pierwotnego nabycia tego prawa wskutek podziału nieruchomości przez zarządcę drogi publicznej; - naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 98 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przejście prawa własności działek gruntu pod drogi publicznej nie stanowi nabycia pierwotnego gruntu, a w konsekwencji uznania że nie doszło do wygaśnięcia służebności obciążającej działkę nr (...) w wyniku tegoż nabycia części nieruchomości z mocy prawa na podstawie ostatecznej decyzji zatwierdzającej podział. W uzasadnieniu apelacji wnioskodawca utrzymywał, że nabycie prawa własności na podstawie art. 98 ustawy o gospodarce nieruchomościami jest nabyciem o charakterze pierwotnym , co prowadzi do konstatacji, że z chwilą nabycia prawa własności nieruchomości wygasają ustanowione na niej wszelkie ograniczone prawa rzeczowe, w tym służebności. Zdaniem apelującego Sąd winien dokonać wykładni celowościowej art. 98 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami i wskazywał na wypłacone właścicielowi nieruchomości odszkodowanie, albowiem właściciel działki obciążonej może być kosztem gminy bezpodstawnie wzbogacone o różnicę wartości działki obciążonej i działki bez obciążeń rzeczowych . Właśnie dlatego stosowanie wykładni językowej wydaje się być nieodpowiednie. Na poparcie swojego stanowiska przytoczył judykaty sądów administracyjnych jak również odwołał się do uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 2010 r. sygn. IV CSK 40/10. Sąd Okręgowy zważył co następuje: Apelacja wnioskodawcy jako bezzasadna podlegała oddaleniu. W pierwszej kolejności należy wskazać, iż stosownie do treści art. 626 8 § 2 k.p.c., zakreślającego kognicję sądu rozpoznającego wniosek o wpis, zarówno w pierwszej, jak i drugiej instancji sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Ograniczona kognicja sądu wyłącza nie tylko badanie innych dokumentów, niż dołączone do wniosku lub znajdujące się w aktach księgi wieczystej, ale także okoliczności, które nie wynikają z wniosku o wpis, dołączonych do niego dokumentów ani z treści księgi wieczystej, jeżeli miałyby one stanowić podstawę uwzględnienia wniosku o wpis. Niedopuszczalne jest prowadzenie w postępowaniu o wpis postępowania dowodowego mającego na celu poszukiwanie podstawy wpisu, która nie wynika z dokumentów dołączonych do wniosku. Sąd Odwoławczy bada jedynie, czy w świetle dokumentów załączonych do wniosku i treści księgi wieczystej wpis, bądź jego odmowa przez sąd pierwszej instancji, była uzasadniona. Decydujące znaczenie dla tej oceny ma stan rzeczy istniejący w chwili złożenia wniosku, którym sąd rozpoznający wniosek o wpis jest związany (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 2015 r., sygn. akt II CSK 280/14). Postawione przez apelującego zarzuty naruszenia prawa procesowego są chybione , albowiem przytoczone w apelacji przepisy prawa procesowego stanowią podstawę do orzekania w postępowaniu wieczystoksięgowym, odrębną od rozpoznania apelacji na zasadach ogólnych. Wbrew intencji apelującego postepowanie wieczystoksięgowe nie służy prowadzeniu postępowania dowodowego i dokonywanie wykładni obowiązujących przepisów. Zgodnie z art. 98 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami działki gruntu wydzielone pod drogi publiczne: gminne, powiatowe, wojewódzkie, krajowe - z nieruchomości, której podział został dokonany na wniosek właściciela, przechodzą, z mocy prawa, odpowiednio na własność gminy, powiatu, województwa lub Skarbu Państwa z dniem, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne. Odwołując się do stanowiska doktryny wskazać należy, że przepis art. 98 ustawy o gospodarce nieruchomościami dotyczy wyłącznie wydzielania działek pod drogi publiczne i wprowadza istotne skutki dokonania podziału ewidencyjnego nieruchomości w postaci odebrania własności lub prawa użytkowania wieczystego do działek wydzielonych pod drogi publiczne lub ich poszerzenie z chwilą, gdy decyzja zatwierdzająca podział nieruchomości stała się ostateczna albo orzeczenie sądu o podziale stało się prawomocne. Przepis ten nie uzależnia wydzielenia działek pod drogi publiczne i przejścia ich własności ani od planów inwestycyjnych (czy ich zaawansowania), ani od faktycznych zamiarów zarządcy drogi. Natomiast plan miejscowy powinien precyzować, czy planowana na danym terenie inwestycja drogowa dotyczyć będzie drogi gminnej, powiatowej, wojewódzkiej czy też krajowej, a organ administracji dokonujący podziału nieruchomości nie może sam ustalać kategorii dróg wymienionych w tym przepisie. (…) Skutki prawne, o których mowa w art. 98 ust. 1 u.g.n., w postaci utraty własności lub prawa użytkowania wieczystego działek wydzielonych pod drogi publiczne nie są przedmiotem rozstrzygnięcia decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości, ale są następstwem wydania tej decyzji. Przejście prawa własności następuje bowiem w tym przypadku z mocy samego prawa, a wpis prawa własności w księdze wieczystej ma charakter deklaratoryjny (tak. Ewa Bończyk – Kucharczyk Komentarz aktualizowany do ustawy o gospodarce nieruchomościami). Skutki prawne, o których mowa w art. 98 ust. 1 u.g.n., w postaci utraty własności lub prawa użytkowania wieczystego działek wydzielonych pod drogi publiczne nie są przedmiotem rozstrzygnięcia decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości, ale są następstwem tej decyzji i nie ma na nie wpływu ani dotychczasowy właściciel lub użytkownik wieczysty, ani organ orzekający o zatwierdzeniu podziału nieruchomości. Zatem przepis ten nie stanowi podstawy do orzekania przez organ zatwierdzający podział o przejściu prawa bądź o wygaśnięciu prawa użytkowania wieczystego (por. wyrok NSA z 24.05.2019 r., I OSK 2212/17) W praktyce sutkiem decyzji zatwierdzającej na wniosek właściciela lub użytkownika wieczystego nieruchomości podział nieruchomości obejmujący wydzielenie działek pod drogę publiczną lub pod poszerzenie takiej drogi jest to, że przejście działek pod drogi publiczne z mocy prawa na podstawie art. 98 u.g.n. jest rozstrzygane przez sąd powszechny w sprawie o wpis prawa własności w księdze wieczystej, względnie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Dopiero ujawnienie w księdze wieczystej własności podmiotu publicznoprawnego daje podstawy do powoływania się w obrocie prawnym na zdarzenie przejścia działek z mocy prawa na rzecz gmin (tak: wyrok NSA: z 8.08.2014 r., I OSK 1857/14, z 21.02.2018 r., I OSK 815/16). Decyzja podziałowa nie ma zatem charakteru konstytutywnego, a jedynie deklaratoryjny stwierdzający przejście własności na rzecz Gminy z mocy prawa. Oznacza to , że wpisując prawo własności Gminy, Sąd Rejonowy prawidłowo przyjął, że odłączając obciążoną służebnością przeprowadzenia mediów działkę (...) winien dokonać przeniesienia jej obciążenia z działu III księgi wieczystej (...) zgodnie z § 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 roku w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów. Do wygaśnięcia ograniczonego prawa rzeczowego ujawnionego w księdze wieczystej konieczne jest jego wykreślenie o czym stanowi art. 246 § 2 k.c. Podstawę wpisu – wykreślenia stosownie do art. 31 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece może stanowić dokument z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli przepisy szczególne nie przewidują innej formy dokumentu (ust. 1 ) , natomiast wpis potrzebny do usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić, gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innymi odpowiednimi dokumentami (ust. 2 ). W zakresie kognicji sądu wieczystoksięgowego przy rozstrzyganiu wniosku o wpis pozostaje badanie nie tylko, czy dokument odpowiada wymaganiom formalnym, ale także, czy pod względem materialnoprawnym uzasadnia dokonanie żądanego wpisu (zasada legalizmu materialnego) , od której nie jest wyjątkiem zdarzająca się niekiedy sytuacja, w której podstawą wpisu może być wprost przepis ustawy. W tym przedmiocie Sąd rejonowy trafnie wskazał na art. 12 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 roku o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych. W przedmiotowym stanie faktycznym apelujący rozważa dokonywanie wykładni przepisów prawa od kątem celowości , po to by uzyskać efekt w postaci uznania, że nabycie prawa własności w odniesieniu do działki nr (...) na podstawie decyzji zatwierdzającej projekt podziału działki wydanej w trybie art. 98 ust. 1 u.g.n. miało charakter pierwotny. Jednakże nawet jeśli zgodzić się należy, że podział działki skutkiem którego jest przejście prawa własności na rzecz gminy jest swoiista forma wywłaszczenia, to jednak nie należy tracic z pola widzenia , że ten tryb stosowany jest na wniosek właściciela działki lub użytkownika wieczystego o czym była mowa na wstępie. Sam projekt budowy lub poszerzenia drogi nie oznacza jednak wygaszenia obciążających ją ograniczonych praw rzeczowych , skoro nie przewiduje tego szczególny przepis prawa, zaś apelujący nie przedłożył żadnego dokumentu pozwalającego na wykreślenie obciążenia. Z tych też względów apelacja jako bezzasadna podlegała oddaleniu, o czym Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 385 k.p.c. SSO Katarzyna Biernat-Jarek

Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym wpisał w księdze wieczystej (...) dwa ograniczone prawa rzeczowe związane z inną nieruchomością tj.

czy sąd wieczystoksięgowy rozpoznając wniosek o wpis prawa własności może merytorycznie badać czy późniejsze orzeczenie sądu czy też czynność prawna (w tym przypadku postanowienie Sądu Powiatowego we Wrześni z 1971 r.) doprowadziło do wygaśnięcia prawa (powstałego w 1962 r. stwierdzonego postanowieniem Sądu Okręgowego w Poznaniu z 2017 r.), które jest objęte wnioskiem czy też rozpoznając wniosek ogranicza się jedynie do jego strony formalnej w oparciu o przedłożone przez wnioskodawczynię dokumenty;