I CSK 454/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 454/10

POSTANOWIENIE

Dnia 4 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marta Romańska

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego

w L.

przy uczestnictwie Firmy Handlowej "N." A. i R. G. spółki jawnej

w N.

o wpis hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 17 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu

rozstrzygnięcia

i kasacyjnego.

w

P. o

do

ponownego

kosztach

rozpoznania

postępowania

oraz

apelacyjnego

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy w P. w sprawie z

wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego w L. (numer wniosku

[…]) z udziałem Firmy Handlowej „N.” A. i R. G. spółka jawna w N. o wpis hipoteki

przymusowej na skutek apelacji uczestnika postępowania uchylił zaskarżony wpis i

wniosek oddalił. Rozstrzygnięcie swoje Sąd Okręgowy oparł na ustaleniu, że

wnioskodawca od początku postępowania wnosił o wpisanie hipoteki przymusowej

zwykłej, nie wskazując zarazem, że chodzi mu o hipotekę przymusową kaucyjną.

Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 7 stycznia 2008 r. wniosek ten

został oddalony, gdyż został do niego dołączony dokument w postaci decyzji

Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej nieprawidłowo poświadczonej za zgodność

z oryginałem. Wnioskodawca oryginał decyzji dołączył dopiero do skargi na

orzeczenie referendarza sądowego. Jednocześnie, jak uznał Sąd Okręgowy,

w piśmie z dnia 31 stycznia 2008 r. wnioskodawca uzupełnił skargę zmieniając

żądanie wniosku na wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej. Sąd Okręgowy przyjął,

że zmiana wniosku o wpis na etapie rozpoznawania skargi od orzeczenia

referendarza sądowego nie jest dopuszczalna. Ponieważ zaś hipoteka przymusowa

zwykła i hipoteka przymusowa kaucyjna różnią się od siebie - przede wszystkim

tym na podstawie, jakich dokumentów może dojść do ich wpisania do księgi

wieczystej - to wniosek podlegał oddaleniu, gdyż dołączona decyzja nie miała

charakteru ostatecznego.

Od wskazanego postanowienia skargę kasacyjną wywiódł wnioskodawca.

W skardze tej zarzucił naruszenie:

-

art. 6268 § 1 i 2 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie,

że wniosek o wpisanie hipoteki przymusowej do określonej kwoty,

obejmującej oprócz zaległości podatkowych również odsetki, nie stanowi

wniosku o wpisanie hipoteki przymusowej kaucyjnej;

-

art. 6268 § 1 i 2 k.p.c., art. 6266 § 1 k.p.c. w zw. z art. 29 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tj. Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz.

1361 ze zm. – dalej jako „u.k.w.h.”), art. 193 § 1, 316 § 1, art. 130 1 § 11

w zw.

z

art.

§

k.p.c.

przez

niewłaściwe

zastosowanie

i przyjęcie że w postępowaniu wieczystoksięgowym niedopuszczalne jest

doprecyzowanie treści wniosku o wpis hipoteki;

-

art. 35 § 2 pkt 1 b ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst

jedn. z 2005 r., Nr 8, poz. 60 ze zm.) w zw. z art. 110 i 111 u.k.w.h. przez

ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że złożona do akt ważna

nieprawomocna decyzja określająca wysokość zobowiązania podatkowego

właściciela nieruchomości nie stanowi wystarczającej podstawy wpisu

w księdze wieczystej hipoteki przymusowej kaucyjnej, mimo złożenia

stosownego wniosku w tym przedmiocie.

Powołując te podstawy skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego

postanowienia oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w P.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Szczegółowa analiza skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że w sprawie

powstają dwa istotne zagadnienia. Po pierwsze, czy w toku postępowania

wieczystoksięgowego, w którym doszło do wydania zaskarżonego postanowienia

nastąpiła zmiana żądania wpisu, a po drugie, czy w razie przyjęcia, że do zmiany

takiej doszło, czy była ona w ogóle dopuszczalna na etapie rozpoznawania skargi

na orzeczenie referendarza sądowego. Rozstrzygnięcie drugiego z zagadnień

aktualizuje się jedynie wtedy, gdy zostanie ustalone, że w sprawie faktycznie doszło

do

zmiany

treści

zgłoszonego

żądania.

W

ocenie

Sądu

Okręgowego,

wnioskodawca dokonał w toku postępowania przedmiotowej zmiany swojego

wniosku z pierwotnego żądania wpisu hipoteki przymusowej zwykłej na hipotekę

przymusową kaucyjną. Zmiana taka nie była zaś, według Sądu drugiej instancji,

dopuszczalna w piśmie uzupełniającym skargę na orzeczenie referendarza, gdyż

zakres rozpoznania tej skargi powinien być tożsamy z zakresem rozpoznania

sprawy przez referendarza sądowego.

Wbrew poglądowi Sądu Okręgowemu należy przyznać rację stronie

skarżącej i uznać, że w sprawie nie doszło jednak do zmiany przedmiotowej

zgłoszonego żądania. Wnioskodawca od początku postępowania wnosił o wpisanie

hipoteki kaucyjnej, aczkolwiek nie wskazał wyraźnie jej rodzaju. Z treści art. 626 8

§ 1 k.p.c. wynika, że wpis dokonywany jest jedynie na wniosek i w jego granicach,

chyba że przepis szczególny przewiduje dokonanie wpisu z urzędu. Z przepisu

tego nie sposób wyinterpretować, że obowiązkiem wnioskodawcy jest wyraźne

posłużenie się sformułowaniem, iż wnosi o wpisanie hipoteki przymusowej

kaucyjnej. Żądanie wpisu tego rodzaju hipoteki powinno być oceniane na podstawie

całokształtu treści wniosku i dołączonych do niego dokumentów (art. 626 8 § 2

k.p.c.).

Jak

wynikało

z

treści

wniosku

złożonego

w

Sądzie

Rejonowym,

wnioskodawca zgłosił żądanie dokonania wpisu „hipoteki przymusowej do kwoty

138.600,00 zł (zaległość w podatku od towarów i usług za miesiąc grudzień 2002 r.

wraz z odsetkami) wynikająca z decyzji(…)”. Do tak sformułowanego wniosku

została dołączona decyzja niestanowiąca tytułu wykonawczego. W tej sytuacji

niewątpliwe było, że wnioskodawca zmierzał do uzyskania hipoteki przymusowej

kaucyjnej.

Jak wynika z art. 102 u.k.w.h. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 20 lutego

2011 r.) wierzytelności o wysokości nieustalonej mogą być zabezpieczone hipoteką

do oznaczonej sumy najwyższej (hipoteka kaucyjna). Hipoteka kaucyjna może

w szczególności zabezpieczać istniejące lub mogące powstać wierzytelności

z określonego stosunku prawnego albo roszczenia związane z wierzytelnością

hipoteczną, lecz nieobjęte z mocy ustawy hipoteką zwykłą. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego nie budzi wątpliwości, że roszczenie o odsetki nie powinno być

zabezpieczone hipoteką zwykłą, ale kaucyjną (por. m.in. postanowienie z 12 marca

2003 r., III CKN 1026/00, niepubl.; post. z 27 stycznia 2005 r., V CSK 328/04,

niepubl.). Ponadto art. 111 u.k.w.h. (w wersji obowiązującej do dnia 20 lutego

2011 r.)

stanowił,

że

hipoteka

przymusowa

wpisana

na

podstawie

nieprawomocnego orzeczenia, tymczasowego zarządzenia sądu, postanowienia

prokuratora albo nieostatecznej decyzji jest hipoteką kaucyjną. Ponieważ określony

przedmiot zabezpieczenia w postaci odsetek od należności głównej nie mógł być

zabezpieczony hipoteką zwykłą, natomiast dołączony do wniosku dokument nie

mógł stanowić podstawy hipoteki zwykłej, to należało przyjąć, iż wnioskodawca

domagał się wpisu hipoteki kaucyjnej.

Kwestia wykładni oświadczeń procesowych stanowi jedno z bardziej

skomplikowanych

zagadnień

postępowania

cywilnego.

Nie

ulega

jednak

wątpliwości, że sąd powinien wykładać treść zgłoszonego żądania na podstawie

całokształtu podanych okoliczności i przedstawionych dokumentów. Jak wynika

z art. 130 § 1 zd. 2 k.p.c., który za pośrednictwem art. 13 § 2 k.p.c. znajduje swoje

zastosowanie także w postępowaniu nieprocesowym, mylne oznaczenie rodzaju

pisma procesowego lub inne oczywiste niedokładności nie stanowią przeszkody do

nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym. Przepis ten, statuujący

konwersję pisma procesowego, stanowi przejaw złagodzonego formalizmu

w postępowaniu

cywilnym.

Jego

zastosowaniu

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym nie przeciwstawia się okoliczność, że w postępowaniu tym

wniosek o wpis składa się na urzędowym formularzu (art. 626 2 § 1 k.p.c.). W treści

formularza nie uszczegółowiono pola „treść żądania”, pozostawiając sposób jego

sformułowania wnioskodawcy. Nie zawsze więc wnioskodawca jest obowiązany

posługiwać się formułą ustawową i może wyrazić swoje żądanie także w sposób

opisowy - tak jak miało to miejsce w niniejszej sprawie - w szczególności przez

oznaczenie przedmiotu zabezpieczenia (należność główna i odsetki) oraz

maksymalnej

kwoty

mającej

być

zabezpieczoną

hipoteką

przymusową.

Przy tak sformułowanym żądaniu nie może budzić wątpliwości, że chodziło o wpis

hipoteki kaucyjnej. Ten pogląd pozostaje w zgodzie z reprezentowanym

w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiskiem, według którego, dyrektywa

celowego działania strony pozwala przyjąć, że gdy skutek procesowy, którego

realizacji pismo procesowe ma służyć, wymaga złożenia przez stronę określonego

oświadczenia woli, to jest ono w piśmie procesowym wyrażone, mimo

że bezpośredniej wypowiedzi w tym przedmiocie brak (por. uchwała z 11 września

1997 r., III CZP 39/97, OSNC 1997, nr 12, poz. 191; wyrok z 4 lutego 2004 r., I CK

181/03, niepubl.).

Argumentem za tym poglądem może stanowić także uchylenie od dnia

20 lutego 2011 r. przepisów o hipotece kaucyjnej i umożliwienie zabezpieczenia

hipoteką zwykłą wierzytelności do oznaczonej sumy pieniężnej (art. 68 ust. 2

u.k.w.h. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy

o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 131,

poz. 1035). Jak wynika z uzasadnienia projektu zmiany ustawy, celem zniesienia

hipoteki kaucyjnej było przyczynienie się do uproszczenia regulacji hipoteki, a tym

samym ułatwienie jej stosowania. Jak widać, ustawodawca zdawał sobie sprawę

z problemów praktycznych, jakie może nastręczać stosowanie przepisów o dwóch

rodzajach hipoteki. Przyjął więc jeden rodzaj hipoteki o cechach dotychczasowej

hipoteki kaucyjnej.

Zajęcie stanowiska, że w omawianej sprawie Sąd Okręgowy błędnie

zinterpretował wniosek o wpisanie hipoteki w zasadzie zwalnia Sąd Najwyższy od

zajęcia

się

kwestią

rozpoznawania

skargi

dopuszczalności

o

uchylenie

zmiany

treści

orzeczenia

wniosku

referendarza

na

etapie

sądowego.

Na marginesie można jednak wskazać, że z przepisów ustawy wynika jedynie,

iż skarga na orzeczenie referendarza sądowego ma charakter anulacyjny (za

wyjątkiem dokonania wpisu – art. 5181 § 3 k.p.c.), a sąd rozpoznaje sprawę jako

sąd pierwszej instancji (art. 39822 § 3 k.p.c.). W postępowaniu tym stosuje się więc

wszelkie przepisy o postępowaniu pierwszoinstancyjnym, w tym także te dotyczące

zmiany żądania (art. 193 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Trudno więc a priori wykluczyć

dopuszczalność zmiany wniosku w toku postępowania wywołanego skargą na

orzeczenie referendarza. Sygnalizowana przez Sąd Okręgowy kwestia możliwego

naruszenia kolejności zaspokojenia hipotek na skutek tego, że do zmiany żądania

na etapie skargi dochodzi w zwykłym piśmie procesowym, nie podlegającemu

rejestracji na podstawie art. 6267 k.p.c., a nie na formularzu urzędowym ma

charakter wyłącznie techniczny i nie powinna rzutować na wykładnię przepisów

prawa procesowego. Niezależnie od tego należy zwrócić uwagę na art. 130 1 § 11

k.p.c., który na odpowiednim etapie sprawy też mógłby znaleźć zastosowanie

w rozważanej sytuacji.

Ponieważ Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną w oparciu o podstawę

naruszenia prawa procesowego nie ma potrzeby ustosunkowywania się do

zarzutów o charakterze materialnoprawnym.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 398 15

§ 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).