I CSK 430/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 430/08

POSTANOWIENIE

Dnia 5 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku S.K.

przy uczestnictwie Miasta Stołecznego Warszawy

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego

pozostawiając

rozpoznania

temu

Sądowi

Sądowi

postępowania kasacyjnego.

Okręgowemu

rozstrzygnięcie

o

w

W.,

kosztach

Uzasadnienie

Wnioskodawca S.K. w dniu 18 listopada 2005 r. wniósł o stwierdzenie

nabycia przez zasiedzenie własności działki o nr ewidencyjnym [...]1, powierzchni

311 m2, położonej w obrębie [...] przy ul. W. w W., dla której Sąd Rejonowy w W.

prowadzi księgę wieczystą nr [...]. Wskazał, że działka nr [...]1 jest trwale złączona

z działką nr [...]7, do której przysługuje mu prawo własności oraz, że obie działki są

ogrodzone i traktowane jako jedna nieruchomość.

Postanowieniem z dnia 25 września 2007 r. Sąd Rejonowy w W. oddalił

wniosek. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania.

W 1935 r. dziadkowie wnioskodawcy nabyli działkę przy ul. W. 3 w W. o pow.

1032,5 m2, składającą się z działek [...]1 i [...]7. Na działce nr [...]7 wznieśli w 1939 r.

budynek mieszkalny. W 1945 r. własność całej nieruchomości przeszła na Skarb

Państwa na mocy dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu

gruntów na obszarze m. st. Warszawy, jednak od roku 1951 zamieszkiwali na niej

dziadkowie wnioskodawcy i jego ojciec H.K. Wyprowadzili się z nieruchomości w

1959 r., pozostawiając tam siostrę H.K. W 1962 r. ojciec wnioskodawcy ponownie

zamieszkał, wraz z żoną i wnioskodawcą, w części domu położonego na działce nr

[...]7. Nieruchomość została podzielona pomiędzy ojca wnioskodawcy oraz jego

siostrę. H.K. był użytkownikiem wieczystym działki nr [...]7, zaś przyległą działkę nr

[...]1 używał jako ogród mając świadomość, że należy ona do Skarbu Państwa.

Małżonkowie H. i B.K. uzyskali przekształcenie użytkowania wieczystego działki nr

[...]7 w prawo własności, zaś własność działki nr [...]1 przeszła w dniu 3 lutego 1992

r. ze Skarbu Państwa na Dzielnicę Gminę W. na mocy decyzji Wojewody

Mazowieckiego, a z dniem 15 marca 2002 r. działka stała się własnością m. st.

Warszawy. W dniu 10 listopada 2000 r. małżonkowie H. i B.K. umową darowizny

przekazali własność działki nr [...]7 na rzecz wnioskodawcy i jego żony E.K. Od

tego czasu S.K., tak jak jego ojciec, użytkuje całą działkę zabudowaną oraz jako

ogród działkę nr [...]1. Ma jednak świadomość, że nie jest ona jego własnością i nie

opłaca od niej podatku. Działki nr [...]7 i [...]1 są fizycznie połączone i ogrodzone

jednym ogrodzeniem.

Sąd Rejonowy stwierdził, że nastąpiło przejście posiadania działki nr [...]1

z H.K. na S.K., a w świetle art. 172 § 2 k.c. zasiedzenie prawa własności wskazanej

działki przez wnioskodawcę mogło nastąpić najwcześniej w dniu 1 października

2005 r. Jednak, w ocenie Sądu, posiadanie działki nr [...]1 przez wnioskodawcę i

jego ojca nie miało charakteru posiadania samoistnego. Wiedzieli oni bowiem, że

nie są jej właścicielami i nie opłacali za nią podatku. Ponadto ojciec wnioskodawcy,

chcąc powiększyć swoją działkę o pięć metrów wystąpił o zgodę do władz, co

wyłączało w jego posiadaniu element animus rem sibi habendi. Zdaniem Sądu nie

przesądzały o samoistności posiadania okoliczności, że działka [...]1 jest

funkcjonalnie złączona z działką nr [....]7, że mają one wspólne ogrodzenie, że

wnioskodawca kosił trawę na obu działkach oraz sadził na nich rośliny. Wzruszenie

domniemania z art. 339 k.c. wynikało z samych wypowiedzi wnioskodawcy i jego

ojca. Wskazali oni, że nie podejmowali żadnych decyzji o inwestowaniu w działkę z

uwagi na świadomość, iż nie są jej właścicielami. Posiadanie jak właściciel

charakteryzuje się, w ocenie Sądu tym, że posiadacz dokonuje czynności

właścicielskich na gruncie bez względu na to czy wie o tym, że de iure nie jest jego

właścicielem. Tymczasem wnioskodawca i jego ojciec czuli się ograniczeni w

swoim posiadaniu, nie chcieli podejmować żadnych inwestycji, a co za tym idzie

zachowywali się jak posiadacze zależni działki nr [...]1.

Sąd Okręgowy w W., rozpoznając sprawę na skutek apelacji wnioskodawcy,

w pełni podzielił i przyjął za własne dokonane przez Sąd pierwszej instancji

ustalenia faktyczne oraz ich ocenę prawną i w konsekwencji postanowieniem z dnia

25 kwietnia 2008 r. oddalił apelację.

Od powyższego postanowienia skargę kasacyjną wniósł wnioskodawca, S.K.

W skardze, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c., zarzucał

naruszenie przepisów prawa materialnego: 1) art. 172 k.c. w związku z art. 10

ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55,

poz. 321) poprzez jego bezpodstawne niezastosowanie polegające na oddaleniu

wniosku o zasiedzenie w sytuacji, kiedy istniały ku temu podstawy i zostały

spełnione przesłanki niezbędne do zasiedzenia; 2) art. 336 k.c. poprzez jego

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że

posiadanie wnioskodawcy i jego poprzednika prawnego nie było posiadaniem

samoistnym, lecz posiadaniem zależnym; 3) art. 339 k.c. poprzez błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że wzruszenie domniemania samoistności posiadania

powoduje

niepłacenie

podatków

oraz

świadomość

o

braku

możliwości

inwestowania wtedy, kiedy posiadanie wnioskodawcy nie doznało żadnych

ograniczeń, przez cały okres władanie było spokojne i nieprzerwane.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucał naruszenie

przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy: 1) art. 233 § 1

k.p.c. poprzez naruszenie granic swobodnej oceny polegającej na nieuwzględnieniu

wniosku dowodowego załączonego do apelacji a dotyczącego powiększenia działki

przez ojca wnioskodawcy i przyjęciu, że wystąpienie o powiększenia działki

przesądza o posiadaniu zależnym; 2) art. 328 § 2 k.p.c. poprzez pozbawienie mocy

dowodowej dowodu załączonego do apelacji dotyczącego uzupełnienia umowy

użytkowania wieczystego z 4 czerwca 1975 r., w wyniku którego ojciec

wnioskodawcy H.K. powiększył działkę nr [...]7, której wspólnie z żoną był

użytkownikiem wieczystym; 3) art. 385 k.p.c. poprzez oddalenie apelacji, pomimo

że apelacja była zasadna. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w W. wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Nie są zasadne zarzuty podnoszone w ramach drugiej podstawy kasacyjnej.

Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że podstawą skargi nie mogą być zarzuty

dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów, z uwagi na wyraźny zakaz zawarty

w art. 3981 § 3 k.p.c. Zakaz ten naruszają zarzuty obrazy art. 233 § 1 k.p.c.,

dotyczący oceny dowodów, oraz art. 328 § 2 k.p.c. Przepis ten określa elementy

uzasadnienia wyroku i – poprzez odesłanie z art. 391 § 1 k.p.c. – ma również

zastosowanie do postępowania drugoinstancyjnego. Skarżący upatruje jednak jego

naruszenie w tym, że Sąd Okręgowy pozbawił mocy dowodowej określonego

środka dowodowego. Ocena mocy dowodów mieści się w hipotezie art. 233 § 1

k.p.c., a nie art. 328 §2 k.p.c., a jak wskazano wyżej, zarzuty dotyczące oceny

dowodów nie mogą stanowić podstawy skargi kasacyjnej. Chybiony jest także

zarzut naruszenia art. 385 k.p.c. Sąd Okręgowy uznał apelację za niezasadną,

wobec

czego

oddalił

ją,

prawidłowo

powołując

jako

podstawę

takiego

rozstrzygnięcia art. 385 k.p.c. Naruszyłby ten przepis, gdyby uznał apelację za

zasadną, a mimo tego ją oddalił. Natomiast kwestia, czy oddalenie apelacji było

merytorycznie zasadne, nie podlega ocenie w ramach kontroli prawidłowości

zastosowania art. 385 k.p.c.

Nie można natomiast odmówić skarżącemu racji odnośnie do zarzutów

podnoszonych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej. Oddalając apelację Sąd

Okręgowy podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, że upłynął okres niezbędny do

nabycia własności przez zasiedzenie (art. 172 k.c. w związku z art. 10 ustawy

z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321).

Uchylając z dniem 1 października 1990 r. przepis art. 177 k.c., ustawodawca

unormował, iż jeżeli przed dniem wejścia w życie tej ustawy istniał stan rzeczy,

który według przepisów dotychczasowych wyłączał zasiedzenie nieruchomości,

a według przepisów obowiązujących po jej wejściu w życie prowadzi do

zasiedzenia, zasiedzenie biegnie od dnia wejścia ustawy w życie, z tym że termin

ten ulega skróceniu o czas, w którym powyższy stan istniał przed wejściem w życie

ustawy, lecz nie więcej niż o połowę. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało

wyjaśnione, że skróceniu najwyżej o połowę ulega ustawowy termin zasiedzenia

(por. np. uchwałę z dnia 9 września 1995 r., III CZP 104/95, OSNC 1996, nr 1,

poz. 2, czy postanowienie z dnia 27 czerwca 2000 r., I CKN 796/00, OSNC 2000,

nr 12, poz. 234). W sytuacji zatem, w której przed dniem utraty mocy przez art. 177

k.c. nie nastąpiła jej komunalizacja, albo też nieruchomość nie została zbyta przez

Skarb Państwa innej osobie, okres zasiedzenia biegnie od dna 1 października

1990 r. i ulega skróceniu o połowę, to jest o 15 lat. Ta trafna konstatacja Sądu nie

oznacza jednak, że ostatecznie rozstrzygnięcie jest prawidłowe. Orzekające

w sprawie Sądy uznały bowiem, że posiadanie wnioskodawcy i jego poprzednika

prawnego nie było posiadaniem samoistnym dlatego, że mieli oni świadomość, że

nie są właścicielami tej części działki i z tej przyczyny w nią nie inwestowali. Takiej

wykładni art. 172 k.c. w związku z art. 336 i 339 k.c. nie można podzielić.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że posiadacz

nieruchomości może korzystać z zasiedzenia, choćby przez cały czas posiadania

był świadomy tego, że wykonywane prawo mu nie przysługuje (por. postanowienie

z dnia 28 maja 1997 r., III CKN 79/97, niepubl.). Świadomość bowiem posiadacza,

że wykonywane wobec rzeczy prawo nie przysługuje (albo przysługuje) ma

znaczenie jedynie dla oceny jego złej lub dobrej wiary i w związku z tym decyduje

o tym, jaki okres potrzebny jest do zasiedzenia (gdy chodzi o rzecz ruchomą

rozstrzyga także o tym, czy zasiedzenie w ogóle może nastąpić). O tym natomiast,

czy posiadanie jest samoistne (bowiem tylko takie może prowadzić do

zasiedzenia), rozstrzyga stan woli posiadacza i jej uzewnętrznienie. Posiadacz,

który wie, że nie jest właścicielem, ale chce posiadać nieruchomość tak jak

właściciel i wolę swoją manifestuje, jest posiadaczem samoistnym. Skarżący i jego

poprzednicy prawni od 1935 roku posiadali działkę nr [....]1 razem z działką [....]7

i użytkowali je obie jako całość, ogrodzoną jednym ogrodzeniem. Użytkowana była

jako ogród. Fakt zaś, że wnioskodawca nie opłacał za tę część podatków

i występował do władz o zgodę na powiększenie działki nie świadczy jeszcze

o braku woli posiadania jej dla siebie, zwłaszcza w ówczesnych realiach. Z ustaleń

faktycznych nie wynika przy tym, aby poprzednicy prawni wnioskodawcy i on sam

płacił czynsz bądź inne opłaty za użytkowanie tej części ogrodzonej działki, albo

zwracali się o pozwolenie na jej użytkowanie czy też na podział pomiędzy ojca

wnioskodawcy i jego siostrę, co mogłoby świadczyć o woli posiadania jako

posiadacz zależny. Podkreślić należy, że cała nieruchomość, w tym przedmiotowa

działka, przed dniem 24 listopada 1945 r. była własnością dziadków wnioskodawcy

i cały czas pozostawała w posiadaniu rodziny K. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjęto, że właściciel nieruchomości, który utracił własność z chwilą

wejścia w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu

gruntów na obszarze m. ST. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 275), pozostaje jej

posiadaczem samoistnym w złej wierze (por. postanowienie z dnia 5 grudnia

2007 r., I CSK 300/07, OSNC-ZD 2008, nr 3, poz. 391). W postanowieniu z dnia

28 kwietnia 1999 r., I CKN 430/98 (OSNC 1999, nr 11, poz. 198) Sąd Najwyższy

wskazał także, iż nawet w sytuacji, w której samoistny posiadacz w złej wierze

zwraca się do właściciela lub innej osoby, którą uważa za właściciela, z ofertą

nabycia własności tej rzeczy w drodze umowy, jego posiadanie nie jest pozbawione

przymiotu samoistności, chyba ze z innych okoliczności wynika, ze rezygnuje

z samodzielnego i niezależnego od woli innej osoby władania rzeczą.

W świetle przywołanego orzecznictwa i zawartych w tych orzeczeniach

poglądów, które Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela, należało uznać, że

zaskarżone postanowienie narusza powołane w skardze kasacyjne art. 172, 336

i 339 k.c. Jeżeli zatem nie zostało wykazane w sprawie, że stan woli skarżącego,

gdy chodzi o posiadanie działki nr 94/1 był taki, że można mówić o posiadaniu

jedynie zależnym, nie było podstaw do oddalenia wniosku o stwierdzenie nabycia

jej własności przez zasiedzenia.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, na podstawie

art. 39815 k.p.c.