I CSK 427/08 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 14 maja 2009 r., I CSK 427/08

Na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c. umorzeniu podlegają postępowania tylko

w tych sprawach, w których dochodzone roszczenia mogą być zgłaszane i

uznawane w postępowaniu upadłościowym.

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Wojciech Katner

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa reprezentowanego

przez Prezydenta m.st. W. przeciwko syndykowi masy upadłości Przedsiębiorstwa

Państwowego W. Wytwórni Wódek "K." w W. o wydanie nieruchomości, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 maja 2009 r. skargi kasacyjnej

strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16

czerwca 2008 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy Warszawa-Praga postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2008 r.

podjął postępowanie w sprawie z powództwa Skarbu Państwa przeciwko

W. Wytwórni Wódek „K. w W. o wydanie nieruchomości, zawieszone do czasu

zakończenia wniesionej przez pozwanego sprawy o zasiedzenie spornych

nieruchomości i umorzył postępowanie w sprawie na podstawie art. 182 1 § 1 k.p.c.,

ze względu na ogłoszoną upadłość likwidacyjną pozwanego.

Zażalenie powoda zostało oddalone postanowieniem Sądu Apelacyjnego w

Warszawie z dnia 16 czerwca 2008 r., który uznał, że ze wszczęcia przez stronę

pozwaną sprawy o zasiedzenie wynika, iż „nie kwestionuje ona co do zasady braku

tytułu prawnego do przedmiotowej nieruchomości, wobec czego pomiędzy stronami

nie ma sporu dotyczącego prawa własności”. Z tego względu postępowanie zostało

prawidłowo umorzone, a strona powodowa może dochodzić ochrony swoich praw

przez złożenie wniosku o wyłączenie nieruchomości z masy upadłości.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 1821 § 1, art. 385 w

związku z art. 397 § 2 i art. 386 § 1 w związku z art. 397 § 2 k.p.c., a także art. 144

ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr

60, poz. 535, ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”) i wniósł o jego uchylenie oraz przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1821 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., jeżeli ogłoszono upadłość

obejmującą likwidację majątku pozwanego, a postępowanie dotyczy masy

upadłości, sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania. Kategoryczność

tego sformułowania może sugerować, że umorzeniu podlega każde postępowanie

sądowe prowadzone w chwili ogłoszenia upadłości, byleby tylko „dotyczyło masy

upadłości”. Tak szerokie ujęcie zakresu przedmiotowego umorzenia postępowań

prowadzonych przeciwko pozwanemu, wobec którego ogłoszono upadłość

likwidacyjną, jest jednak nieprawidłowe. Przede wszystkim pozostaje w

sprzeczności z istotą postępowania upadłościowego, która – najkrócej rzecz

ujmując – polega na zgłaszaniu przez wierzycieli swoich wierzytelności względem

upadłego, ustaleniu listy tych wierzytelności, a następnie ich zaspokojeniu w

kolejności ustalonej w art. 342 Pr.u.n. Należy podkreślić, że zgłoszeniu na listę

wierzytelności nie podlega każde roszczenie, które było dochodzone przed sądem

przeciwko pozwanemu zanim ogłoszono względem niego upadłość.

Powszechnie przyjmuje się, że istnieją trzy grupy wyłączeń. Wyłączenie

pewnych kategorii wierzytelności z postępowania o zgłoszenie i ustalenie listy

przewidują wyraźnie art. 63-67 Pr.u.n., a w piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że

masy upadłości nie dotyczą także postępowania o roszczenia niemajątkowe oraz –

mimo charakteru majątkowego – sprawy o alimenty. Ponadto, niezależnie od

rozbieżności doktrynalnych odnoszących się do pojęcia wierzytelności, nie ma

wątpliwości, że jest to kategoria właściwa stosunkom zobowiązaniowym, której

wyróżnikiem jest względny charakter prawa podmiotowego. Z tej przyczyny nie

można uznać za wierzytelności roszczeń z tytułu ochrony przysługującej w wypadku

naruszenia praw podmiotowych bezwzględnych, których przykładem jest roszczenie

windykacyjne. Skoro zaś roszczenia te nie są wierzytelnościami, to mimo że – jak to

ujmuje art. 1821 § 1 k.p.c. – niewątpliwie „dotyczą masy upadłości”, nie ma

uzasadnionych podstaw do tego, aby postępowania w tych sprawach podlegały

umorzeniu z chwilą ogłoszenia upadłości likwidacyjnej pozwanego.

Za odmiennym stanowiskiem, prezentowanym w zaskarżonym wyroku, nie

przemawia argumentacja Sądu Apelacyjnego, odwołująca się do możliwości

dochodzenia w postępowaniu upadłościowym wyłączenia określonego przedmiotu z

masy upadłości. Trzeba podkreślić, że w razie nieuwzględnienia wniosku o

wyłączenie (art. 72 Pr.u.n.), powodowi przysługuje wprawdzie uprawnienie do

wniesienia powództwa o wyłączenie (art. 74 Pr.u.n.), jednakże ze względu na

przewidziane w tym przepisie ograniczenia zarówno co do możliwości zgłaszania

podstaw tego powództwa, jak i terminu do jego wniesienia ochrona praw

właścicielskich w postępowaniu upadłościowym jest słabsza od ochrony w procesie

windykacyjnym. Ponadto nowy pozew podlega nowym opłatom, gdyż koszty

sprawy, w której postępowanie umorzono, podlegają także umorzeniu (art. 182 § 4

k.p.c.).

Z tych względów sformułowaniu, którym ustawodawca posłużył się w art. 182 1 §

1 k.p.c., nie można nadawać tak szerokiego rozumienia, jakie wynika z brzmienia

tego przepisu, a więc że umorzeniu podlegają postępowania we wszystkich

toczących się sprawach, które dotyczą masy upadłości. Trafność tego poglądu

potwierdza brzmienie art. 1821 § 2 k.p.c., w którym mowa jest wyraźnie i precyzyjnie

o „odmowie uznania wierzytelności”. Z tego względu prawidłowego odczytania

znaczenia normy art. 1821 § 1 k.p.c. można dokonać tylko w kontekście

systemowym, tj. uwzględniając treść całego przepisu art. 1821 k.p.c. oraz odnosząc

się do istoty i celu postępowania upadłościowego. Prowadzi to do wniosku, że

umorzeniu na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c. podlegają tylko postępowania w tych

sprawach, w których dochodzone roszczenia mogą być zgłaszane i uznawane

wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, a więc takie, które w doktrynie

określa się obrazowo mianem „wierzytelności upadłościowych”. Podobne

stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 października 2008 r., III CSK

120/08 (nie publ.), trafnie podkreślając, że przepisu tego, jako normy szczególnej,

nie powinno się wykładać rozszerzająco.

Oznacza to, że podstawowy zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 182 1 § 1

k.p.c. okazał się uzasadniony, co uzasadnia uwzględnienie skargi (art. 389 14 k.p.c.).