I CSK 422/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 422/07

POSTANOWIENIE

Dnia 6 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Antoni Górski

w sprawie z wniosku B. G. i J. L.

przy uczestnictwie W. K.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w R. z dnia 20 kwietnia 2007 r., sygn. akt I Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie w punktach 2, 3 i 4 i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Przedmiotem postępowania było rozgraniczenie nieruchomości uczestnika

postępowania W. K. z nieruchomościami B. G. oraz J. L. Nieruchomość uczestnika w

kształcie nieregularnego prostokąta położona jest na północ od drogi publicznej R. Ł. i

składa się z dwóch części wyodrębnionych geodezyjnie. Patrząc od drogi publicznej w

kierunku północnym, są to: a/ działka nr ew. (...)/5 oraz b/ działka nr (...)/4. Działka

wymieniona pod lit. a graniczy od wschodu od wschodu z nieruchomością J. L. (działka

(...)/3), a działka wymieniona pod lit. b graniczy od wschodu z działką nr (...), a od

północy z działką (...)/3 stanowiącymi własność B. G..

Wymienione nieruchomości mają urządzone księgi wieczyste, a wpisane tam

oznaczenia

oraz

powierzchnie,

różniące

się

od

obszaru

posiadanego

przez

zainteresowanych, stanowią jedną z istotnych przyczyn sporu granicznego. Innym

elementem tego sporu jest wybudowanie przez uczestnika (lub jego poprzedniczkę

prawną A. P., w okresie przed 1993 r., kiedy była właścicielką obecnych działek (...)/ 3 i

4) płotu oddzielającego środkową część nieruchomości uczestnika od sąsiadów ze

wschodniej strony, który to płot przedłużony (według twierdzeń uczestnika) przez

poprzedniczkę prawną J. L. aż do drogi publicznej przecina działkę (...)/3. Należy w tym

miejscu dodać jeszcze jedną uwagę o charakterze opisowym, iż dwa boki działki nr

(...)/3, będącej nieregularnym wielokątem, spotykają się od strony zachodniej, tworząc

kąt (określany w sprawie jako trójkąt) skierowany wierzchołkiem na zachód, tj. w głąb

nieruchomości W. K. Wskutek tego wschodnia granica działki (...)/5 jest załamana

głęboko do środka, a usytuowanie wierzchołka omawianego kąta (czyli zakres zwężenia

się działki uczestnika w tym miejscu) jest przyczyną sporu granicznego.

Ponieważ stan prawny wszystkich trzech nieruchomości jest uregulowany, Sąd

pierwszej instancji dążył do rozgraniczenia według stanu prawnego (art. 153 k.c.) na

obydwu odcinkach (z nieruchomościami B. G. i nieruchomością J. L.), korzystając z

opinii dwóch biegłych geodetów J. K. (autora projektu rozgraniczenia w postępowaniu

administracyjnym) oraz B. K. Linia graniczna wyznaczona przez Sąd Rejonowy na

newralgicznym odcinku przebiega wzdłuż prostej od punktu (...) w północnej części

rozgraniczanych nieruchomości, tj. działek nr (...)/5 i nr (...)/3, do punktu oznaczonego

literą A, stanowiącego wierzchołek kąta, a stamtąd wzdłuż prostej do punktu

oznaczonego literą B znajdującego się przy drodze publicznej R. - Ł. Wytyczenie granicy

według

wskazanych

punktów

wpłynęło

na

obszar

nieruchomości

uczestnika

zmniejszając ją o 161 m kw. i odpowiednie powiększenie obszaru nieruchomości

położonych na wschód od granicy. Nie godził się z tym rozstrzygnięciem uczestnik W.

K., zaskarżając postanowienie sądu pierwszej instancji w całości.

Sąd Okręgowy po rozpoznaniu sprawy na skutek tej apelacji, dopuścił dowód z

opinii biegłego geodety L. S., który przyłączył się do wniosków biegłego J. K. Mimo tego

dowodu Sąd drugiej instancji oddalił apelację w zakresie przebiegu granic, a uchylił

zaskarżone orzeczenie w części nakazującej uczestnikowi, aby wydał wnioskodawcy

część nieruchomości znajdującej się poza linia graniczną. Uzasadniając swe

rozstrzygnięcie, Sąd Okręgowy nie podzielił wniosków wynikających z tej opinii, uznając

że granica prawna powinna wynikać z wydanych aktów własności ziemi oraz map

katastralnych,

natomiast

zdarzenia

takie

jak

zastąpienie

tych

map

mapami

ewidencyjnymi lub dział spadku po K. G. oraz darowizna przez A. P. nieruchomości na

rzecz uczestnika (w 1993 r.) nie zmieniły przebiegu granic. Sąd aprobował wnioski

wyprowadzone przez Sąd Rejonowy, opierającego swe rozstrzygniecie na aktach

własności ziemi i mapach katastralnych oraz uznającego przy tym doniosłość ugody

sądowej z 10 kwietnia 1974 r., w wyniku której doszło do zamiany gruntów A. P. i K. G.,

powodującej skrócenie nieruchomości należącej obecnie do uczestnika a zarazem jej

poszerzenie kosztem nieruchomości G., położonej za granicą wschodnią.

Skargę kasacyjną uczestnik postępowania oparł na obydwu podstawach (art.

3931 § 1 pkt 1 k.p.c.). Naruszenie przepisów postępowania (art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328

§ 2 k.p.c.) upatruje w niewyjaśnieniu podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz

„nierozważnie szeregu istotnych okoliczności sprawy” dotyczących tytułu własności A. Ś.

(akt notarialny, a nie akt własności ziemi) i procedury sporządzania map ewidencyjnych.

Skarżący nie wskazuje jednak przepisów postępowania naruszonych w związku z tymi

okolicznościami tych ani wpływu na treść rozstrzygnięcia, co czyni tę część skargi

bezużyteczną.

Naruszenie

prawa

materialnego

dotyczy

wymienionych

przepisów

Rozporządzenia Ministrów Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Rolnictwa i

Gospodarki

Żywnościowej

z

kwietnia

1999

r.

w

sprawie

rozgraniczenia

nieruchomości (Dz. U. Nr 45, poz. 453), wśród nich § 4 pkt 1 i § 5 pkt 2 lit. b.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania.

Wnioskodawcy odpowiadając na skargę domagali się jej oddalenia i orzeczenia

o kosztach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty odnośnie do błędnego – zdaniem skarżącego - przyjęcia za podstawę

mapy katastralnej istniejącej w czasie stwierdzania nabycia własności (art. 1 ustawy z

dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych) skarżący

lokuje w pierwszej podstawie.

W rozdziale 2. wymienionego w skardze rozporządzenia wydanego na podstawie

art. 32 ust. 6 ustawy – Prawo geodezyjne i kartograficzne, wymienia się dokumenty

stanowiące podstawę ustalania przebiegu granic nieruchomości odnoszące się do

stwierdzenia stanu prawnego oraz określenia położenia punktów granicznych i

przebiegu granic (§ 3 pkt 1 i 2). Stan prawny, a przede wszystkim prawo własności

potwierdzają dokumenty wymienione w § 4, natomiast dla ustalenia przebiegu granic

nieruchomości odpowiednie są dokumenty w postaci szkiców, map, dokumentów

pomiarowych, obliczeniowych i opisowych, jeżeli pozwalają na ustalenie przebiegu

granic. Podział dokumentów na dwie kategorie dotyczące stanu prawnego i przebiegu

granic nie ma charakteru dychotomicznego, o czym świadczą pojęcia niedookreślone (§

5.1.1.d), treść § 7 oraz § 4 pkt 1 wymieniający odpisy z księgi wieczystej, tj. dokumenty

odwołujące się do wyrysów z mapy ewidencyjnej determinującej opis i położenie

nieruchomości.

Ustalenia sądu dotyczące aktów własności ziemi wydanych na podstawie

wymienionej wyżej ustawy z 26.X.1971 r. jako pierwotnego tytułu własności

nieruchomości podlegających rozgraniczeniu nakazywała uwzględnić przesłankę

posiadania istotną według art. 1 tej ustawy. Okoliczność, że w czasie wydawania aktów

własności ziemi nie było jeszcze map odzwierciedlających stan władania i za podstawę

oznaczania przedmiotu nabycia stanowiły mapy katastralne, nie odbiera aktom

własności ziemi wartości, jako dokumentom wskazującym stan prawny, tzn. własność

określonej nieruchomości. Nie oznacza to jednak, że w razie zmiany terytorialnego

zakresu władania, stan posiadania jako przesłanka tzw. uwłaszczenia rolników nie miała

znaczenia. Wobec tego ustalanie przebiegu granic nieruchomości według pierwszej

przesłanki wymienionej w art. 153 k.c. mogło być dokonywane na podstawie mapy

katastralnej, jeżeli odzwierciedlała ona stan posiadania. Uzasadnienie zaskarżonego

postanowienia zawiera wprawdzie wniosek („co oznacza”), iż stan posiadania na dzień 4

listopada 1971 r. na gruncie był taki, iż oparto się na istniejących parcelach i nie doszło

do przesunięcia granic, nie wskazuje jednak z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. dowodów,

na których Sąd oparł to ustalenie.

W części uzasadnienia dotyczącej ustaleń i wniosków Sądu odwoławczego

znajduje się stwierdzenie o przyjęciu za swoje, ustaleń odnośnie do stanu faktycznego,

dokonanych przez Sąd Rejonowy jak również wniosków prawnych, jednak ta

konstatacja poprzedzona jest relacją treści opinii biegłego L. S. o źródłach stanu

prawnego (zdjęcia lotnicze i mapy ewidencyjne) i jego zastrzeżenia do opinii B. K. ze

względu na to, że rozgraniczenie proponowane przez tego biegłego nie przedstawia

faktycznego stanu władania. Jest w tej części uzasadnienia relacja o podstawie wpisu

w księgach wieczystych nieruchomości J. L. i B. G. (kopie mapy ewidencyjnej i wypis z

rejestru gruntów), a w dalszej części krytyka zapatrywania biegłego co do przyczyn

zmiany stanu prawnego (przemianowanie map, darowizna z 1993 r. i akty własności

ziemi). Należy dodać, że krytyka ta jest uzasadniona z jednoczesną uwagą, że różnice

zapatrywań między biegłymi co do kwalifikacji proponowanych linii rozgraniczających

jako „granicy prawnej” nie powinny mieć znaczenia w sprawie, ponieważ opinie biegłych,

przy pytaniach prawidłowo sformułowanych w postanowieniu, nie powinny rozstrzygać

zagadnień prawnych, lecz zagadnienia z zakresu wiedzy i praktyki geodezyjnej

(tworzenia i odczytywania map, szkiców oraz innych dokumentów geodezyjnych,

ustalania współrzędnych na gruncie, poszukiwania znaków granicznych, sporządzania

map zawierających projekt rozgraniczenia i tzw. operatów). Z wyżej przedstawionej

analizy uzasadnienia nie można odtworzyć motywów wybrania przez Sąd odwoławczy

mapy katastralnej jako dokumentu miarodajnego dla rozgraniczenia, a nie mapy

ewidencyjnej, jeżeli była ona rzeczywiście sporządzona na podstawie zdjęć lotniczych

rejestrujących stan władania.

Stwierdzenia zawarte na str. (…) zawierają wprawdzie wnioski sformułowane

jednoznacznie i kategorycznie, ale nie można na ich podstawie odpowiedzieć na

pytanie, które mapy (katastralne czy ewidencyjne) odzwierciedlają stan posiadania z

4.XI.1971 r. i jakie dowody usprawiedliwiają merytoryczną ocenę sądu odwoławczego.

Sprawozdanie z motywów, którymi kierował się Sąd Rejonowy, również nie pozwala

znaleźć odpowiedzi co do przyczyn różnicy miedzy przebiegiem linii granicznych

wytyczonych przez biegłych J. K. i B. K. Powtarzane zwroty o obowiązywaniu mapy

katastralnej nie wyjaśniają podstawy prawnej rozstrzygnięcia, ponieważ w ustawie z

26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych przesłanką stwierdzenia

nabycia własności nieruchomości było posiadanie.

Art. 153 k.c. dopuszcza rozgraniczenie nieruchomości według dalszych

przesłanek

(spokojnego

stanu

posiadania

albo

z

uwzględnieniem

wszelkich

okoliczności), mimo że stan prawny nieruchomości nie budzi wątpliwości; czym innym

jest bowiem pewność tego stanu od strony podmiotowej i przedmiotowej, a czym innym

- istnienie dowodów pozwalających odtworzyć przebieg linii granicznej.

Konkludując należy uznać, że zaskarżone postanowienie nie spełnia wymagań

dotyczących uzasadnienia kwestii istotnej dla rozstrzygnięcia, dlatego Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. postanowił jak na wstępie.