I CSK 419/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 419/07

POSTANOWIENIE

Dnia 6 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Antoni Górski

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z wniosku S.S.

przy uczestnictwie Miasta W. i W. S.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Miasta W.

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 25 kwietnia 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

W sprawie o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości położonych w W.

oznaczonych jako działka nr 220 o pow. 803 m kw. zabudowana domem oraz jako

działka nr 221 o pow. 330 m kw. niezabudowana. Sąd Okręgowy drugiej instancji

po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji Miasta Stołecznego Warszawy –

uczestnika

postępowania

oddalił

apelację.

Prawomocne

postanowienie

stwierdzające nabycie z dniem 28 maja 2005 r. tych nieruchomości wskutek

zasiedzenia przez małżonków S. S. i W. S. uwzględniało następujące okoliczności:

Nieruchomości stanowiące całość gospodarcza są położone na terenie

podlegającym działaniu przepisów dekretu z dnia 26 października 1945 r.

o własności i użytkowaniu gruntów na terenie m. st. Warszawy i zostały objęte

przez Miasto w posiadanie. Poprzednia właścicielka złożyła wniosek o przyznanie

prawa do gruntu stosownie do art. 7 ust. 1 dekretu, a następnie w roku

1949 sprzedała dom nieżyjącym obecnie rodzicom W. S., którzy objęli we władanie

całą nieruchomość (o większym wówczas obszarze niż w chwili obecnej).

Właściciele domu wyodrębnili w 1961 r. samodzielne lokale i własność jednego z

nich przenieśli na syna W. S. Po zawarciu w 1972 r. związku małżeńskiego przez

W. i S.,

wnioskodawczyni również zamieszkała w omawianym domu. Całą

nieruchomością, tj. domem i gruntem członkowie rodziny S. władali jak właściciele.

Po śmierci

drugiego

z

rodziców

uczestnika

postępowania,

posiadaczami

samoistnymi całości byli małżonkowie S. i W. S. W 1986 r. została wydana decyzja

o ustanowieniu użytkowania wieczystego działki nr 220 na rzecz W. S. i żyjącej

jeszcze jego matki W. Decyzja przewidywała zawarcie umowy o oddanie gruntu w

użytkowanie wieczyste, jednak akt notarialny nie został sporządzony. W dniu 20

września 2005 r. Miasta Stołeczne Warszawy wniosło pozew o wydanie

nieruchomości oznaczonej jako działka nr 220.

Sąd Okręgowy nie znalazł podstawy do dokonania odmiennych ustaleń

faktycznych albo odmiennej oceny posiadania jako samoistnego niż w pierwszej

instancji. Odpowiadając na zarzut apelacji dotyczący końcowego terminu

zasiedzenia, sąd odwoławczy odrzucił zapatrywanie Miasta St. Warszawy, jakoby

upływ tego terminu mógł nastąpić dopiero w dniu 28 października 2005 r.

z konsekwencjami w postaci przerwania jego biegu przez wniesienie powództwa

windykacyjnego.

Skarga kasacyjna Miasta St. Warszawy oparta na pierwszej podstawie

zarzuca błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 10 ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. o zmianie kodeksu cywilnego w związku z art. 172 k.c. i w związku z art.

176 § 1 i 2 k.c., polegające na przyjęciu początku biegu terminu zasiedzenia na

27 maja 1990 r. zamiast na dzień 1 października 1990 r.

Skarżący

domagał

się

uchylenia

zaskarżonego

postanowienia

i poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego oraz orzeczenia co do istoty

sprawy przez oddalenie wniosku o zasiedzenie oraz zasądzenia kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przytoczona przez uczestnika Miasta stołeczne Warszawy podstawa skargi

zakreśla granice jej rozpoznania (art. 39813 § 1 k.p.c.) do zagadnienia, czy art. 10

ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – kodeks cywilny (Dz. U. poz. 321,

dalej: ustawy zmieniającej) stosuje się do posiadania w okresie bezpośrednio

poprzedzającym uchylenie art. 177 k.c. w odniesieniu do gruntu, który od dnia

27 maja 1990 r. przestał być własnością państwa, a stał się z mocy prawa

własnością jednostki samorządu terytorialnego, tj. miasta Warszawy (art. 5 ust. 2

pkt 1 ustawy z dnia z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę

o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U.

poz. 191).

Twierdzącą odpowiedź skarżąca opiera na kilku powołanych orzeczeniach

Sądu Najwyższego, w tym - na fragmentach uzasadnienia uchwały składu siedmiu

sędziów z dnia 31 stycznia 2002 r. (III CZP 72/01), wyjaśniającej kwestię, czy okres

posiadania przed wejściem w życie przepisów wyłączających zasiedzenie

nieruchomości państwowych dolicza się do okresu, o który skraca się termin

zasiedzenia nieruchomości państwowej oraz czy okres posiadania przed wejściem

w życie przepisów wyłączających zasiedzenie nieruchomości państwowych

uwzględnia się przy ustalaniu czasu posiadania niezbędnego do zasiedzenia takiej

nieruchomości. Sąd Najwyższy na obydwa pytania odpowiedział przecząco, jednak

nie rozstrzygał wprost dalszej wątpliwości wyłaniającej się przy stosowaniu art. 10,

dotyczącej zależności między art. 10 ustawy zmieniającej a przepisem art. 5

wymienionej wyżej ustawy z 10 maja 1990 r. uwłaszczającej jednostki samorządu

terytorialnego. Cytowane w skardze zdanie z uchwały sygn. III CZP 72/01

stwierdzające, iż z art. 10 wynika, że w wypadkach nim objętych zasiedzenie

biegnie od dnia chylenia art. 177 k.c., tj. od dnia 1 października 1990 r., nakazywało

ustalić wpierw, które „wypadki” czyli stany faktyczne są objęte tym przepisem.

Temu zagadnieniu poświecona była inna uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2006 r. III CZP 100/05, OSNC 2006/6/95,

wyjaśniająca bieg terminu zasiedzenia nieruchomości państwowej, która została

zbyta na rzecz osoby fizycznej w okresie obowiązywania regulacji wyłączającej

nabycie przez zasiedzenie własności nieruchomości państwowych. Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że w takim wypadku zasiedzenie biegnie od dnia utraty przez

nieruchomość statusu przedmiotu własności państwowej, ale zgodnie z art. 10,

termin zasiedzenia ulega skróceniu o czas, w którym nieruchomość była

własnością państwową, lecz nie więcej niż o połowę. Potrzeba rozstrzygania

w składzie powiększonym Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego wynikła

z niezamieszczenia w ustawie przepisu regulującego bieg przed 1 października

1990 r. zasiedzenia nieruchomości, która wcześniej stała się przedmiotem własności

innej osoby niż Skarb Państwa. Milczenie ustawodawcy odnośnie do tej kwestii było

jednak zrozumiałe, jeżeli uwzględni się, że źródłem problemu intertemporalnego

wynikającego z ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie kodeksu cywilnego nie był

art. 172 k.c., lecz art. 177 k.c., a ściślej jego uchylenie. Przepis ten dotyczył, jak

wiadomo, nieruchomości będących przedmiotem własności państwowej i w tym

zakresie uchylał skutki posiadania samoistnego przewidziane w art. 172 § 1 albo

§ 2 k.c., czyli nabycie własności z mocy prawa. Uchylenie zakazu z dniem

1 października

1990

r.

wywoływało

pytanie,

kiedy

posiadacz

władający

nieruchomością jak właściciel uzyska prawo własności. Rozwiązanie przyjęte w art. 10,

wzorowane w znacznej mierze na art. XXXIV dekretu z 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U.

poz. 321) w interesie Skarbu Państwa i jego następców przyjęło skracanie okresu

potrzebnego do zasiedzenia. Nie oznacza to jednak, że ustawa z 28 lipca 1990 r.

jednocześnie ograniczała w jakikolwiek sposób hipotezę art. 172 k.c., wyłączając

jego stosowanie do innych właścicieli niż Skarb Państwa. Takiego przypuszczenia

nie usprawiedliwia tekst któregokolwiek przepisu ustawy uchylającej art. 177 k.c.

ani intertemporalny charakter art. 10.

Przejście z mocy prawa własności nieruchomości państwowych na inne

osoby, w tym na jednostki samorządu terytorialnego spowodowało wyłączenie ich

spod działania zakazu ustanowionego w art. 177 k.c. Z chwilą uchylenia tego

przepisu rozważanie skutków czasowych zmiany stanu prawnego mogło odnosić

się do okresu, w którym art. 177 k.c. (a przedtem inne przepisy ustanawiające taki

zakaz) obowiązywał i ten okres został poddany regulacji intertemporalnej,

przyznającej przywilej skrócenia terminu, natomiast posiadanie nieruchomości

przez osoby niebędące właścicielami po 27 maja 1990 r. oceniane pod kątem biegu

zasiedzenia podlegało unormowaniu podstawowemu zawartemu w art. 172 k.c.

Wymieniony przepis nie czyni różnic w dopuszczalności i biegu terminów ze

względu na osobę właściciela lub tytuł jego własności, dlatego Miasto

St. Warszawy, stając się właścicielem na podstawie ustawy, musiało się liczyć ze

skutkami upływu czasu posiadania jego nieruchomości przez inne osoby. Nie

można przy tym podzielić zapatrywania wyrażanego w skardze, jakoby przyjęcie

daty 27 maja 1990 r. jako początkowej, pozbawiało skarżącego skutecznej ochrony

swojego prawa. W rzeczywistości termin zasiedzenia (przy zastosowaniu przywileju

skrócenia ustanowionego w art. 10 ustawy zmieniającej) upływał po kilkunastu

latach

od

przywrócenia

jednostkom

samorządu

terytorialnego

własności

nieruchomości gruntów i nie może być uznany za niewystarczający do ustalenia

stanu władania i przeciwdziałania skutkom dawności.

Zagadnienie początku biegu zasiedzenia po uchyleniu art. 177 k.c. zostało

szczegółowo wyjaśnione w uchwale III CZP 100/05. W jej uzasadnieniu Sąd

Najwyższy stwierdził, że w razie zbycia przez państwo nieruchomości, dokonanego

przed uchyleniem art. 177 k.c., nie powstawał problem intertemporalny, lecz

kwestia oceny zmiany stanu faktycznego doniosłego dla zasiedzenia według

obowiązującego prawa w przypadkach przeniesienia przed uchyleniem art. 177 k.c.

własności nieruchomości państwowych znajdujących się w posiadaniu innych osób

na podmioty z sektora niepaństwowego. Oceny te podziela również skład

orzekający w rozpoznawanej sprawie.

Zmierzając do podważenia trafności uchwały z 19 stycznia 2006 r., III CZP

100/05 skarżący przypisuje szczególne znaczenie zastosowaniu w drodze analogii

art. XLII przepisów prowadzających kodeks cywilny, pomijając jednak zasadniczy

motyw tej części uzasadnienia uchwały składu powiększonego, tj. wyjaśnienie ratio

legis tego przepisu i dopuszczalność stosowania analogii, ze względu na pogląd

wyrażony w uzasadnieniu postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20 maja

2004 r., II CK 337/03.

Z tych przyczyn nie można uznać, że skarga kasacyjna została oparta na

usprawiedliwionej podstawie, co wymagało jej oddalenia (art. 398 14) k.p.c.

eb