I CSK 415/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 415/06

POSTANOWIENIE

Dnia 12 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "Stalbud-Tarnów"

Spółki z o.o.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojskowemu Zakładowi Remontowo-Budowlanemu

- Gospodarstwu Pomocniczemu Rejonowego Zarządu Infrastruktury

o zapłatę,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 grudnia 2006 r.,

na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 29 czerwca 2006 r.,

odrzuca skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację strony

pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 23 marca 2006 r.

W skardze kasacyjnej strona pozwana, zarzucając naruszenie art. 2

Konstytucji RP w zw. z art. 484 § 1 k.c., art. 488 w zw. z 354 § 2 k.c., art. 484 § 2

k.c.

oraz art. 8 i 94 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasady zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym określa art. 87 1

k.p.c. Przepis art. 871 § 1 k.p.c. ustanawia regułę, że postępowanie przed Sądem

Najwyższym, a także czynności procesowe związane z tym postępowaniem

podejmowane przed sądem niższej instancji objęte są przymusem adwokackoradcowskim. Przymus ten nie obowiązuje jedynie w wypadkach określonych w art.

871 § 2 k.p.c. Istota przymusu adwokacko-radcowskiego sprowadza się do

wyłączenia w postępowaniu przed Sądem Najwyższym zdolności postulacyjnej

strony, jej organu, przedstawiciela ustawowego i pełnomocników nie będących

adwokatami lub radcami prawnymi. W konsekwencji, czynności podejmowane

samodzielnie przez podmioty nie zaliczające się do kręgu adwokatów lub radców

prawnych są bezskuteczne.

Przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu przed Sądem Najwyższym

obowiązywał również Skarb Państwa. Do zasadniczej zmiany w tym zakresie

doszło w wyniku wejścia w życie - z dniem 15 marca 2006 r. - ustawy z dnia 8 lipca

2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 169, poz. 1417 ze zm.;

dalej zwaną ustawą). Celem utworzenia Prokuratorii Generalnej było zapewnienie

należytej ochrony prawnej praw i interesów Skarbu Państwa przez powierzenie

odrębnej i wyspecjalizowanej instytucji zastępstwa procesowego tego podmiotu.

Wykonywanie zastępstwa przez Prokuratorię Generalną jest co do zasady zależne

od jej decyzji. Jedynie w postępowaniach o szczególnym znaczeniu ze względu na

wartość przedmiotu sporu lub przedmiot sprawy zastępstwo przez Prokuratorię jest

obowiązkowe (art. 8 ust. 1 i 2 ustawy). W odniesieniu natomiast do postępowania

przed Sądem Najwyższym zastępstwo Skarbu Państwa przez Prokuratorię

Generalną jest wyłączne (art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy). Zastępstwo to wyłączone

zostało jedynie sprawach rozpoznawanych w postępowaniu wieczystoksięgowym,

w przedmiocie wpisu do właściwego rejestru, rozpoznawanych w postępowaniu

upadłościowym

lub

naprawczym

oraz

rozpoznawanych

w

postępowaniu

egzekucyjnym (art. 4 ust. 4 ustawy).

Zgodnie z ogólnie respektowaną prawie procesowym cywilnym regułą

bezpośredniego działania ustawy nowej (zob. uzasadnienia uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, mającej moc

zasady prawnej, OSNC 2001, nr 4, poz. 53 i wyroku Sądu Najwyższego z dnia

9 lipca 2003 r., IV CKN 310/01, niepubl.), przepisy ustawy o

Prokuratorii

Generalnej o charakterze procesowym powinny być stosowane od daty jej wejścia

w życie. W odniesieniu do postępowania przed Sądem Najwyższym wyjątek od

wskazanej zasady przewidziany został w art. 83 ust. 3 ustawy o Prokuratorii

Generalnej. Przepis ten stanowi, że sprawy przed Sądem Najwyższym, w których

zgodnie z przepisami ustawy, po dniu jej wejścia w życie, zastępstwo procesowe

Skarbu Państwa przez Prokuratorię Generalną jest wyłączne, są prowadzone na

dotychczasowych zasadach, o ile przed dniem wejścia w życie ustawy zostały

w sprawie podjęte czynności procesowe przed Sądem Najwyższym lub czynności

procesowe związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, podejmowane

przed sądem niższej instancji. W rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna

wniesiona została w dniu 4 sierpnia 2006 r., a więc po wejściu w życie ustawy

o Prokuratorii Generalnej. Dlatego też należy uznać, że jej przepisy znajdują

zastosowanie do zastępstwa skarżącego Skarbu Państwa w postępowaniu przed

Sądem Najwyższym.

Ustawą o Prokuratorii Generalnej dodano również do kodeksu postępowania

cywilnego art. 871 § 3, w myśl którego, przepisu art. 871 § 1 nie stosuje się także

wtedy, gdy w postępowaniu przed Sądem Najwyższym zastępstwo procesowe

Skarbu Państwa jest wykonywane przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa.

Wykładnia językowa przytoczonego przepisu mogłaby prowadzić do wniosku, że

w sytuacjach, gdy zastępstwo procesowe Skarbu Państwa jest wykonywane przez

Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, to przymus adwokacko-radcowski nie

obowiązuje. W wypadkach natomiast, gdy Prokuratoria Generalna nie wykonuje

tego zastępstwa, np. wskutek niezawiadomienia jej o toczącym się postępowaniu,

przymus ten w dalszym ciągu obowiązuje, a adwokaci i radcowie prawni mogą

zastępować Skarb Państwa. Takiego rezultatu wykładni językowej art. 87 1 § 3 k.p.c.

nie można jednak zaakceptować, gdyż pozostawałby w sprzeczności z regulacją

zawartą w ustawie o Prokuratorii Generalnej. Przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 tej ustawy

stanowi przecież, że do zadań Prokuratorii Generalnej należy wyłączne zastępstwo

procesowe Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym. Zastępstwo to – jak już

nadmieniono - nie obejmuje jedynie niektórych spraw (art. 4 ust. 4 ustawy).

Istotą unormowania zawartego w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o Prokuratorii

Generalnej jest przyznanie jej funkcjonariuszom (radcom i starszym radcom,

a także Prezesowi i wiceprezesom) wyłącznego uprawnienia do zastępowania

Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym. Należy zatem przyjąć, że z przepisu

tego, mającego charakter ustrojowy, wynika również norma o charakterze

procesowym.

Przepis

ten

przyznaje

zdolność postulacyjną przed

Sądem

Najwyższym wyłącznie Prokuratorii Generalnej, pozbawiając jednocześnie tej

zdolności adwokatów i radców prawnych. Z tego względu czynności podejmowane

przed Sądem Najwyższym przez podmioty inne niż Prokuratoria Generalna są

pozbawione skuteczności również wówczas, gdy Prokuratoria nie wykonuje

w sposób czynny zastępstwa procesowego Skarbu Państwa. Innymi słowy, art. 87 1

§ 3 k.p.c. należy interpretować w ten sposób, że w sprawach, w których obowiązuje

wyłączne zastępstwo Skarbu Państwa przez Prokuratorię Generalną, nie jest

dopuszczalne zastępowanie go przez jakikolwiek inny podmiot.

Przytoczony art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o Prokuratorii Generalnej przyznaje tej

instytucji kompetencję do wyłącznego zastępstwa Skarbu Państwa „przed Sądem

Najwyższym”. Przepis ten nie precyzuje jednak, czy wyłączne zastępstwo obejmuje

tylko czynności podejmowane przed Sądem Najwyższym, czy również czynności

związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym realizowane przed sądem

niższej instancji, w praktyce najczęściej przed sądem drugiej instancji.

Rozstrzygając tak ujęte zagadnienie, należy w pierwszej kolejności

zauważyć,

że

w

postępowaniu

przed

Sądem

Najwyższym

regułą

jest

rozpoznawanie środków zaskarżenia na posiedzeniach niejawnych, a zatem bez

udziału stron. W odniesieniu do skargi kasacyjnej zasadę tę wyraża art. 39811 § 1

k.p.c., w odniesieniu do zażalenia – art. 397 § 1 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.,

natomiast w odniesieniu do skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem – art.

42410 k.p.c. Aktywność stron w postępowaniu przed Sądem Najwyższym ogranicza

się zatem nierzadko do czynności podejmowanych tylko przed sądem niższej

instancji, takich jak wniesienie środka zaskarżenia lub odpowiedzi na taki środek.

Przyjęcie, że czynności te nie są objęte wyłącznym zastępstwem Prokuratorii

Generalnej, nie tylko nie pozwalałoby tej instytucji należycie chronić praw

i interesów Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym, ale wręcz czyniłoby jej

rolę w tych postępowaniach zupełnie iluzoryczną. Przemawia to za uznaniem, że

wyłączne zastępstwo przez Prokuratorię Generalną obejmuje również czynności

związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, podejmowane przed

sądem niższej instancji. Stanowisko to znajduje mocne oparcie w treści art. 87 1

k.p.c. Ustanowiony w art. 871 § 1 k.p.c. przymus adwokacko-radcowski obejmuje

także omawiane czynności, co wyrażone zostało expressis verbis w zdaniu drugim

tego przepisu.

Zgodnie z art. 871 § 3 k.p.c., przepisu § 1 tego artykułu, nie stosuje się, gdy

zastępstwo procesowe Skarbu Państwa jest wykonywane przez Prokuratorię

Generalną. Trzeba podkreślić, że art. 871 § 3 k.p.c. odnosi się do całej zawartości

normatywnej art. 871 § 1 k.p.c., a zatem do obu zdań składających się na ten

przepis. Prowadzi to do wniosku, że w sytuacjach objętych hipotezą art. 87 1 § 3

k.p.c. przymus adwokacko-radcowski jest wyłączony w postępowaniu przed Sądem

Najwyższym również w zakresie czynności procesowych podejmowanych przed

sądem niższej instancji. Jeżeli więc głównym motywem wyłączenia przymusu

adwokacko-radcowskiego

było

Prokuratorii

to

Generalnej,

przekazanie

w

wyłączony, obowiązuje wyłączne

zakresie,

zastępstwa

w

jakim

Skarbu

przymus

Państwa

ten

jest

zastępstwo przez Prokuratorię Generalną

(zob. postanowienie SN z dnia 31 sierpnia 2006 r., I CZ 47/06, niepubl.).

Jak zaznaczono, rozpoznawana skarga kasacyjna Skarbu Państwa –

Wojskowego Zakładu Remontowo-Budowlanego– Gospodarstwa Pomocniczego

Rejonowego Zarządu Infrastruktury wniesiona została w dniu 4 sierpnia 2006 r.

Wniesienie skargi stanowiło czynność procesową związaną z postępowaniem

przed Sądem Najwyższym, z tym że podjętą przed sądem drugiej instancji.

Aczkolwiek czynność ta objęta była wyłącznym zastępstwem Prokuratorii

Generalnej, to dokonał jej reprezentujący Skarb Państwa radca prawny, czyli osoba

niemająca zdolności postulacyjnej. Z tego powodu skarga kasacyjna podlegała

odrzuceniu jako niedopuszczalna.

Z podanych względów, na podstawie art. 398 6 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji.

db