I CSK 414/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 414/11

POSTANOWIENIE

Dnia 25 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

w sprawie z wniosku Gminy Miasto R.

przy uczestnictwie S. C., A. B. i małoletniego K. B. reprezentowanego przez

przedstawicieli ustawowych A. B. i P. B.

o stwierdzenie nabycia spadku,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 25 maja 2012 r.,

na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 25 lutego 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez wnioskodawcę – Gminę Miasto R. postanowieniem z

dnia 25 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawcy od

postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 12 maja 2010 r. W sprawie tej poczyniono

następujące ustalenia.

Spadkodawca Z. C. zmarł 10 stycznia 2009 r. w S., a ostatnio stale

zamieszkiwał w R. W chwili śmierci spadkodawca był rozwiedziony. Z małżeństwa

spadkodawca miał dwie córki S. C. i A. B. Dzieci pozamałżeńskich ani

przysposobionych

nie

miał.

Zmarły

nie

pozostawił

testamentu.

Nikt

ze

spadkobierców nie został uznany z niegodnego dziedziczenia, ani nie zrzekł się

dziedziczenia. W dniu 18 czerwca 2009 r. S. C. aktem notarialnym odrzuciła

spadek po Z. C. W dniu 25 czerwca 2009 r. A. B. aktem notarialnym także odrzuciła

przedmiotowy spadek.

Postanowieniem z dnia 14 października 2009 r. Sąd Rejonowy zezwolił A. B.

i P. B. jako rodzicom i przedstawicielom ustawowym małoletniego K. B. na złożenie

świadczenia o dorzuceniu spadku po Z. C. w imieniu małoletniego K. B. Na

rozprawie w dniu 12 maja 2010 r. A. B. jako przedstawiciel ustawowy małoletniego

K. B. złożyła oświadczenie o odrzuceniu przez niego spadku po Z. C.

Wnioskiem z dnia 24 marca 2010 r. Gmina Miasto R. wniosła o stwierdzenie

nabycia spadku po Z. C. na rzecz córek S. C. i A. B. po ½ części. W odpowiedzi na

wniosek uczestniczki wskazały, ze spadek po Z. C. odrzuciły, a więc nie są

spadkobiercami zmarłego. Postanowieniem z dnia 12 maja 2010 r. Sąd Rejonowy

stwierdził, że spadek po Z. C. zmarłym dnia 10 stycznia 2009 r. w S., a ostatnio

stale zamieszkałym w R., na podstawie ustawy nabyła Gmina Miasto R. w całości.

Rozpoznający apelację wnioskodawcy Sąd Okręgowy, po uzupełnieniu

materiału dowodowego zgromadzonego w I instancji (art. 382 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c.), przyjął za trafne stanowisko Sądu Rejonowego, że początek biegu

6 miesięcznego terminu o jakim mowa w art. 1015 § 1 k.c., dla małoletniego K. B.

rozpoczął się 25 czerwca 2009 r. tj. w dniu kiedy przedstawiciel ustawowy tego

dziecka złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku. W tym bowiem dniu małoletni

dowiedział się o tytule swojego powołania. Termin 6 miesięcy (o jakim mowa w art.

1015 § 1 k.c.) do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przez tego

małoletniego został zachowany, bowiem przed upływem tego terminu (w czerwcu

2009 r.) matka małoletniego wystąpiła do Sądu Rejonowego Sądu Rodzinnego z

wnioskiem o wydanie zezwolenia rodzicom na odrzucenie imieniem dziecka spadku

po Z. C. Sąd ten wydał w dniu 14 października 2009 r. postanowienie zezwalające

na odrzucenie spadku, które to postanowienie uprawomocniło się w dniu 6

listopada 2009 r.

Zgodnie z art. 101 § 3 k.r.o. rodzice przed złożeniem oświadczenia

o odrzuceniu imieniem małoletniego K. B. spadku musieli uzyskać zezwolenie

sądu opiekuńczego na tę czynność, jako czynność przekraczającą zakres zwykłego

zarządu majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku imieniem dziecka jest bowiem

czynnością, która przekracza zakres zwykłego zarządu jego majątkiem. Zezwolenie

sądu opiekuńczego wydane zgodnie z art. 101 § 3 k.r.o. stanowi podstawę do

odrzucenia spadku dopiero po jego prawomocności (art. 583 k.p.c.). Zauważyć

należy, że czynność przekraczająca zwykłego zarządu majątkiem dziecka

dokonana bez zezwolenia sądu opiekuńczego jest nieważna i nie można być

konwalidowana.

W świetle powyższych rozważań nie budzi wątpliwości Sądu Okręgowego,

że podjęcie czynności zmierzających do uzyskania zezwolenia na odrzucenie

imieniem dziecka spadku w terminie 6 miesięcznym od chwili, gdy dziecko

dowiedziało się o terminie swego powołania (art. 1015 k.c.) powoduje to, że termin

ten jest zachowany – niezależnie od tego, kiedy ostatecznie w następstwie

wydanego przez sąd opiekuńczy zezwolenia zostanie złożone oświadczenie

o odrzuceniu spadku przez dziecko.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił:

I. Naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 1015 § 1 k.c. w zw. z art. 101 § 3

k.r.o. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż podjęcie czynności

zmierzających do uzyskania zezwolenia na odrzucenie imieniem dziecka spadku

w terminie 6 miesięcznym od chwili, gdy dziecko dowiedziało się o tytule swego

powołania powoduje to, że termin ten jest zachowany i to niezależnie od tego kiedy

ostatecznie w następstwie wydanego przez sąd opiekuńczy zezwolenia zostanie

złożone oświadczenie o odrzuceniu spadku przez dziecko.

II. Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy, tj.: art. 670 k.p.c. w zw. z art. 671 § 1 k.p.c. przez brak zbadania z urzędu

i zapytania uczestniczki A. B. w trybie zapewnienia spadkowego (uzupełniającego

wobec już złożonego lub ponownego jego odebrania) czy spadkodawca miał

rodzeństwo, zstępnych rodzeństwa oraz czy żyją rodzice spadkodawcy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Z art. 1015 § 1 k.c. wynika, że termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu

lub odrzuceniu spadku wynosi sześć miesięcy. Początkiem tego terminu jest dzień,

w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Natomiast

w razie odrzucenia spadku przez spadkobiercę, co miało miejsce w rozpoznawanej

sprawie, traktuje się go tak jakby nie dożył on otwarcia spadku (art. 1020 k.c.).

Oznacza to, że w sytuacji gdy obie uczestniczki postępowania odrzuciły skutecznie

spadek po Z. C., cały spadek dziedziczył małoletni syn A. B., K. B. Termin do

złożenia przez niego oświadczenia o odrzuceniu spadku rozpoczął bieg z chwilą

skutecznego odrzucenia spadku przez jego matkę A. B. Przedstawiciele ustawowi

małoletniego niewątpliwie bowiem dowiedzieli się o tytule powołania K. B. do

spadku, z chwilą złożenia przez jego matkę oświadczenia o odrzuceniu spadku,

czyli w dniu 25 czerwca 2009 r.

Trafnie Sąd Okręgowy stwierdził, że skoro K. B. był w tym czasie małoletni,

do złożenia przez niego oświadczenia o odrzuceniu spadku po Z. C. znajduje

zastosowanie art. 101 § 3 k.r.o. Odrzucenie spadku jest niewątpliwie czynnością

przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka. Do skutecznego złożenia

oświadczenia o odrzuceniu spadku po małoletnim K. B. wymagane było wobec tego

zezwolenie sądu. Nie znajduje jednak uzasadnienia pogląd Sądu Okręgowego, na

co

słusznie

zwraca

uwagę

w

skardze

kasacyjnej

wnioskodawca,

aby

sześciomiesięczny termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przez

małoletniego liczyć w ten sposób, że do jego zachowania wystarczy, aby jego

przedstawiciele ustawowi wystąpili, przed upływem tego terminu, do sądu z

wnioskiem o wydanie im zezwolenia na odrzucenie spadku przez małoletniego.

Termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku, przewidziany w art. 1015 §

1 k.c., jest terminem zawitym. Jego upływ powoduje więc utratę uprawnienia do

skutecznego złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. Podkreślić należy, że

ustawa

wymaga,

aby to

w tym

terminie

złożone

zostało

oświadczenie

zainteresowanego spadkobiercy. Brak wobec tego jakichkolwiek argumentów, aby

w przypadku małoletniego uznać, że termin ten został zachowany, gdy przed jego

upływem rodzice wystąpili do sądu o udzielnie im zezwolenia, o którym mowa w

art. 101 § 3 k.r.o. Z art. 1015 § 1 k.c. wynika jednoznacznie, że rodzice powinni w

imieniu małoletniego złożyć oświadczenie o odrzuceniu przez niego spadku przed

upływem sześciu miesięcy, od dowiedzenia się przez nich o tytule powołania go do

spadku.

W rozpoznawanej sprawie rodzice dowiedzieli się o tytule powołania K. B. do

spadku w dniu 29 czerwca 2009 r. Od tego dnia zaczął więc biec

sześciomiesięczny termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po Z. C.

przez jego rodziców. Postanowienie sądu rodzinnego o udzieleniu im zgody na

złożenie takiego oświadczenia uprawomocniła się 6 listopada 2009 r., czyli jeszcze

przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. Bezsporne

jest, że takie oświadczenie A. B. złożyła zaś dopiero 12 maja 2010 r. na rozprawie.

Wykładnia art. 1015 § 1 k.c., przyjęta przez Sąd Okręgowy w zaskarżonym

postanowieniu, prowadzi prostą drogą do tego, że w wbrew wyraźnemu brzemieniu

tego przepisu, w przypadku małoletniego oświadczenia o odrzuceniu spadku

mogłoby zostać złożone w każdym terminie, który uznają za właściwy jego rodzice,

a więc nawet po kilku latach od dnia, w którym dowiedzieli się oni o powołaniu

małoletniego do spadku. Jest ona nie tylko sprzeczna z literalnym brzmieniem tego

przepisu, ale także nie przemawiają za nią żadne argumenty natury celowościowej.

Krótki termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku ma swoje

uzasadnienie w konieczności jak najszybszego przesądzenia komu ma przypaść

spadek i kto będzie ponosił odpowiedzialność za długi spadkowe. Wobec tego

niedopuszczalna jest wykładnia, która odwleka przesądzenie tych spraw na bliżej

nieokreśloną przyszłość. Tylko po rozważeniu okoliczności konkretnej sprawy,

biorąc pod uwagę z jakich względów nie zostało złożone przez rodziców

małoletniego oświadczenie o odrzuceniu spadku, w terminie określonym w art.

1015 § 1 k.c., można rozważać czy jego niedotrzymanie byłoby usprawiedliwione.

Skoro zaś w zaskarżonym orzeczeniu Sąd Okręgowy ograniczył się do

stwierdzenia, że do zachowania terminu z art. 1015 § 1 k.c. w przypadku

małoletniego wystarczy złożenie przez rodziców wniosku o wydanie zezwolenia,

o którym mowa w art. 101 § 3 k.r.o., to zarzut naruszenia powołanych przepisów,

podniesiony w skardze kasacyjnej, uznać należy za w pełni uzasadniony.

Drugi z zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej może okazać się

zasadny, gdyby sąd analizując przyczyny opóźnienia w złożeniu przez rodziców

małoletniego K. B. oświadczenia odrzuceniu przez niego spadku, doszedł do

przekonania, że oświadczenie takie jest jednak skuteczne. W takiej sytuacji

ustalenie czy spadkodawca miał rodzeństwo, zstępnych rodzeństwa oraz czy żyją

rodzice spadkodawcy, będzie niezbędne.

Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały

się uzasadnione Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c., orzekł jak

w sentencji postanowienia.