I CSK 41/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 41/11

POSTANOWIENIE

Dnia 26 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSA Marek Machnij

w sprawie z wniosku P. T.

przy uczestnictwie Ż. T.

o podział majątku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 26 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 8 lipca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zawarte przez wnioskodawcę P. T. i uczestniczkę Ż. T. w dniu 7 czerwca

2002 r. małżeństwo rozwiązane zostało przez rozwód wyrokiem Sądu Okręgowego

z dnia 21 maja 2007 r., który uprawomocnił się 10 lipca 2007 r. W dniu 9 czerwca

2005 r. małżonkowie zawarli z E. C. i H. C. notarialną umowę nabycia

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przy ul Ż. nr […] w W. Nabycie

lokalu zostało sfinansowane w całości z kredytu hipotecznego zaciągniętego przez

małżonków w Banku Polska Kasa Opieki S.A. w kwocie 267.000 zł.

W księdze wieczystej przedmiotowej nieruchomości lokalowej są wpisane na

rzecz Banku Pekao S.A. na zabezpieczenie roszczeń z tytułu kredytu, hipoteka

zwykła i kaucyjna obie w kwocie 267.000 zł. Zadłużenie z tytułu kredytu wynosiło na

dzień 21 sierpnia 2009 r. 278.539, 90 zł, w tym odsetki bieżące 14.831,43 zł.

Uczestniczka po ustaniu wspólności uiściła z własnych środków z tytułu zaliczek na

rzecz spółdzielni mieszkaniowej kwotę 1800 zł oraz z tytułu spłaty kredytu

mieszkaniowego 39.627,88 zł. Wnioskodawca dokonał natomiast po ustaniu

wspólności majątkowej spłaty z własnych środków należności z tytułu zobowiązań

zaciągniętych w czasie małżeństwa z tytułu kredytu w Euro Banku w kwocie 5.375

zł, z tytułu kredytu samochodowego w Dominet Banku w kwocie 12.670 zł i tytułu

kredytu w Banku Millennium w kwocie 1.050 zł.

Postanowieniem z dnia 17 września 2009 r. Sąd Rejonowy dokonał podziału

majątku

wspólnego

byłych

małżonków

w ten

sposób,

że

spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o wartości 377.200 zł przyznał na

wyłączną własność uczestniczki, zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy

tytułem spłaty oraz rozliczenia nakładów wnioskodawcy i uczestniczki z majątków

osobistych na majątek wspólny kwotę 176.909,05 zł, płatną w 120 ratach.

Sąd Rejonowy uznał, że obciążający byłych małżonków solidarnie dług

z tytułu

niespłaconego

kredytu

bankowego,

zaciągniętego

na

zakup

własnościowego prawa do mieszkania nie ma wpływu na przyjętą przy podziale

wartość tego prawa. Przedmiotem podziału są bowiem jedynie aktywa, a sąd nie

jest uprawniony do dzielenia długów. Wskazał, że dług zabezpieczony hipoteką

będzie nadal obciążał byłych małżonków, jako solidarnych dłużników osobistych.

Wierzyciel będzie więc miał możliwość wyboru dłużnika, do którego skieruje

roszczenie i wcale nie musi skorzystać z zabezpieczenia hipotecznego. Nie

podzielił poglądu prezentowanego przez uczestniczkę, która podnosiła, że art. 618

§ 3 k.p.c. sprzeciwia się dochodzeniu roszczeń z tytułu długów spłaconych po

podziale majątku przez jednego z byłych małżonków. Przepis ten – jak uznał –

dotyczy tylko tych długów, które zostały spłacone przed wydaniem orzeczenia

o podziale majątku wspólnego. Każde z małżonków będzie mogło więc domagać

się od drugiego zwrotu kwot uiszczonego kredytu, jako roszczenia regresowego.

Zaskarżonym obecnie postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestniczki od postanowienia Sądu Rejonowego, w której skarżąca zarzucała

błędne ustalenie wartości spółdzielczego prawa do lokalu bez uwzględnienia

obciążającej go hipoteki zwykłej i w konsekwencji błędne ustalenie wysokości

spłaty obciążającej uczestniczę na rzecz wnioskodawcy.

Odnosząc się do uzasadniającej zarzut argumentacji, Sąd Okręgowy

wskazał, że oparta ona została na założeniu, że bank będzie egzekwować dług

z tytułu kredytu od dłużnika rzeczowego, jednak nie ma podstaw, by takie

arbitralnie założenie w sprawie uczynić. Podzielił także stanowisko Sądu

Rejonowego, że art. 618 § 3 k.p.c. nie stoi na przeszkodzie domaganiu się przez

małżonka, który spłacił kredyt po podziale majątku wspólnego zwrotu części długu

przypadającego na drugiego małżonka.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego uczestniczka

ponowiła zarzut apelacyjny, podnosząc naruszenie art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1038,

1035 i 212 k.c.

Wnosiła o uchylenie postanowienia i jego zmianę przez orzeczenie, zgodnie

z uprzednim wnioskiem apelacji, o obniżenie zasądzonej od niej spłaty do kwoty

43.409 zł płatnej w 120 miesięcznych ratach, lub jego uchylenie i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, albo uchylenie

postanowień obu Sądów w tym postanowienia Sądu Rejonowego w odnośnym

zakresie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z ustalonym stanowiskiem judykatury, aprobowanym także

w piśmiennictwie, przy szacowaniu składników majątku wspólnego należy

uwzględnić obciążenia zmieniające rzeczywistą wartość tych składników, w tym

obciążenia o charakterze prawnorzeczowym, za które ponosi odpowiedzialność

każdorazowy właściciel nieruchomości, a zwłaszcza obciążenie hipoteką. Wartość

tych obciążeń odlicza się zarówno przy ustalaniu składników majątku wspólnego,

jak i przy zaliczaniu wartości przyznanej jednemu z małżonków nieruchomości na

poczet przysługującego mu udziału w majątku wspólnym. (post. SN z dnia

5 października 2000 r., II CKN 611/99, M. Prawn. 2001, nr 2, str. 93 i z dnia

29 września 2004 r., II CK 538/03, Lex nr 137537, uzasadnienie uchwały SN z dnia

25 czerwca 2008 r., III CZP 68/09, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 99.). Stanowisko to nie

narusza zasady, że podział majątku wspólnego obejmuje aktywa (post. SN, 7 s.

z dnia 5 grudnia 1978 r., III CRN 194/78).

Skutkiem zastosowania powyższej formuły rozliczeń jest to, że spłata długu

hipotecznego uwzględnionego przy ustalaniu wartości nieruchomości przez

zmniejszenie jej wartości, dokonana z osobistego majątku przez małżonka, któremu

przypadła ona w wyniku podziału nie rodzi roszczenia wobec drugiego małżonka,

mimo że dług zabezpieczony hipoteką obciążał oboje małżonków (post. SN z dnia

2 kwietnia 2009 r., IV CSK 566/08, Lex nr 564826). Czym innym jest bowiem

odpowiedzialność osobista byłych małżonków wobec wierzyciela, na którą podział

majątku nie ma wpływu, czym innym natomiast zasady rozliczenia między nimi

wydatków z majątku osobistego jednego z małżonków z tytułu wspólnego długu.

Jeżeli ze względu na istnienie odpowiedzialności rzeczowej dług obciąża rzecz

i obniża jej wartość, jego spłata przez małżonka, który w wyniku podziału majątku

otrzymał obciążoną rzecz, oszacowaną z uwzględnieniem tego długu stanowi

realizację zasady, że zobowiązany do spłaty jest ten komu nieruchomość została

przyznana, gdyż spłacając dług zapobiega skierowaniu przez wierzyciela roszczeń

do tej rzeczy.

Za takim stanowiskiem przemawia również treść art. 618 § 3 k.p.c. w zw.

z art. 567 § 1 i 3 k.p.c. wyłączającego możliwość dochodzenia roszczeń

podlegających rozpatrzeniu w postępowaniu działowym po jego prawomocnym

zakończeniu, nawet wówczas gdy nie zostały w tym postępowaniu zgłoszone (post.

SN z dnia 29 września 2004 r., II CK 538/03 i z dnia 2 kwietnia 2009 r., IV CSK

566/08).

Nieuwzględnienie zatem obciążającej nieruchomość hipoteki, przy ustalaniu

wysokości spłaty należnej małżonkowi, któremu nieruchomość nie została

przydzielona, od drugiego małżonka, mogłoby prowadzić do tego, że jako dłużnik

hipoteczny małżonek ten spłaci sam cały dług (czego – przeciwnie niż ocenił to Sąd

Rejonowy – nie można nie brać pod uwagę), będąc przy tym pozbawiony

możliwości dochodzenia w stosunku do współmałżonka roszczeń z tego tytułu.

W takiej sytuacji, małżonek któremu przysądzono własność nieruchomości

zobowiązany byłby do spłaty całego kredytu, jako dłużnik rzeczowy oraz połowy

wartości nieruchomości nie uwzględniającej obciążenia, drugi małżonek pozostawał

by natomiast solidarnym dłużnikiem z tytułu kredytu (post. SN z dnia 26 listopada

2009 r., III CZP 103/09, OSNC-ZD 2010, nr 3, poz. 82).

W tym stanie rzeczy, gdy wniesiona skarga kasacyjna okazała się

uzasadniona, Sąd Najwyższy, uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 39815 zd. pierwsze, art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

i art. 13 § 2 k.p.c.).