I CSK 403/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 403/06

POSTANOWIENIE

Dnia 21 lutego 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa ProdukcyjnoHandlowo-Usługowego "P." Spółki z o.o. w S.

przeciwko Zakładowi Rozwoju Nowych Technik Ochrony Środowiska "E."

Spółce z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 lutego 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 czerwca 2006 r.,

uchyla

zaskarżony

Apelacyjnemu

do

wyrok

i

ponownego

sprawę

przekazuje

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

Sądowi

i orzeczenia

o

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 21 lutego 2005 r. oddalił powództwo

Syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowo-Usługowego

„P.” Spółki z o.o. w S. przeciwko Zakładowi Rozwoju Nowych Technik Ochrony

Środowiska E. Spółce z o.o. w W. o zapłatę kwoty 277.733,23 zł. Sąd Okręgowy

poczynił następujące ustalenia faktyczne: W dniu 18 października 2000 r. strony

zawarły umowę o roboty budowlane. Zgodnie z umową powód jako wykonawca

zobowiązał się do złożenia zabezpieczenia należytego wykonania przedmiotu

umowy w formie pieniężnej lub gwarancji ubezpieczeniowej w wysokości 3%

wynagrodzenia określonego w umowie. Zabezpieczenie w formie pieniężnej miało

być zapłacone w ten sposób, że 30% miało być wpłacone jednorazowo najpóźniej

w dniu podpisania umowy, a pozostałe kwoty do łącznej wysokości 296.802 zł miały

być potrącone przez zamawiającego w wysokości 3% należności z wystawianych

przez powoda faktur. Łącznie pozwany zatrzymał z tytułu zabezpieczenia kwotę

dochodzoną pozwem. W piśmie doręczonym powodowi w dniu 6 września 2002 r.

strona pozwana poinformowała powoda o odstąpieniu od umowy z dniem 7

września 2002 r., wobec niedotrzymania przez wykonawcę terminu wykonania

umowy.

W ocenie Sądu Okręgowego odstąpienie od umowy było skuteczne, co

powoduje zgodnie z art. 494 k.c., że strony są zobowiązane wzajemnie do zwrotu

tego co otrzymały w wykonaniu umowy. Roszczenie strony powodowej nie

zasługuje na uwzględnienie z tego względu, że zabezpieczenie, o jakim mowa

w umowie, wobec braku dowodu na wpłacenie wymienionej w umowie kwoty ponad

89 tysięcy zł do dnia zawarcia umowy, powstało w całości z zatrzymań 3%

wynagrodzenia z poszczególnych faktur. W tej sytuacji powód żąda zatrzymanej

części wynagrodzenia, czyli spełnienia świadczenia przewidzianego w umowie.

Powód nie udowodnił, że wynagrodzenie rzeczywiście mu się należało. Nie

przedstawił dowodów wykonania przez siebie świadczenia wzajemnego.

Na skutek apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5

czerwca 2006 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego i uwzględnił powództwo.

Sąd Apelacyjny uznał za bezsporne, że oświadczenie powoda o odstąpieniu

od umowy było skuteczne. W następstwie złożenia oświadczenia stosunek prawny

wygasł (a wraz z nim stosunki akcesoryjne) od momentu zawarcia umowy. Zgodnie

z art. 494 k.c. odstąpienie od umowy wzajemnej – jaką jest umowa o roboty

budowlane – powoduje obowiązek zwrotu drugiej stronie wszystkiego co od niej

otrzymano na mocy umowy, sam zaś zamawiający może żądać nie tylko tego co

świadczył ale również naprawienia szkody.

Wedle § 18 zawartej przez strony umowy wykonawca zobowiązał się do

wniesienia zabezpieczenia należytego wykonania umowy w formie pieniężnej lub

gwarancji ubezpieczeniowych w wysokości 3 % umówionego wynagrodzenia.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu

pierwszej instancji, że zatrzymana przez pozwanego kwota jest częścią

wynagrodzenia za wykonane roboty, które i tak po odstąpieniu od umowy

podlegałaby zwrotowi na rzecz pozwanego. Kwestie związane z wniesieniem

zabezpieczenia i jego charakter wyjaśniają przepisy ustawy z dnia 10 czerwca 1994

r. o zamówieniach publicznych (Dz. U. Nr 72 z 2002 r., poz. 664). Zgodnie z art. 75

wymienionej ustawy, w ramach której została zawarta umowa wiążąca strony

zabezpieczenie, może być wniesione nie tylko w pieniądza ale może to być np.

poręczenie bankowe, gwarancje bankowe czy ubezpieczenie. Jeżeli formą

zabezpieczenia jest wpłacenie kwoty pieniężnej - jak w § 18 umowy – to

zamawiający był zobowiązany do przechowywania go na oprocentowanym

rachunku bankowym, a po odbiorze robót zabezpieczenie podlegało zwrotowi wraz

z odsetkami. Wskazuje to, że zabezpieczenie stanowiło kaucję gwarancyjną –

niezależnie od tego w jaki sposób było udzielone – a nie część należnego

wynagrodzenia jak błędnie przyjął Sąd Okręgowy, wyciągając z tego twierdzenia

mylne przekonanie, że i tak zwrot pieniędzy potrąconych na zabezpieczenie jako

część wynagrodzenia podlegałby zwrotowi na rzecz zamawiającego. Tym samym

nastąpiło naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 75 ustawy z dnia

10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych w związku z art. 494 k.c. Wskutek

oświadczenia o odstąpieniu od umowy wygasa nie tylko zobowiązanie główne, ale

i akcesoryjne, jakim jest zobowiązanie do zabezpieczenia należytego wykonania

robót.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego strona pozwana

zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez zastosowanie w sprawie art. 75

ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych mimo, że ustawa ta

nie ma zastosowania do łączącego strony stosunku cywilnoprawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie ulega wątpliwości, że w konsekwencji skutecznego odstąpienia od

umowy wzajemnej, stosownie do art. 494 k.c. każdej ze stron przysługuje

roszczenie zwrotne. Jednocześnie też zostają one zwolnione z obowiązku

świadczenia w zakresie dotychczas nie wykonanym.

Tak więc w wypadku odstąpienia od umowy o roboty budowlane

zamawiający ma obowiązek zwrócić wykonawcy to wszystko, co otrzymał od niego,

także tytułem zabezpieczenia umowy, natomiast nie ma obowiązku świadczenia

niezapłaconego wynagrodzenia.

W konkretnej sprawie problem wynika ze specyficznego charakteru

zabezpieczenia. Sąd pierwszej instancji ustalił, że w czasie obowiązywania umowy

wykonawca wystawił faktury na poczet umówionego wynagrodzenia, zaś pozwany

płacąc należności określone w fakturach pomniejszał je o 3%, co łącznie złożyło się

na kwotę dochodzoną pozwem. Ustalenia tego Sąd Apelacyjny nie zakwestionował.

Istotą zabezpieczenia było więc powstrzymanie się z zapłatą części wynagrodzenia

za roboty budowlane do czasu wykonania umowy.

Trudno zgodzić się z poglądem Sądu Apelacyjnego, że przy zabezpieczeniu

polegającym

na

niezapłaceniu

wykonawcy

pewnej

części

umówionego

wynagrodzenia przed wykonaniem umowy, niezapłacona kwota podlega zwrotowi

na rzecz wykonawcy na podstawie art. 494 k.c. Prowadziłoby to do sytuacji,

w której zamawiający mimo skutecznego odstąpienia od umowy musiałby spełnić

na rzecz drugiej strony swoje świadczenie przy braku świadczenia wzajemnego.

Trafnie podniesiono w skardze kasacyjnej, że Sąd Apelacyjny wywodząc

obowiązek zapłaty przez stronę pozwaną zatrzymanej tytułem zabezpieczenia

części wynagrodzenia z treści art. 75 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r.

o zamówieniach publicznych, naruszył ten przepis. Brak bowiem jakichkolwiek

ustaleń faktycznych, które upoważniałyby do przyjęcia, że do łączącego strony

stosunku prawnego mają zastosowanie przepisy ustawy o zamówieniach

publicznych.

Z powyższych względów na mocy art. 39815 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji wyroku.

jc