I CSK 402/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 402/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa T. S.

przeciwko Polskiemu Klubowi Wyścigów Konnych w W.

o nakazanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 lutego 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 23 marca 2011 r. Sąd Okręgowy w W. odrzucił

pozew T. S., skierowany przeciwko Polskiemu Klubowi Wyścigów Konnych, o

nakazanie wpisania w księdze stadnej prowadzonej dla koni arabskich, że powód

jest hodowcą klaczy M. oraz ogiera M.-D.

Sąd Okręgowy uznał, że zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej,

ponieważ sprawa o nakazanie wpisu do księgi stadnej nie jest sprawą cywilną

w rozumieniu art. 1 k.p.c. Kwestie związane z prowadzeniem ksiąg hodowlanych

i rejestrów reguluje obecnie ustawa z dnia 29 czerwca 2007 r. o organizacji hodowli

i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz.U. Nr 133, poz. 921 ze zm. - dalej:

„u.o.h.r.z.g. - 2007”). Art. 17 poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 20 sierpnia

1997 r. o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich (Dz.U. Nr 207, poz.

1762 ze zm. - dalej: „u.o.h.r.z.g.-1997”) stanowił, że związek hodowców lub inny

podmiot prowadzący księgę, w drodze decyzji, dokonuje wpisu do księgi na

wniosek hodowcy, po sprawdzeniu dokumentacji hodowlanej i stwierdzeniu,

że zostały spełnione warunki, o których mowa w art. 12 (art. 17 ust. 1).

Związek hodowców lub inny podmiot prowadzący księgę, w drodze decyzji,

odmawia wpisu lub dokonuje skreślenia dokonanego wpisu do księgi, jeżeli

nie zostały spełnione warunki wymagane przy wpisie (art. 17 ust. 2). Od decyzji,

o których mowa w ust. 1 i 2 przysługuje odwołanie do Ministra Rolnictwa

i Gospodarki Żywnościowej (art. 17 ust. 3). Aktualnie obowiązująca ustawa nie

zawiera wprawdzie przepisu stanowiącego o dokonywaniu wpisu w drodze decyzji,

lecz nie oznacza to, że intencją ustawodawcy było wyłączenie tego rodzaju spraw

z obszaru prawa administracyjnego. Intencja taka nie wynika z uzasadnienia

projektu ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r., a trudno przyjąć, by tak istotna zmiana

dotychczasowej regulacji nie znalazła w nim stosownego odzwierciedlenia.

Trzeba zatem przyjąć, że sprawa o nakazanie wpisu do księgi stadnej ma nadal

charakter sprawy administracyjnej.

Zażalenie na to postanowienie zostało przez Sąd Apelacyjny oddalone

postanowieniem z dnia 9 lutego 2012 r.

Sąd Apelacyjny ustalił, że pozwany Polski Klub Wyścigów Konnych - na

podstawie zezwolenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 9 lutego 2002 r. prowadzi Polską Księgę Stadną Koni Arabskich Czystej Krwi. Poprzednio

podmiotem prowadzącym księgę były Państwowe Tory Wyścigów Konnych

w Polsce. Klacz M. i ogier M.-D., urodzone w 1999 r., od początku figurują w tej

księdze. W rubryce „hodowla” wpisano A. B. P., a w rubryce „własność”

początkowo powoda, a następnie w odniesieniu do klaczy – jej aktualnego

właściciela. Wpisów tych dokonano w trybie postępowania administracyjnego.

Sposób prowadzenia księgi i zasady wpisu koni do Polskiej Księgi Stadnej

Koni Arabskich

Czystej Krwi

określa

regulamin

przedstawiany ministrowi

właściwemu do spraw rolnictwa z wnioskiem o wyrażenie zgody na prowadzenie

księgi. Do dnia 11 kwietnia 1999 r. obowiązywało rozporządzenie Ministra

Rolnictwa z dnia 3 stycznia 1959 r. w sprawie prowadzenia krajowych ksiąg koni

zarodowych pełnej krwi angielskiej, czystej krwi arabskiej i czystej krwi

angloarabskiej (Dz.U. Nr 5, poz. 33 ze zm.). Zgodnie z § 9 tego rozporządzenia,

w zgłoszeniu konia w celu wpisania go do księgi należało wyszczególnić: nazwę

konia, jego płeć, maść i odmiany, dzień, miesiąc i rok urodzenia, nazwy

i pochodzenie rodziców oraz podać hodowcę i właściciela konia, jego adres oraz

miejscowość, w której koń się znajduje. Za hodowcę konia uważana była przy tym

osoba fizyczna lub prawna, która była właścicielem klaczy matki tego konia w chwili

jego urodzenia. Na tych samych zasadach księga prowadzona była pod rządem

rozporządzenia Ministra i Gospodarki Żywnościowej z dnia 20 kwietnia 1999 r.

w sprawie

szczegółowych

zasad

prowadzenia

ksiąg

i

rejestrów

zwierząt

hodowlanych oraz wymagań, jakie powinien spełnić program hodowlany (Dz.U. Nr

45, poz. 450), a następnie pod rządem rozporządzenia Ministra Rolnictwa

i Rozwoju Wsi z dnia 29 sierpnia 2002 r. w sprawie ksiąg i rejestrów zwierząt

hodowlanych oraz programu hodowlanego (Dz.U. Nr 150, poz. 1244), które

obowiązywało do dnia 8 sierpnia 2007 r.

Stosownie do art. 51 ust. 3 aktualnie obowiązującej ustawy z dnia

29 czerwca 2007 r., związek hodowców lub inny podmiot, który został upoważniony

do prowadzenia określonej księgi lub rejestru na podstawie art. 14 ust. 2 i art. 20

ust. 1 u.o.h.r.z.g.-1997, zachowuje prawo do jej prowadzenia. Z kolei zgodnie z art.

52 u.o.h.r.z.g.- 2007, wpisy zwierząt do ksiąg zwierząt hodowlanych lub rejestrów

zwierząt hodowlanych prowadzonych na podstawie dotychczasowych przepisów

uważa się za wpisy dokonane zgodnie z przepisami niniejszej ustawy.

W odniesieniu do nowych wpisów do ksiąg hodowlanych ustawa z dnia 29 czerwca

2007 r. nie reguluje ani formy wpisów, ani postępowania odwoławczego, niemniej

w dalszym ciągu przewiduje dla ministra właściwego do spraw rolnictwa liczne

kompetencje, w tym także podlegające realizacji w drodze decyzji administracyjnej

(art. 17 ust. 1, 2, 4, 5 i 7, art. 19 ust. 2 i art. 27).

Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.o.h.r.z.g.- 2007, księgi koniowatych są prowadzone

na podstawie przepisów Unii Europejskiej dotyczących prowadzenia ksiąg

hodowlanych. Przepisy te - w tym dyrektywa Rady z dnia 25 marca 1991 r.

ustanawiająca wymogi zootechniczne i rodowodowe przy wprowadzaniu do obrotu

zwierząt

czystorasowych

oraz

zmieniająca

dyrektywy

77/504/EWG

oraz 90/425/EWG (Dz.U.UE.L.1991.85.37), dyrektywa Rady z dnia 26 czerwca

1990

r.

w sprawie

zootechnicznych

i

genealogicznych

warunków

handlu

wewnątrzwspólnotowego koniowatymi (Dz.U.UE.L.1990.224.55), decyzja Komisji

z dnia 10 stycznia 1996 r. ustanawiająca kryteria wpisu i rejestracji zwierząt

z rodziny

koniowatych

w

księgach

stadnych

do

celów

hodowlanych

(Dz.U.UE.L.1996.1.39), decyzja Komisji z dnia 11 czerwca 1992 r. ustanawiająca

kryteria zatwierdzania lub uznawania organizacji lub stowarzyszeń, które prowadzą

lub

zakładają

księgi

stadne

dla

zwierząt

z

rodziny

koniowatych

(Dz.U.UE.L.1992.192.63) - wprowadzają szereg ujednoliconych wymogów, które

powinny być spełnione przez Państwa Członkowskie. Wynika z nich, m.in.

obowiązek określenia kryteriów uznawania lub zatwierdzania organizacji lub

związków, które prowadzą lub zakładają księgi stadne oraz kryteriów wpisu

i rejestracji w tych księgach. Organizacja prowadząca księgi stadne musi przy

tym posiadać

osobowość

prawną,

zgodnie

z

ustawodawstwem

Państwa

Członkowskiego.

Osoby ubiegające się o dokonanie wpisu w księgach hodowlanych działają

w ramach prawnego nakazu rejestracji. Nie zachodzi nimi a podmiotem

upoważnionym przez organ administracji do prowadzenia księgi hodowlanej relacja

równorzędności charakterystyczna dla stosunków cywilnoprawnych. Prowadzenie

ksiąg hodowlanych trzeba więc uznać za czynność z zakresu prawa publicznego.

Samo zaniechanie wprowadzenia w aktualnie obowiązującej ustawie z dnia

29 czerwca 2007 r. przepisu stanowiącego wprost o dokonywaniu wpisu do księgi

lub o jego odmowie w drodze decyzji oraz o postępowaniu odwoławczym

nie oznacza jednak, że wolą ustawodawcy była rezygnacja z dotychczasowego

trybu postępowania administracyjnego.

Podmiot prowadzący księgi hodowlane można uznać za inny organ

państwowy, powołany z mocy prawa lub na podstawie porozumień do załatwiania

spraw indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych, o którym

mowa w art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania

administracyjnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 267 - dalej: „k.p.a.”).

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Apelacyjnego powód,

powołując się na podstawę z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., wniósł o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Wskazał na naruszenie art. 199

§ 1 pkt 1 w związku z art. 1 i art. 2 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że w sprawie o wpis

do księgi hodowlanej droga sądowa jest niedopuszczalna.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie

z art.

k.p.c.,

kodeks postępowania

cywilnego

normuje

postępowanie sądowe w sprawach ze stosunków z zakresu prawa cywilnego,

rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych oraz w innych sprawach, do których przepisy tego

kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych (sprawy cywilne). Z kolei zgodnie

z art. 2 § 1 k.p.c., do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy

powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, oraz

Sąd Najwyższy.

Definiując pojęcie sprawy cywilnej ustawodawca w art. 1 k.p.c. nawiązał do

dwóch kryteriów – materialnoprawnego i formalnego, w związku z czym rozróżnia

się sprawy cywilne w znaczeniu materialnym i formalnym. Sprawami cywilnymi

w znaczeniu materialnym są sprawy wynikające ze stosunków z zakresu prawa

cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz z prawa pracy, natomiast w znaczeniu

formalnym - sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne sprawy, które

z mocy przepisów szczególnych są rozpoznawane według przepisów kodeksu

postępowania cywilnego. Przez sprawy cywilne w znaczeniu materialnym rozumie

się sprawy, w których ochrona prawna sprowadza się do wywołania skutku

w zakresie stosunków cywilnoprawnych, tj. stosunków osobistych, rodzinnych lub

majątkowych, których podmioty - w razie sporu - występują jako równorzędni

partnerzy. Przez sprawy cywilne znaczeniu formalnym rozumie się natomiast inne

sprawy, które nie są ze swej istoty sprawami cywilnymi, a jedynie uznawane są za

sprawy cywilne, dlatego że z woli ustawodawcy są rozpoznawane według

przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Przystępując do oceny charakteru sprawy o nakazanie pozwanemu

dokonania wpisu w księdze hodowlanej trzeba przypomnieć, że w obowiązującym

systemie prawa występują różne rodzaje rejestrów oraz że prowadzenie niektórych

z nich ustawodawca powierzył sądom. Przykładem jest tu przede wszystkim

Krajowy Rejestr Sądowy, składający się z rejestru przedsiębiorców, rejestru

stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz

publicznych zakładów opieki zdrowotnej, i rejestru dłużników niewypłacalnych,

którego prowadzenie, zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.), należy

do sądów rejonowych. Na podstawie art. 36 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r.

o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 67,

poz. 569 ze zm.) do sądów rejonowych należy też prowadzenie rejestru zastawów.

Zgodnie z art. 20 ustawy z dnia 6 stycznia 1984 r. - Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5,

poz. 24 ze zm.) sądy okręgowe prowadzą rejestr dzienników i czasopism. Sądowi

Okręgowemu w Warszawie powierzono ponadto prowadzenie rejestru partii

politycznych (art. 11 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych,

jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 155, poz. 924), rejestru funduszy inwestycyjnych

(art. 16 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych, Dz.U. Nr 146,

poz. 1546 ze zm.) i rejestru funduszy emerytalnych (art. 21 ustawy z dnia

28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, jedn.

tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 34, poz. 189 ze zm.).

Z kolei inne rodzaje rejestrów prowadzone są w trybie administracyjnym,

czego przykładem może być rejestr kościołów i innych związków wyznaniowych

(art. 30 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania,

jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 ze zm.), rejestr instytucji kultury

(art. 13 ustawy z dnia 2 maja 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności

kulturalnej, jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 406) oraz rejestr podmiotów

wykonujących działalność leczniczą (art. 106 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r.

o działalności leczniczej, jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 217).

Zgodnie z art. 694 1 k.p.c., do postępowania w sprawach o wpis w Krajowym

Rejestrze Sądowym mają zastosowanie przepisy działu VI tytułu II księgi drugiej,

części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego, o postępowaniu rejestrowym.

Przepisy te stosuje się odpowiednio do innych postępowań rejestrowych

prowadzonych przez sądy, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej.

Nawiązując do zawartej w art. 1 k.p.c. definicji pojęcia sprawy cywilnej,

trzeba stwierdzić, że sprawy rejestrowe, których prowadzenie powierzono sądom

są sprawami cywilnymi w znaczeniu formalnym. Nie są one ze swej istoty

sprawami cywilnymi, a jedynie uznawane są za sprawy cywilne z tej przyczyny,

że z woli ustawodawcy podlegają rozpoznaniu według przepisów kodeksu

postępowania cywilnego.

Żaden przepis ustawy z dnia 29 czerwca 2007 r. o organizacji hodowli

i rozrodzie zwierząt gospodarskich nie przewiduje prowadzenia przez sądy ksiąg

hodowlanych ani rozpatrywania spraw o dokonywanie wpisów w tych księgach

według przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Wręcz przeciwnie, zgodnie

z art. 2 pkt 13 tej ustawy, użyte w niej określenie księga hodowlana oznacza

książkę kartotekę lub informatyczny nośnik danych, do których są wpisywane,

a w przypadku koniowatych, w których są również rejestrowane, zwierzęta

hodowlane oraz informacje o ich hodowcach, właścicielach, pochodzeniu oraz

wynikach oceny użytkowej lub hodowlanej, prowadzone przez: a) związek

hodowców lub inny podmiot, które zostały uznane przez ministra właściwego

do spraw rolnictwa, lub b) związek hodowców lub inny podmiot, które uzyskały

zgodę właściwego ministra do spraw rolnictwa. Trzeba podkreślić, że powołana

ustawa, zgodnie z jej art. 1, reguluje m.in. sprawy z zakresu prowadzenia ksiąg

hodowlanych i rejestrów. Z kolei art. 3 tej ustawy stanowi, że jeżeli przepisy

prawodawstwa zootechnicznego Unii Europejskiej przyznają kompetencje lub

nakładają obowiązek wykonania określonych zadań lub czynności przez państwo

członkowskie Unii Europejskiej, właściwą władzę albo właściwy organ, albo

określają uprawnienia państwa członkowskiego Unii Europejskiej, właściwej władzy

albo właściwego organu, to te kompetencje i uprawnienia na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej przysługują ministrowi właściwemu do spraw rolnictwa,

który realizuje także zadania i czynności określone w tym prawodawstwie.

Z dalszych przepisów ustawy wynika, że właściwemu ministrowi do spraw rolnictwa

przysługują m.in. kompetencje do uznania związku hodowców lub innego podmiotu

za spełniający wymagania do prowadzenia ksiąg hodowlanych (art. 17 ust. 1 i 2),

do cofnięcia uznania, o którym mowa (art. 17 ust. 5), do uzyskiwania corocznych

sprawozdań od podmiotów prowadzących księgi hodowlane (art. 17 ust. 4), do

sporządzania wykazów podmiotów prowadzących księgi (art. 17 ust. 7) oraz do

wyrażenia zgody na zakończenie prowadzenia księgi hodowlanej (art. 19 ust. 2).

Skoro żaden przepis ustawy regulującej sprawy z zakresu prowadzenia

ksiąg i rejestrów zwierząt hodowlanych nie powierza prowadzenia ksiąg

hodowlanych sądom ani nie przewiduje rozpatrywania spraw z zakresu

tego rejestru według przepisów kodeksu postępowania cywilnego, to sprawa

o wpis w księdze hodowlanej nie może być uznana za sprawę cywilną w znaczeniu

formalnym.

Zgodnie z regułą przyjętą przez ustawodawcę, dokonywanie wpisów we

wszelkiego rodzaju rejestrach należy do organu, któremu powierzono prowadzenie

danego rejestru. Dyrektywy wykładni systemowej i historycznej przemawiają więc

za przyjęciem, że sprawa niniejsza, będąca sprawą o wpis w księdze hodowlanej

podlega rozpoznaniu w trybie administracyjnym. Jak wynika z art. 3 ust. 2 ustawy

z dnia 18 stycznia 2001 r. o wyścigach konnych (Dz.U. Nr 11, poz. 88 ze zm.),

prowadzący Polską Księgę Stadną Koni Arabskich Czystej Krwi, pozwany Polski

Klub Wyścigów Konnych jest państwową osobą prawną. Zachodzą zatem

podstawy, by przyjąć, że jest on innym niż organ administracji publicznej organem

państwowym w rozumieniu art. 1 pkt 2 k.p.a., stanowiącym wyodrębnioną

kompetencyjnie i organizacyjnie część aparatu państwowego powołaną do

wykonywania

oznaczonych

przez

prawo

zadań

państwowych,

a

tym

samym do załatwiania indywidualnych spraw rozstrzyganych w drodze decyzji

administracyjnych. Sprawa niniejsza jest zatem sprawą administracyjną.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

jw