I CSK 402/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 402/08

POSTANOWIENIE

Dnia 16 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku M.W.

przy uczestnictwie G.W.

o umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym bez zgody pacjenta,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania od postanowienia

Sądu Okręgowego w W.

z dnia 6 lutego 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 6 lutego 2008 r. Sąd Okręgowy w W.

oddalił apelację uczestniczki postępowania G.W. od postanowienia Sądu pierwszej

instancji, uwzględniającego wniosek M.W. o stwierdzenie, że zachodzą przesłanki z

art. 29 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U.

Nr 111, poz. 535, ze zm. - dalej: „uozp”) do przyjęcia uczestniczki postępowania do

szpitala psychiatrycznego bez jej zgody.

Sąd drugiej instancji oparł się na ustaleniach Sądu Rejonowego, z których

wynika, że uczestniczka postępowania ma […] lat, jest […], od 11 lat nie pracuje,

mieszka z mężem i pełnoletnim synem. Od 10 lat jej zachowanie jest niepokojące,

ma trudności w kontaktach z ludźmi, często monologuje, podnosi głos, krzyczy,

utrzymuje że jest śledzona i gwałcona, obwinia męża o poniżanie, bicie i groźby,

odmawia leczenia i przyjmowania leków. Biegła sądowa lekarz psychiatra

stwierdziła u uczestniczki postępowania chorobę psychiczną pod postacią

schizofrenii paranoidalnej. W ocenie biegłej choroba zaburza funkcjonowanie

uczestniczki, a jej nie leczenie spowoduje pogorszenie stanu zdrowia, natomiast

podjęcie leczenia w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę.

Sąd Okręgowy wskazał, że do wniosku, złożonego przez męża G. W.,

dołączone zostało skierowanie do szpitala psychiatrycznego wystawione przez

lekarza psychiatrę, który na podstawie badania uczestniczki przeprowadzonego w

jej domu stwierdził

istnienie podejrzenia choroby psychicznej pod postacią

schizofrenii paranoidalnej, wskazał, że uczestniczka z uwagi na tę chorobę nie jest

zdolna do zaspokajania swoich potrzeb życiowych, nie przyjęcie jej do szpitala

spowoduje znaczne pogorszenie jej stanu zdrowia, zaś leczenie w szpitalu

psychiatrycznym stan ten poprawi. Przeprowadzony dowód z opinii biegłego

sądowego lekarza psychiatry potwierdził to rozpoznania oraz ocenę co do rokowań

w razie zaniechania leczenia szpitalnego lub jego podjęcia. Wprawdzie w czasie

przesłuchania na rozprawie biegła wycofała się z zawartego w opinii pisemnej

stwierdzenia, że uczestniczka nie jest zdolna do zaspokajania swoich potrzeb

życiowych, okazało się

bowiem, że wykonuje wszystkie czynności życia

codziennego, podtrzymała jednak ocenę, że nie umieszczenie w szpitalu

psychiatrycznym spowoduje pogarszanie jej stanu zdrowia.

Sąd Okręgowy uzupełnił na wniosek uczestniczki postępowanie dowodowe

przesłuchując jej matkę i brata, jednak nie dał wiary zeznaniom Z.Ż. uznając, że

stara się ona ochronić córkę przed umieszczeniem w szpitalu psychiatrycznym,

poza tym często zasłaniała się niepamięcią, zaś brat uczestniczki nie interesuje się

siostrą, ani jej sytuacją rodzinną.

Sąd drugiej instancji oddalił zawarty w apelacji wniosek o przeprowadzenie

dowodu z opinii innego biegłego psychiatry stwierdzając, że uczestniczka nie

kwestionowała treści opinii a jedynie jej wnioski, miała możliwość zadawania pytań

biegłej na rozprawie i sam fakt, że opinia nie jest zgodna z oczekiwaniami

uczestniczki

postępowania

nie

może

być

podstawą

do

ponownego

przeprowadzenia dowodu.

W konsekwencji Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu pierwszej

instancji zarówno co do rozpoznania u uczestniczki choroby psychicznej jak

i skutków nie skierowania jej na leczenie w szpitalu psychiatrycznym oraz tego, że

spełnione zostały przesłanki z art. 29 uozp do wydania orzeczenia o potrzebie

przyjęcia uczestniczki postępowania do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody.

W

skardze

kasacyjnej

opartej

na

obu

podstawach

uczestniczka

postępowania zarzuciła naruszenie art. 12, 21 ust. 1 i 2 oraz 29 ust. 1 pkt 1 uozp

przez przeprowadzenie badania uczestniczki bez jej zgody i z naruszeniem zasad

art. 21 ust. 1 i 2 a także przez uznanie, że zachodzą podstawy do wydania

orzeczenia o potrzebie przyjęcia uczestniczki do szpitala psychiatrycznego bez jej

zgody, nie rozważenie innych sposobów leczenia, naruszenie art. 233 § 1 k.p.c.

przez dokonanie wadliwej oceny zeznań świadka Z.Ż., naruszenie art. 286 w zw. z

art. 233 § 1 i 2 k.p.c. i art. 31 ust. 1 Konstytucji RP przez oddalenie wniosku o

dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego lub przesłuchanie biegłej na

rozprawie. Wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego

je postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, przy stosowaniu przepisów

ustawy o ochronie zdrowia psychicznego należy mieć na względzie jej

fundamentalne założenia, wyrażone w preambule, w przepisach ogólnych – art. 2

ust. 2 oraz licznych przepisach szczególnych, z których wynika, że ochrona praw

osób z zaburzeniami psychicznymi należy do obowiązków państwa a ustawa

określa formy tej ochrony, zaś jednoznaczną intencją ustawodawcy jest

zagwarantowanie osobom z zaburzeniami psychicznymi ochrony ich praw oraz

poszanowania sfery ich wolności i godności osobistej. Tę intencję ustawodawcy

powinny mieć na uwadze sądy wydające orzeczenia w trybie art. 22-29 uozp, które

wkraczają bezpośrednio w sferę wysoko chronionych dóbr osób z zaburzeniami

psychiatrycznymi. Są to przy tym przepisy szczególne, bowiem regułą jest

nieskrępowana możliwość oceny przez każdą osobę samodzielnie zarówno

potrzeby jak i wyboru rodzaju i metod postępowania leczniczego. Sąd powinien

zatem wykładać je ściśle i jako istotną dyrektywę swojego postępowania traktować

wymóg, by rozstrzygnięcie, które poweźmie, było celowe z punktu widzenia dobra

i interesu osoby, której dotyczy (porównaj między innymi postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 14 lutego 1996 r. II CRN 201/95, nie publ., z dnia 12 lutego

1997 r. II CKU 72/96, OSNC 1997/6-7/84 i z dnia27 lutego 2008r. III CSK 318/07).

W sytuacji, gdy zachodzą przesłanki zastosowania art. 29, a więc wydania

orzeczenia o potrzebie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego osoby, o której mowa

w ustępie pierwszym tego przepisu, konieczne jest przede wszystkim uzyskanie

przez wnioskodawcę świadectwa lekarza psychiatry szczegółowo uzasadniającego

potrzebę leczenia w szpitalu psychiatrycznym, wydanego przy zastosowaniu reguł

postępowania przewidzianych w art. 30 uozp. Podobne reguły postępowania

powinny być stosowane przy wydawaniu, na zlecenie sądu, opinii przez biegłego

lekarza psychiatrę mającego ustalić stan zdrowia psychicznego osoby, której

wniosek dotyczy, metody i rodzaj leczenia oraz prognozy w razie nie podjęcia

leczenia szpitalnego.

Z przepisów tych wynika przede wszystkim, że regułą jest przeprowadzenie

badania

psychiatrycznego

w

publicznym

zakładzie

psychiatrycznej

opieki

zdrowotnej, zawiadomienie osoby, która ma być badana, o terminie i miejscu

badania oraz odpowiednie pouczenie o konsekwencjach niestawiennictwa (art. 30

ust. 3 i 4 uozp). Badanie w miejscu zamieszkania tej osoby możliwe jest tylko

wyjątkowo, w warunkach określonych w art. 30 ust. 4. Jeżeli osoba, która ma być

poddana badaniu psychiatrycznemu, nie wyraża na nie zgody, stosuje się

odpowiednio art. 21 uozp, a więc przede wszystkim przed przystąpieniem do

badania należy uprzedzić osobę badaną o przyczynach przeprowadzenia badania

bez jej zgody (art. 21 ust. 2 uozp).

Trafny jest zarzut skargi kasacyjnej, że z załączonego do wniosku

zaświadczenia lekarskiego ani z opinii biegłej lekarza psychiatry wydanej na

zlecenie Sądu pierwszej instancji, nie wynika, by procedura ta została zachowana

w stosunku do uczestniczki postępowania. Zaświadczenie lekarskie załączone do

wniosku, jak i opinia biegłego sądowego zostały wydane po przeprowadzeniu

badania uczestniczki w domu, brak jednak informacji, dlaczego badanie nie odbyło

się w publicznym zakładzie opieki zdrowotnej, zgodnie z wymaganiami art. 30 ust. 3

i 4 uozp, nie ma też informacji, czy uczestniczka wyraziła na nie zgodę, a jeżeli nie

(na co wskazują jej liczne pisma przygotowawcze złożone do akt), czy została

uprzedzona, że przeprowadzone będzie badanie psychiatryczne oraz jaki jest jego

cel (art. 21 ust. 2). Osoba poddawana badaniu psychiatrycznemu jest jego

pomiotem i tak powinna być traktowana przy zachowaniu procedury umożliwiającej

jej uzyskanie świadomości tego, że w określonym celu jest poddawana badaniu

psychiatrycznemu.

Okoliczności przeprowadzenia badania w celu wydania opinii w sprawie nie

zostały także wyjaśnione w czasie przesłuchania biegłej na rozprawie. Nie zostało

również wyjaśnione, na jakiej podstawie biegła w opinii pisemnej stwierdziła, że

uczestniczka jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb

życiowych, z czego wycofała się na rozprawie. Jest to bardzo istotna okoliczność,

bowiem

dotyczy

jednej

z

przesłanek,

od

których

wystąpienia

zależy

dopuszczalność wydania orzeczenia w trybie art. 29 uozp, a zmiana stanowiska

biegłej w tym przedmiocie może wskazywać na brak dostatecznie wnikliwych badań

i wywiadu oraz przyjęcie pewnego założenia odpowiadającego przesłankom

ustawowym, co może podważać rzetelność zarówno świadectwa załączonego do

wniosku, jak i opinii biegłej. W każdym razie tego rodzaju niejasność niewątpliwie

uzasadniała wniosek uczestniczki o przeprowadzenie na rozprawie apelacyjnej

dowodu z uzupełniającej ustnej opinii biegłej (art. 286 k.p.c.).

Uzupełnienie opinii było też konieczne celem ustalenia czy możliwe jest

leczenie powódki w poradni zdrowia psychicznego, a więc zastosowanie środka

mniej uciążliwego dla osoby leczonej. Zgodnie bowiem z art. 12 uozp przy wyborze

rodzaju i metod postępowania leczniczego bierze się pod uwagę nie tylko cele

zdrowotne, ale także interesy oraz inne dobra osoby z zaburzeniami psychicznymi

i dąży do osiągnięcia poprawy stanu zdrowia w sposób najmniej dla tej osoby

uciążliwy. Brak ustaleń Sądu w tym przedmiocie oraz rozważenia możliwości

zastosowania innych, niż przymusowe leczenie w szpitalu psychiatrycznym, metod

leczenia uczestniczki, uzasadnia trafność kasacyjnego zarzutu naruszenia art. 12

uozp.

Uzasadniony jest także zasadniczy zarzut naruszenia art. 29 ust. 1 pkt 1

ustawy. Skoro bowiem Sąd ustalił, że uczestniczka postępowania zaspokaja

wszystkie swoje potrzeby życiowe, a więc nie zachodzi przesłanka do

umieszczenia jej w szpitalu psychiatrycznym określona w art. 29 ust. 1 pkt 2 uozp,

to orzeczenie o potrzebie przyjęcia uczestniczki do szpitala psychiatrycznego bez

jej zgody wymagało stwierdzenia, że dotychczasowe zachowanie uczestniczki

wskazuje na to, iż nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu

jej zdrowia psychicznego, a więc że występuje przesłanka z art. 29 ust. 1 pkt 1

uozp. Podkreślić należy, że ustawa wymaga prognozy „znacznego” pogorszenia

stanu zdrowia psychicznego osoby objętej postępowaniem w trybie art. 29 ust. 1

pkt

1,

nie

wystarczy więc samo

tylko

jego

„pogorszenie”.

Tymczasem

w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji przyjął, że biegła ostatecznie

stwierdziła, iż nie leczenie spowoduje pogorszenie stanu zdrowia uczestniczki

postępowania, Sąd drugiej instancji, przyjmując za własne ustalenia i ocenę Sądu

pierwszej instancji jednocześnie wskazał, że w opinii pisemnej biegła stwierdziła, iż

nie przyjęcie uczestniczki do szpitala psychiatrycznego spowoduje dalsze znaczne

pogorszenie jej stanu zdrowia, zaś na rozprawie podała, że nie umieszczenie

uczestniczki w szpitalu psychiatrycznym będzie powodować pogarszanie się jej

stanu psychicznego. Ani opinia biegłej ani stanowiska Sądów obu instancji co do

wystąpienia

ustawowej

przesłanki

orzeczenia

o

potrzebie

umieszczenia

uczestniczki w szpitalu psychiatrycznym bez jej zgody nie są zatem jednoznaczne,

a

to

wykluczało

dopuszczalność

wydania

zaskarżonego

orzeczenia

bez

stanowczego i jednoznacznego określenia, czy nieprzyjęcie uczestniczki do szpitala

spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego. Perspektywa

„zwykłego” pogorszenia stanu zdrowia nie jest bowiem wystarczająca do wydania

orzeczenia na podstawie art. 29 ust. 1 pkt 1 uozp.

Z

tych

postanowienie

wszystkich

i przekazał

przyczyn

sprawę

Sąd

Sądowi

Najwyższy

uchylił

Okręgowemu

do

zaskarżone

ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 398 15)

§ 1 oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c.).