I CSK 40/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 40/06

POSTANOWIENIE

Dnia 27 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. S. i L. W.

przy uczestnictwie […]

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 kwietnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania S. K.

od postanowienia Sądu Okręgowego w R.

z dnia 22 kwietnia 2005 r., sygn. akt I Ca …/05,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego w R. z dnia 28 października 2004 r., sygn. akt I Ns

…/00 i przekazuje sprawę temu Sądowi do ponownego

rozpoznania, a także rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawczynie L. W. i A. S. domagały się stwierdzenia nabycia przez

zasiedzenie własności nieruchomości nr 1403 po 1/2 części oraz nieruchomości nr

1400/5 w takich udziałach, jakie wynikają ze stosunku powierzchni zajmowanych

pomieszczeń do powierzchni budynku mieszkalnego, znajdującego się na tej

nieruchomości. Uczestniczka S. K. wniosła o oddalenie wniosku. Wskazała, że

wnioskodawczynie nigdy nie były wyłącznymi posiadaczkami nieruchomości.

Nieruchomość tę objęła po rodzicach we władanie, dokonywała remontów i

ponosiła związane z tym wydatki.

Postanowieniem z dnia 28 października 2004 r., I Ns …/00, Sąd Rejonowy w

R. w pkt I stwierdził, że nieruchomość oznaczona nr ewidencyjnym 1400/2,

położona w S., mająca powierzchnię 0,2014 ha, podzieliła się na nieruchomości

oznaczone numerami ewidencyjnymi 1400/3 o pow. 0,0811 ha, 1400/4 o pow.

0,0895 ha i 1400/5 o pow. 0,0308 - zgodnie ze wstępnym projektem podziału

nieruchomości nr 1400/2 z dnia 18 sierpnia 2003 r. sporządzonym przez biegłego

sądowego inż. M. L.; w pkt II stwierdził, że L. W.c. W. i K. oraz A.S. c. W. i K.

nabyły przez zasiedzenie z dniem 1 lipca 1990 r. udziały w wysokości po 305/1000

we współwłasności nieruchomości oznaczonej nr ewidencyjnym 1400/5 bliżej

opisanej w pkt I postanowienia w miejsce udziału uczestniczki S. K. w wysokości

610/1000 objętego AWZ z dnia 20 kwietnia 1977 r. GKS 736/37/558/77 wydanym

przez Naczelnika Miasta i Gminy w S., obejmującego nieruchomość oznaczoną nr

ewidencyjnym 1400, z podziału której powstała m. in. nieruchomość oznaczona nr

ewidencyjnym 1400/2, przy czym uczestniczka pozostaje współwłaścicielką

nieruchomości oznaczonej nr ewidencyjnym 1400/3 w 390/1000 części; w pkt III

stwierdził, że L. W. oraz A. S. nabyły przez zasiedzenie z dniem 1 lipca 1990 r.

udziały w wysokości po 1/3 części we współwłasności nieruchomości oznaczonej

nr ewidencyjnym 1400/3 bliżej opisanej w pkt I postanowienia, w miejsce udziału

uczestniczki S. K.w wysokości 2/3 części objętego AWZ wymienionym w pkt II

postanowienia, przy czym uczestniczka pozostaje współwłaścicielką nieruchomości

nr ewidencyjny 1400/5 w 1/3 części; w pkt IV wzajemnie zniósł koszty

postępowania.

Sąd Rejonowy dokonał następujących ustaleń faktycznych. Właścicielką

nieruchomości 1400/2 położonej w S. i zabudowanej budynkiem mieszkalnym jest

S. K., która nabyła własność tej nieruchomości na podstawie aktu własności ziemi z

dnia 2 kwietnia 1977 r. Działka ta powstała z parcel budowlanych, których

współwłaścicielami byli m. in. rodzice wnioskodawczyni W.W. i K. W. oraz J. K. matka S.K. W domu mieszkalnym znajdującym się na działce 1400/2 mieszkali

rodzice

wnioskodawczyń

i

ich

pozostałe

dzieci.

Z

czasem

rodzeństwo

wnioskodawczyń wyprowadziło się z domu. Natomiast nadal mieszkają w nim A. S.

i L. W. Po śmierci W. W. w 1970 r. matka wnioskodawczyń i ich rodzeństwo

uzgodnili, że budynek mieszkalny wraz z nieruchomością będą stanowić własność

wnioskodawczyń. W tym samym budynku mieszkali rodzice uczestniczki S. K. oraz

uczestniczka. Matki wnioskodawczyń i S. K. były siostrami. Rodzice uczestniczki

zajmowali część budynku do swojej śmierci. Uczestniczka mieszkała w tym

budynku do marca 1969 r., a następnie została zameldowana na ulicy B., gdzie

mieszkała do stycznia 1993 r. Uczestniczka bowiem została zmuszona do

z powodu

przeprowadzki

zawalenia

się

stropu

zajmowanego

budynku.

Wnioskodawczynie oraz ich rodzice nigdy nie zajmowali całego budynku.

Wnioskodawczynie

zajmują

dwa

pokoje,

kuchnię

i

korzystają

z

sieni.

Pomieszczenia te pozostają w ich wyłącznym władaniu, a stosunek powierzchni

zajmowanych pomieszczeń do powierzchni użytkowej budynku wynosi 0,61.

Pozostała część budynku po wyprowadzeniu się S. K. pozostawała zamknięta. S.

K. obecnie mieszka w S. Wnioskodawczynie uważały się za właścicielki

zajmowanych pomieszczeń oraz części nieruchomości związanej funkcjonalnie z

możliwością

korzystania

z

zajmowanych

pomieszczeń.

Wnioskodawczynie

naprawiały budynek, remontowały go i zamieszkiwały w nim bez jakichkolwiek

przeszkód. Na pozostałej części nieruchomości, na której kiedyś był sad, zbierały

owoce,

bawiły

się

tam

dzieci

-

również

rodzeństwa

wnioskodawczyń,

wnioskodawczynie kosiły tam trawę i pasły krowy. Na działce znajdowała się też

stara stodoła wykorzystywana wyłącznie przez wnioskodawczynie i ich rodzinę.

Zgodnie z opinią biegłego część nieruchomości, na której znajduje się budynek,

została oznaczona numerem ewidencyjnym 1400/5, a część, na której był sad numerem ewidencyjnym 1400/3. S. K. nabyła własność tych nieruchomości na

podstawie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Pomimo

zamieszkiwania poza nieruchomością nie utraciła pełnego władania nad nimi. Pasły

się na niej krowy należące do jej ciotki. W sadzie za jej zgodą zbierano owoce i

koszono

trawę.

Natomiast

po

zamieszkaniu

w

budynku

uczestniczka

przeprowadziła szereg prac remontowych.

Na podstawie tych ustaleń Sąd Rejonowy dokonał oceny prawnej stanu

faktycznego wskazując, że zostały przez wnioskodawczynie wykazane przesłanki

z art. 172 § 2 k.c. Uczestniczka S. K. nie była wyłączną posiadaczką

nieruchomości. W budynku mieszkalnym mieszkały bowiem wnioskodawczynie,

które zajmowały część pomieszczeń. Jednocześnie współwładały one także

częścią nieruchomości związanej funkcjonalnie z korzystaniem z budynku.

Wnioskodawczynie z całą pewnością władały nieruchomością co najmniej

od początku lipca 1970 r. Było to jednak współposiadanie samoistne w złej wierze

z uwagi na zawarcie nieformalnej umowy przenoszącej własność nieruchomości.

Uwagi te dotyczą również działki nr 1400/3. Przeprowadzone dowody wskazują

jednocześnie, że uczestniczka S. K. nigdy nie utraciła w zupełności posiadania.

Wykonywała nadal akty władcze wobec obu nieruchomości. Nie utraciła więc

własności obu nieruchomości.

S. K. wniosła apelację od postanowienia Sądu Rejonowego, w której

zarzuciła naruszenie art. 172 § 2 k.c.

Sąd Okręgowy w R. postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2005 r., I Ca …/05,

oddalił apelację oraz zasądził od uczestniczki S. K. na rzecz wnioskodawczyń

solidarnie tytułem zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu

apelacyjnym kwotę 60 zł. Sąd Okręgowy w całości przyjął za swoje ustalenia Sądu I

instancji odnośnie stanu faktycznego, jak również wyciągnięte z tak ustalonego

stanu faktycznego wnioski prawne.

Uczestniczka

postępowania

S.

K. w

skardze

kasacyjnej

zarzuciła

postanowieniu Sądu Okręgowego naruszenie art. 172 k.c. przez błędną jego

wykładnię. Prawidłowe zastosowanie tego artykułu wymaga, jej zdaniem, wykładni

obowiązujących przepisów. Wyjaśnienia wymaga również okoliczność, czy osoba,

która od urodzenia jest niepoczytalna, może być samoistnym posiadaczem

nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 172 k.c. okazał

się co do zasady trafny. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia ani

poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego w R. nie wynika bowiem,

dlaczego Sądy obu instancji uznały, iż w niniejszej sprawie wnioskodawczynie

spełniły określone w art. 172 k.c. przesłanki wymagane do nabycia własności

nieruchomości przez zasiedzenie. Postanowienie Sądu I instancji jest poza tym

częściowo niezrozumiałe („nieruchomość … podzieliła się”).

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia (a także postanowienia Sądu

Rejonowego) zdaje się wynikać, że Sądy obu instancji nie wyciągnęły właściwych

wniosków z faktu, że uczestniczka postępowania nabyła własność rzeczonej

nieruchomości na podstawie aktu własności ziemi z 1977 r. będącego ostateczną

decyzją administracyjną. Sąd w postępowaniu cywilnym jest bowiem związany

ostateczną decyzją administracyjną, co oznacza, że jest obowiązany liczyć się ze

stanem prawnym ustanowionym przez tę decyzję, jeżeli została ona wydana

w granicach kompetencji organu administracyjnego (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 5 września 2001 r., I CKN 399/00, niepubl.). Co więcej,

w orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie jest przyjęty pogląd, zgodnie

z którym po wejściu w życie art. 63 ustawy z dnia 19 października 1991 r.

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz. U. z 2001 r. Nr 57, poz. 603 ze zm.), czyli po dniu 1 stycznia

1992 r., stała się niemożliwa kontrola administracyjna oraz sądowa decyzji

administracyjnych, zwanych aktami własności ziemi, wydanych przed dniem

6 kwietnia 1982 r. i stwierdzających nabycie prze rolnika z mocy prawa własności

nieruchomości rolnych na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r.

o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (zob. uchwałę z dnia 30 czerwca

1992 r., III CZP 73/92, OSNC 1992, nr 11, poz. 201, uchwałę z dnia 28 stycznia

1993 r., III CZP 167/92, OSNC 1993, nr 6, poz. 105, uchwałę z dnia 13 maja

1993 r., III CZP 57/93, OSNC 1993, nr 12, poz. 222, uchwałę z dnia 11 marca

1994 r., III CZP 18/94, OSNC 1994, nr 10, poz. 186, uchwałę z dnia 29 marca

1994 r., III CZP 31/94, "Radca Prawny" 1994, nr 4, s. 76, uchwałę z dnia 18 maja

1994 r., III CZP 69/94, OSNC 1994, nr 12, poz. 233, wyrok z dnia 5 marca 2003 r.,

III CKN 962/00, niepubl.). Wydanie aktu własności ziemi na rzecz określonej osoby

stanowi konsekwencję ustalenia, że osoba ta była samoistnym posiadaczem

nieruchomości w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r.

o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, czyli w dniu 4 listopada 1971 r.

Wynikające

z ostatecznej

decyzji

administracyjnej

domniemanie,

że

jest

ona zgodna z prawem, obejmuje także przesłanki będące podstawą wydania

a więc

decyzji,

przede

wszystkim

samoistne

posiadanie

nieruchomości

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2001 r., I CKN 399/00,

niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jest wszakże utrwalony pogląd,

że wydanie aktu własności ziemi nie stanowi przeszkody do stwierdzenia, iż inna

osoba

nabyła

własność

tej

nieruchomości

w

drodze

zasiedzenia,

przy

uwzględnieniu okresu posiadania poprzedzającego wejście wymienionej ustawy

w życie (zob. uchwałę z dnia 13 maja 1993 r., III CZP 57/93, OSNCP 1993, nr 12,

poz. 222, uchwałę z dnia 29 marca 1994 r., III CZP 31/94, "Radca Prawny" 1994, nr

4, s. 76, postanowienie z dnia 15 grudnia 1997 r., I CKN 438/97, OSNC 1998, nr 6,

poz. 106, postanowienie z dnia 27 listopada 1998 r., III CKN 40/98, postanowienie

z dnia 9 grudnia 1999 r., III CKN 815/98, niepubl., postanowienie z dnia 21 sierpnia

2003 r., III CKN 535/01, niepubl.). Konieczne jest jednak w związku z tym

dokonanie

niebudzących

wątpliwości

ustaleń

co

do

istnienia

przesłanki

samoistnego posiadania nieruchomości oraz przedmiotu i zakresu takiego

posiadania. W stanie faktycznym niniejszej sprawy Sądy obu instancji ograniczyły się

do ustalenia, że wnioskodawczynie (a wcześniej ich rodzice) zajmowały niektóre

pomieszczenia w budynku stanowiącym część składową nieruchomości oraz „część

nieruchomości związanej funkcjonalnie z możliwością korzystania z zajmowanych

pomieszczeń”, a także do ustalenia, że „na pozostałej części nieruchomości,

na której kiedyś był sad, zbierały owoce, bawiły się tam dzieci - również

rodzeństwa wnioskodawczyń, wnioskodawczynie kosiły tam trawę i pasły krowy.

Na działce znajdowała się też stara stodoła wykorzystywana wyłącznie przez

wnioskodawczynie i ich rodzinę”. Te lakoniczne ustalenia nie mogą być uznane za

wystarczające do przyjęcia, że wnioskodawczynie były samoistnymi posiadaczkami

nieruchomości.

Sądy obu instancji nie ustaliły poza tym, czy wspomniane wyżej korzystanie

z części budynku i części nieruchomości wynikało z jakiegoś tytułu prawnego,

a jeżeli nie wynikało – to czy oznaczało ono wykonywanie przez wnioskodawczynie

faktycznego władztwa nad rzeczą w postaci samoistnego posiadania, co stanowi

konieczną przesłankę nabycia własności (współwłasności) nieruchomości przez

zasiedzenie.

Należy w związku z tym podkreślić, że zgodnie z wyrokiem Sądu

Najwyższego z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00 (niepubl.), „O prawidłowym

zastosowaniu prawa materialnego można mówić dopiero wówczas, gdy ustalenia

stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku pozwalają na ocenę tego

zastosowania. Brak stosownych ustaleń uzasadnia zatem zarzut kasacji naruszenia

prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie”. Zdaniem Sądu

Najwyższego w niniejszym składzie pogląd ten zachowuje aktualność w odniesieniu

do zarzutu naruszenia prawa materialnego zamieszczonego w skardze kasacyjnej.

W konkluzji należy zatem podkreślić, że dokonanie przez Sądy I i II instancji

w

postępowaniu

o

stwierdzenie

zasiedzenia

niewystarczających

ustaleń

faktycznych co do istnienia okoliczności wymienionych w art. 172 k.c. uzasadnia

zarzut skargi kasacyjnej naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe

zastosowanie.

Na marginesie skargi kasacyjnej należy też podkreślić, że sformułowane

w niej pytanie, zmierzające do wyjaśnienia, czy osoba, która od urodzenia jest

niepoczytalna, może być samoistnym posiadaczem nieruchomości, nie tylko

dotyczy zagadnienia, na które oczywiście trzeba udzielić odpowiedzi twierdzącej,

ale w okolicznościach niniejszej sprawy musi być uznane za co najmniej

niestosowne.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. postanowił jak w sentencji.

jz