I CSK 399/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 399/12

POSTANOWIENIE

Dnia 27 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z wniosku A. O.

przy uczestnictwie L. S.A. w W.

o umorzenie niezaspokojonych zobowiązań upadłego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wierzyciela L. S.A. w W.

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 14 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Postanowieniem z dnia 24 maja 2011 r. Sąd Rejonowy stwierdził

zakończenie postępowania upadłościowego A. O., prowadzącego działalność

gospodarczą pod firmą „G. – Agencja Ochrony Osób i Mienia” w P., i umorzył w

całości wszystkie zobowiązania upadłego – w tym wierzytelność L. S.A. w W.

nabytą od DZ Bank AG w kwocie 2 293 715,05 zł – które nie zostały zaspokojone

w postępowaniu upadłościowym z wyjątkiem należności alimentacyjnych, rent

z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub

śmierci, wierzytelności ze stosunku pracy oraz składek na ubezpieczenie

emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników.

Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 12 sierpnia 2004 r. została ogłoszona

upadłość A. O., prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą wskazaną w

sentencji, obejmująca likwidację majątku upadłego, że postanowieniem z dnia 13

maja 2011 r. sędzia- komisarz zatwierdził plan podziału funduszów masy upadłości

oraz że plan ten został wykonany. Zgodnie z art. 368 ustawy z dnia 28 lutego 2003

r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 60, poz. 535

ze zm. – dalej: „Pr.u.n.”; obecnie: Dz.U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm.), należało w tej

sytuacji stwierdzić zakończenie postępowania upadłościowego. Jednocześnie Sąd

uwzględnił wniosek upadłego o umorzenie niezaspokojonych zobowiązań, uznając,

że spełnione zostały przesłanki umorzenia określone w art. 369 ust. 1 Pr.u.n.

Niewypłacalność upadłego była bowiem następstwem wyjątkowych i niezależnych

od niego okoliczności, nie zachodziły okoliczności stanowiące podstawę do

pozbawienia upadłego prawa prowadzenia działalności gospodarczej, a w toku

postępowania upadłościowego upadły rzetelnie wykonywał nałożone na niego

obowiązki.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek zażalenia L. S.A., Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 29 września 2011 r. uchylił postanowienie Sądu

Rejonowego w części umarzającej wierzytelność tej spółki w kwocie 2 293 715,05

zł i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, a w pozostałej

części zażalenie oddalił. Sąd Okręgowy uznał za pozbawione racji zarzuty żalącej

dotyczące oceny okoliczności uzasadniających pozbawienie upadłego prawa

prowadzenia działalności gospodarczej oraz zarzuty dotyczące prawidłowości

pełnomocnictwa udzielonego przez syndyka K. P., pozostającej z nim w stałym

stosunku zlecenia. Za uzasadniony uznał natomiast zarzut naruszenia art. 369 ust.

2 Pr.u.n. przez umorzenie wierzytelności L. S.A. w kwocie 2 293 715,05 zł

zgłoszonej w dniu 21 maja 2010 r., co do której Sąd pierwszej instancji nie

rozstrzygnął, czy w świetle art. 369 ust. 2 Pr.u.n. może ona w ogóle być objęta

umorzeniem.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia

10 listopada 2011 r. umorzył w całości wierzytelność L. S.A. w kwocie 2 293 715,05

zł, stwierdzając, że – ze względu na zakres uchylenia poprzedniego postanowienia

– przedmiotem rozważań może być jedynie kwestia możliwości umorzenia

wierzytelności zgłoszonej w dniu 21 maja 2010 r. przez L. S.A. Ustalił, że

wierzytelność tę L. S.A. nabyła od DZ Banku AG na podstawie umowy przelewu z

dnia 27 września 2005 r. Wierzytelność ta była już wcześniej zgłaszana na listę

wierzytelności przez DZ Bank AG, z tym że syndyk odmówił jej uznania, DZ Bank

AG nie wniósł sprzeciwu, a sędzia-komisarz postanowieniem z dnia 8 czerwca

2005 r. zatwierdził listę wierzytelności. L. S.A. dokonała ponownego zgłoszenia tej

wierzytelności, lecz sędzia-komisarz postanowieniem z dnia 17 czerwca 2010 r.

odrzucił zgłoszenie na podstawie art. 229 Pr.u.n. w związku z art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c. Zażalenie na to postanowienie zostało przez Sąd Okręgowy oddalone

postanowieniem z dnia 22 września 2010 r. Zachodzą zatem podstawy do

przyjęcia, że wierzytelność L. S.A. została umieszczona na liście wierzytelności, a

jedynie nie została uznana. W tej sytuacji art. 369 ust. 2 Pr.u.n. nie stoi na

przeszkodzie umorzeniu omawianej wierzytelności.

Zażalenie L. S.A. na to postanowienie zostało przez Sąd Okręgowy

oddalone postanowieniem z dnia 14 lutego 2012 r.

Zdaniem Sądu Okręgowego, niewypłacalność upadłego była następstwem

wyjątkowych i niezależnych od niego okoliczności. Upadły korzystał z programu

restrukturyzacyjnego dotyczącego zobowiązań publicznoprawnych, w ramach

którego udało się spłacić znaczną część zobowiązań. Decyzją Naczelnika Urzędu

Skarbowego w P. z dnia 22 kwietnia 2004 r. postępowanie restrukturyzacyjne

zostało umorzone, niemniej bezprawność działań organów podatkowych jest

przedmiotem oceny w toczącym się postępowaniu cywilnym. Jedną z przyczyn

niewypłacalności był brak dobrowolnej spłaty przez L. S.A. swego zobowiązania w

kwocie 4 000 000 zł. Należność ta była przedmiotem procesu i dopiero w 2010 r.

egzekucja doprowadziła do jej odzyskania przez upadłego. Wniosek o ogłoszenie

upadłości został wprawdzie złożony po upływie terminu przewidzianego w art. 373

ust. 1 pkt 1 Pr.u.n., jednak – przy uwzględnieniu stopnia skomplikowania wniosku i

konieczności przygotowania wszystkich załączników – opóźnienie było niewielkie.

W toku postępowania upadłościowego upadły wykonywał natomiast wszystkie

ciążące na nim obowiązki i nie utrudniał postępowania.

Sąd Okręgowy przyjął, że w niniejszej sprawie nie ma zastosowania art. 4913

Pr.u.n., zamieszczony w tytule V części trzeciej Prawa upadłościowego

i naprawczego,

obejmującej odrębne

postępowania

upadłościowe.

Przepisy

odrębnego postępowania upadłościowego bowiem nie znajdują zastosowania

w sprawie, toczącej się na podstawie przepisów ogólnych, zamieszczonych

w części pierwszej. Poza tym art. 4913 Pr.u.n. określa przesłanki oddalenia wniosku

o ogłoszenie upadłości, podczas gdy sprawa dotyczy umorzenia zobowiązań

upadłego.

Za trafny Sąd Okręgowy uznał pogląd Sądu pierwszej instancji, że

umieszczenie na liście wierzytelności jest pojęciem szerszym niż uznanie

wierzytelności, w związku z czym art. 369 ust. 1 i 2 Pr.u.n. obejmuje zarówno

zgłoszone wierzytelności uznane, jak i te, którym odmówiono uznania.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego L. S.A.,

powołując się na obie podstawy określone w art. 3983 § 1 k.p.c., wniosła

o uchylenie zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do istoty sprawy przez

oddalenie wniosku upadłego o umorzenie jego zobowiązań wobec skarżącej

ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej skarżąca wskazała na naruszenie art. 369 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n.

przez przyjęcie, że niewypłacalność była następstwem wyjątkowych i niezależnych

od upadłego okoliczności oraz przez niezastosowanie zawartej w art. 4913 Pr.u.n.

definicji wyjątkowych i niezależnych od upadłego okoliczności, art. 369 ust. 2

Pr.u.n. przez umorzenie wierzytelności, pomimo że w świetle tego przepisu nie

można umorzyć wierzytelności, co do której wcześniej uznano w tym samym

postępowaniu, że wierzytelność ta nie istnieje, art. 369 ust. 1 i 2 Pr.u.n. w związku

z art. 373 ust. 1 pkt 1 Pr.u.n. przez nieuwzględnienie, że pierwszy z wymienionych

przepisów odnosi się jedynie do oceny czy w sprawie występują przesłanki

stanowiące podstawę do pozbawienia upadłego prawa prowadzenia działalności

gospodarczej na własny rachunek, art. 370 w związku z art. 369 ust. 1 Pr.u.n. przez

nierozważenie, czy możliwe było umorzenie zobowiązań upadłego jedynie

w części, i art. 65 k.c. w związku z art. 87 § 1 i art. 92 k.p.c. oraz art. 229 Pr.u.n.

przez przyjęcie, że z treści pełnomocnictwa udzielonego przez syndyka K. P. w

dniu 15 lipca 2005 r. wynika, iż dotyczy ono umocowania do dokonywania

czynności na rachunek upadłego. W ramach drugiej podstawy skarżąca podniosła

zarzut obrazy art. 369 ust. 1 Pr.u.n. w związku z art. 379 pkt 1, art. 199 § 1 k.p.c. i

art. 229 Pr.u.n. przez wydanie odrębnego postanowienia i umorzenie zobowiązań

upadłego w sytuacji, gdy wcześniej uprawomocniło się postanowienie o

zakończeniu postępowania upadłościowego, art. 386 § 4 w związku z art. 397 § 2

k.p.c., art. 229 i art. 222 ust. 1 Pr.u.n. przez nieuchylenie postanowienia Sądu

pierwszej instancji, mimo że Sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy, art. 328 § 2 w

związku z art. 391 § 1, art. 382 i art. 397 § 2 k.p.c. oraz art. 229 i art. 217 ust. 1

Pr.u.n. przez niewskazanie dowodów, na których Sąd się oparł i przyczyn, dla

których wyjaśnieniem skarżącej odmówił wiarygodności, art. 365 w związku z art.

397 § 2 k.p.c. i art. 229 Pr.u.n. przez przyjęcie, że Sąd pierwszej instancji był

związany oceną prawną Sądu Okręgowego dokonaną w postanowieniu z dnia 29

września 2011 r. oraz że oceną tą związany jest także Sąd Okręgowy przy

ponownym rozpoznaniu sprawy, i art. 379 pkt 1, art. 386 § 2 w związku z art. 397 §

2 k.p.c., a także w związku art. 87 § 2, art. 229 i art. 160 ust. 1 Pr.u.n. przez

dopuszczenie do dokonywania czynności w toku postępowania przez osobę

nienależycie umocowaną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spośród zarzutów wypełniających powołane podstawy kasacyjne najdalej

idący jest zarzut nieważności postępowania z powodu niedopuszczalności drogi

sądowej (art. 379 pkt 1 w związku z art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. i art. 229 Pr.u.n.) oraz

nienależytego umocowania pełnomocnika syndyka (art. 386 § 2 i art. 379 pkt 2

k.p.c. w związku z art. 229 Pr.u.n.). Zdaniem skarżącej, o niedopuszczalności drogi

sądowej świadczy regulacja zawarta w art. 369 ust. 1 Pr.u.n., zgodnie z którą sąd

może orzec o umorzeniu niezaspokojonych zobowiązań upadłego w postanowieniu

o zakończeniu postępowania upadłościowego. Ze względu na to, że w niniejszej

sprawie postanowienie Sądu pierwszej instancji o zakończeniu postępowania

upadłościowego uprawomocniło się w dniu 29 września 2011 r., późniejsze

orzekanie o umorzeniu zobowiązań upadłego było już niedopuszczalne.

Zarzut ten jest pozbawiony racji, nie można bowiem w taki sposób, w jaki

czyni to skarżąca, dokonywać wykładni art. 369 ust. 1 Pr. u.n. Według tego

przepisu,

w

postanowieniu

o

zakończeniu

postępowania

upadłościowego

obejmującego likwidację majątku upadłego, którym jest osoba fizyczna, sąd, na

wniosek upadłego, może orzec o umorzeniu w całości lub części zobowiązań

upadłego, które nie zostały zaspokojone w postępowaniu upadłościowym.

Nawiązanie w treści przepisu do postanowienia o zakończeniu postępowania

upadłościowego trzeba rozumieć w ten sposób, że umorzenie niezaspokojonych

zobowiązań upadłego jest możliwe w razie wykonania ostatecznego planu podziału

albo zaspokojenia w toku postępowania wszystkich wierzycieli, gdyż tylko w tych

wypadkach sąd – zgodnie z art. 368 ust. 1 i 2 Pr.u.n. – stwierdza zakończenie

postępowania

upadłościowego.

Oznacza

to,

że

możliwość

umorzenia

niezaspokojonych zobowiązań jest wyłączona w razie innego sposobu zakończenia

postępowania upadłościowego, np. jego umorzenia na podstawie art. 361 Pr.u.n.

Powiązanie orzekania o umorzeniu niezaspokojonych zobowiązań upadłego

z zakończeniem postępowania upadłościowego jest również podyktowane tym, że

dopiero wówczas można ocenić, czy upadły rzetelnie wykonywał obowiązki

nałożone

na

niego

w

postępowaniu

upadłościowym,

co

stanowi

jedną

z koniecznych przesłanek umorzenia, opisaną w art. 369 ust. 1 pkt 3 Pr.u.n.

Nie oznacza to jednak, że orzeczenie o umorzeniu niezaspokojonych zobowiązań

upadłego stanowi integralną część postanowienia o zakończeniu postępowania

upadłościowego oraz że z tej przyczyny orzekanie o umorzeniu zobowiązań – po

uchyleniu przez sąd drugiej instancji postanowienia o zakończeniu postępowania

upadłościowego tylko w części dotyczącej umorzenia zobowiązań upadłego

i przekazaniu sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania – jest

niedopuszczalne. Wniosek taki można pośrednio wyprowadzić również z regulacji

zawartej w art. 370 ust. 1 i 2 Pr.u.n., według której na postanowienie sądu

o umorzeniu całości lub części zobowiązań upadłego przysługuje zażalenie, a na

postanowienie sądu drugiej instancji – skarga kasacyjna.

Zarzucając nienależyte umocowanie pełnomocnika syndyka, skarżąca

podniosła, że według treści pełnomocnictwa złożonego w dniu 15 lipca 2005 r. K.

P. miała pozostawać z syndykiem w stałym stosunku zlecenia. Do pełnomocnictwa

nie dołączono jednak umowy zlecenia, a Sąd – pomimo braku dokumentu

legitymującego udział pełnomocnika w sprawie – dopuścił K. P. do dokonywania

czynności na rachunek upadłego. Dopuszczenie w charakterze pełnomocnika

osoby, która nie może być pełnomocnikiem, powoduje natomiast nieważność

postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.).

Przytoczony zarzut nie może odnieść zamierzonego skutku, pomimo

trafnego spostrzeżenia, że do pełnomocnictwa złożonego w dniu 15 lipca 2005 r.

nie dołączono umowy zlecenia oraz że Sąd nie zażądał jej przedstawienia (k. 103).

Uszło bowiem uwagi skarżącej, że po wydaniu przez Sąd Okręgowy postanowienia

z dnia 29 września 2011 r. K. P. nie występowała już w charakterze pełnomocnika

ani w postępowaniu przed Sądem pierwszej, ani drugiej instancji. Sąd Najwyższy

bierze z urzędu pod rozwagę tylko nieważność postępowania przed sądem drugiej

instancji, a – w razie podniesienia w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 386

§ 2 k.p.c. – także w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (zob. art. 39813 §

1 k.p.c. oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97,

OSNC 1998, nr 5, poz. 81, z dnia 26 lutego 2002 r., I CKN 267/01, nie publ., z dnia

11 stycznia 2006 r., III CK 328/05, Monitor Prawniczy 2006, nr 3, s. 115, z dnia 8

października 2009 r., II CSK 156/09, nie publ. i z dnia 26 kwietnia 2012 r., III CSK

300/11, OSNC 2012, nr 12, poz. 144). Usuwa się zatem spod oceny Sądu

Najwyższego

prawidłowość

umocowania

pełnomocnika

we

wcześniejszych

stadiach postępowania, a ściśle przed wydaniem przez Sąd drugiej instancji

postanowienia z dnia 29 września 2011 r. Bezprzedmiotowy stał się tym samym

podniesiony przez skarżącą zarzut naruszenia art. 65 k.c. w związku z art. 87 § 1 i

art. 92 k.p.c. oraz art. 229 Pr.u.n. przez przyjęcie, że z treści pełnomocnictwa

udzielonego przez syndyka K. P. wynika, iż dotyczy ono umocowania do

dokonywania czynności na rachunek upadłego.

Skarżąca nie ma również racji przyjmując, że doszło do naruszenia art. 386

§ 4 k.p.c., ponieważ Sąd pierwszej instancji – dokonując wykładni użytego w art.

369 ust. 1 Pr.u.n. pojęcia „wyjątkowych i niezależnych od upadłego okoliczności” –

nie odwołał się do definicji zawartej w art. 4913 ust. 1 Pr.u.n., przez co nie rozpoznał

istoty sprawy. Przepis ten stanowi, że sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości,

jeżeli niewypłacalność dłużnika nie powstała wskutek wyjątkowych i niezależnych

od niego okoliczności, w szczególności w przypadku gdy dłużnik zaciągnął

zobowiązanie będąc niewypłacalnym, albo do rozwiązania stosunku pracy dłużnika

doszło z przyczyn leżących po stronie pracownika lub za jego zgodą.

Jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy, art. 4913 Pr.u.n. został zamieszczony

w tytule V części trzeciej Prawa upadłościowego i naprawczego, obejmującej

odrębne postępowania upadłościowe. Tytuł ten zawiera przepisy regulujące

postępowanie upadłościowe wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności

gospodarczej. W części pierwszej ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze

zostały natomiast zamieszczone przepisy ogólne o postępowaniu upadłościowym

i jego skutkach. Zasadą jest, że jeżeli w ustawie – obok ogólnych przepisów

o postępowaniu – uregulowane zostały również postępowania odrębne –

w sprawach podlegających rozpoznaniu w postępowaniach odrębnych stosuje się

w pierwszej kolejności przepisy właściwe dla każdego z tych postępowań, a dopiero

w braku odrębnych uregulowań – ogólne przepisy o postępowaniu, jeżeli nie

sprzeciwiają się temu przepisy danego postępowania odrębnego. Skarżąca podjęła

próbę odwrócenia tej zasady i wprowadzenia obowiązku stosowania przepisów

z zakresu postępowań odrębnych w sprawach rozpoznawanych według przepisów

ogólnych. Przyjmowane reguły wykładni nie pozwalają jednak na zaakceptowanie

takiej koncepcji. Uszło też uwagi skarżącej, że w art. 4913 ust. 1 Pr.u.n.

ustawodawca posłużył się zwrotem „w szczególności”, a zatem nie zawarł pełnej

definicji, a jedynie przykładowo wskazał przyczyny niewypłacalności dłużnika, która

nie powstała wskutek wyjątkowych i niezależnych od niego okoliczności.

Konkludując, trzeba stwierdzić, że samo niezastosowanie przez Sąd

Okręgowy przepisu art. 4913 ust. 1 Pr.u.n. nie oznacza, iż Sąd pierwszej instancji

nie rozpoznał istoty sprawy. Prawidłowość wykładni pojęcia wyjątkowych

i niezależnych od upadłego okoliczności jest natomiast odrębnym zagadnieniem,

poruszonym przez skarżącą w ramach zarzutu naruszenia art. 369 ust. 1 Pr.u.n.

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga jednak zarzut błędnej wykładni

art. 369 ust. 2 Pr.u.n., ponieważ od wyniku wykładni tego przepisu uzależniona jest

w ogóle możliwość umorzenia wierzytelności skarżącej. Art. 369 ust. 2 Pr.u.n.

stanowi, że umorzeniem objęte są wierzytelności umieszczone na liście

wierzytelności oraz wierzytelności, które mogły zostać uznane, jeżeli ich istnienie

stwierdzone było dokumentami upadłego. Sąd Okręgowy uznał umorzenie

wierzytelności skarżącej za dopuszczalne, przyjmując, że została ona umieszczona

na liście wierzytelności, a umieszczenie na liście jest pojęciem szerszym od

uznania wierzytelności.

Stanowisko

Sądu

Okręgowego

w

tej

kwestii

nasuwa

uzasadnione

zastrzeżenia przede wszystkim z braku przejrzystości przytoczonego wywodu, nie

wiadomo bowiem na jakiej liście wierzytelności została umieszczona wierzytelność

skarżącej. Poza sporem pozostawała okoliczność, że wierzytelność skarżącej

w kwocie 2 293 715,05 zł nie została w toku postępowania upadłościowego

zaspokojona. Wierzytelność ta – jak się wydaje – nie była w ogóle brana pod

uwagę przy podziale funduszów masy upadłości, skoro po wydaniu przez Sąd

Okręgowy postanowienia z dnia 29 września 2011 r. upadłemu zwrócono pozostałą

w masie upadłości nadwyżkę w kwocie 3 214 256,68 zł, a skarżąca dochodzi od

upadłego kwoty 2 293 715,05 zł w odrębnym procesie. Wydaje się, że przemawiają

za tym również wywody Sądu Okręgowego, z których – pomimo ich ogólnikowości

– można wysnuć wniosek, że wierzytelność skarżącej nie została uznana.

Dokonując wykładni pojęcia „wierzytelności umieszczone na liście wierzytelności”

Sąd Okręgowy ograniczył się do stwierdzenia, że jest ono szersze od pojęcia

uznania wierzytelności. Konstatacja ta niczego jednak nie wyjaśnia.

Zgodnie z art. 244 Pr.u.n., po upływie terminu do zgłoszenia wierzytelności

i sprawdzeniu zgłoszonych wierzytelności syndyk, nadzorca sądowy lub zarządca

sporządza listę wierzytelności, na której umieszcza się dane określone w art. 245

Pr.u.n. Sporządzony w ten sposób dokument jest ustaleniem listy wierzytelności.

Uznanie wierzytelności przez syndyka, nadzorcę sądowego lub zarządcę jest

równoznaczne z umieszczeniem jej na liście. Z kolei odmowa uznania skutkuje

pominięciem zgłoszonej wierzytelności lub umieszczeniem jej na liście w sposób

sprzeczny z żądaniem wierzyciela, np. zaliczenie do innej kategorii niż zgłoszona

przez wierzyciela. Oznacza to, że zgłoszonej wierzytelności, co do której zapadła

decyzja o odmowie uznania przez jej pominięcie nie umieszcza się na liście,

o której mowa w art. 244 Pr.u.n. Odmowa uznania nie powoduje jednak skutku

powagi rzeczy osądzonej ani nie przesądza o tym, że wierzytelność ta rzeczywiście

nie istnieje, zgodnie bowiem z art. 263 Pr.u.n., odmowa uznania wierzytelności nie

stanowi przeszkody do jej dochodzenia we właściwym trybie.

Stosownie do art. 255 Pr.u.n., syndyk, nadzorca sądowy lub zarządca

przekazuje listę wierzytelności sędziemu-komisarzowi, który ogłasza o jej

sporządzeniu przez obwieszczenie. W terminie dwóch tygodni od dnia ogłoszenia

każdy wierzyciel umieszczony na liście może złożyć do sędziego komisarza

sprzeciw co do uznania wierzytelności, a co do odmowy uznania – ten, któremu

odmówiono uznania (art. 256 Pr.u.n.). Sprzeciw rozpoznaje sędzia-komisarz, a na

wydane przez niego postanowienie przysługuje zażalenie (art. 259 Pr.u.n.).

Po uprawomocnieniu się postanowienia sędziego-komisarza w sprawie sprzeciwu,

a w razie jego zaskarżenia, po uprawomocnieniu się postanowienia sądu, sędziakomisarz dokonuje stosownych zmian na liście wierzytelności, a następnie ją

zatwierdza (art. 260 Pr.u.n.). Zatwierdzenie listy wierzytelności przez sędziegokomisarza jest przy tym konieczną przesłanką dokonania podziału funduszów masy

upadłości, zgodnie bowiem z art. 337 Pr.u.n., podziału funduszów masy dokonuje

się

jednorazowo

albo

kilkakrotnie

w

miarę

likwidacji

masy

upadłości

po zatwierdzeniu przez sędziego-komisarza listy wierzytelności. W podziale

funduszów masy upadłości uczestniczą zatem te wierzytelności, które zostały

umieszczone na liście wierzytelności zatwierdzonej przez sędziego-komisarza.

Z regulacji tych wypływa wniosek, że wierzytelnościami umieszczonymi na

liście wierzytelności w rozumieniu art. 369 ust. 2 Pr.u.n. są tylko te wierzytelności,

które zostały umieszczone na liście wierzytelności zatwierdzonej przez sędziegokomisarza i w związku z tym mogły podlegać zaspokojeniu w postępowaniu

o podział funduszów masy upadłości. Nie można przyjmować, że w art. 369 ust. 2

Pr.u.n. chodzi również o te zgłoszone wierzytelności, co do których podjęto decyzję

o odmowie uznania. Pogląd ten prowadzi bowiem do niedającej się usunąć

sprzeczności z regulacją zawartą w art. 263 Pr.u.n., według której odmowa uznania

wierzytelności nie stanowi przeszkody do jej dochodzenia we właściwym trybie.

Gdyby dopuścić możliwość umorzenia zgłoszonych wierzytelności, co do których

nastąpiła odmowa uznania, regulacja zawarta w art. 263 Pr.u.n. byłaby

bezprzedmiotowa, umorzenie wierzytelności skutkuje bowiem ich wygaśnięciem.

Rację ma więc skarżąca podnosząc, że Sąd Okręgowy dokonał błędnej

wykładni art. 369 ust. 2 Pr.u.n., z tym że zajęcie stanowiska w kwestii

dopuszczalności umorzenia wierzytelności skarżącej będzie możliwe dopiero po

jednoznacznym ustaleniu, czy i na jakiej liście została ona umieszczona, czy też

doszło do odmowy jej uznania.

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej dotyczą wykładni przesłanek umorzenia

opisanych w art. 369 ust. 1 pkt 1 i 2 Pr.u.n., w szczególności pojęcia wyjątkowych

i niezależnych od upadłego okoliczności, niezastosowania art. 370 Pr.u.n., według

którego przy orzekaniu o umorzeniu całości lub części zobowiązań upadłego sąd

bierze pod uwagę możliwości zarobkowe upadłego, wysokość niezaspokojonych

wierzytelności i realność ich zaspokojenia w przyszłości, oraz łączącego się z tym

naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

W braku stanowiska co samej do możliwości umorzenia wierzytelności

skarżącej rozważanie tych zarzutów trzeba uznać za przedwczesne. Sąd

Najwyższy uważa jednak za celowe wskazanie na niedostateczność ustaleń

faktycznych odnośnie do okoliczności, które spowodowały niewypłacalność

upadłego. Trafnie zarzuca skarżąca ogólnikowość i niejasność ustaleń dotyczących

bezprawności działań organów podatkowych oraz całkowity brak ustaleń co do

sytuacji

materialnej

upadłego,

jego

możliwości

zarobkowych

i

realności

zaspokojenia w przyszłości wierzytelności, które nie zostały zaspokojone

w postępowaniu upadłościowym.

Ze względu na wyjątkowość instytucji przewidzianej w art. 369 Pr.u.n.

i kwalifikację podmiotu korzystającego z jej dobrodziejstwa, ciężar wykazania

przesłanek orzeczenia o umorzeniu niezaspokojonych zobowiązań spoczywa na

upadłym. Za wyjątkowe okoliczności niewypłacalności uznaje się zdarzenia

i stosunki, których powstania dłużnik w normalnym toku rzeczy nie mógł lub nie

powinien był brać pod uwagę. Niezależne od dłużnika są natomiast te okoliczności,

których dłużnik nie spowodował rozmyślnie albo wskutek niedbalstwa lub

lekkomyślności. Ocena charakteru okoliczności i ich kwalifikacja jest możliwa

jedynie na kanwie ustalonego stanu faktycznego. Trzeba jednak dodać, że

instytucja umorzenia zobowiązań nie może być wykorzystywana jako środek

prawny

służący

swoistemu

przerzucaniu

negatywnych

skutków

decyzji

gospodarczych upadłego na jego kontrahentów i pozostałych uczestników życia

gospodarczego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2011 r.,

II CSK 370/10, nie publ.).

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1

oraz art. 108 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

db