I CSK 392/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 392/08

POSTANOWIENIE

Dnia 5 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku „E. O.” S.A. w G.

przy uczestnictwie R. M. i J. M.

o stwierdzenie nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 3 lipca 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 21 marca 2008 r. Sąd Rejonowy w S. uwzględnił

wniosek E. O. S.A. w G. o stwierdzenie, że nabyła ona przez zasiedzenie z dniem 1

listopada 2005 r., na rzecz nieruchomości pozostającej w jej użytkowaniu

wieczystym,

służebność

gruntową

obciążającą

nieruchomość

uczestników

postępowania R. M. i J. M., polegającą na prawie korzystania z bliżej opisanej w

postanowieniu,

napowietrznej

stacji

transformatorowej,

napowietrznej

linii

energetycznej niskiego napięcia oraz prawie wstępu upoważnionych osób na

nieruchomość obciążoną w celu konserwacji, remontów oraz modernizacji i

instalacji powyższych urządzeń.

Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że urządzenia te wybudowane

zostały w 1975 r. na nieruchomości stanowiącej własność uczestników i oddane do

użytku poprzednikowi prawnemu wnioskodawcy. Od tego czasu stanowią składnik

sieci elektroenergetycznej, zaś wnioskodawca i jego poprzednicy zajmowali się

bieżącą naprawą i konserwacją tych urządzeń.

Sąd Rejonowy stwierdził, że spełnione zostały przesłanki art. 292 § 1 w zw.

z art. 172 k.c. nabycia przez wnioskodawcę służebności przesyłowej w wyniku

zasiedzenia, bowiem wnioskodawca był samoistnym posiadaczem służebności

w złej wierze i upłynął 30-letni okres posiadania.

W wyniku apelacji uczestników postępowania opartej na zarzutach

przerwania biegu zasiedzenia przez skierowanie do wnioskodawcy pisma w dniu

czerwca 1998 r. kwestionującego posadowienie urządzeń na działce

uczestników, uciążliwości służebności oraz nie uiszczania należności za zajęcie

terenu – Sąd Okręgowy w P. zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 lipca 2008 r.

zmienił postanowienie Sądu pierwszej instancji i oddalił wniosek.

Sąd drugiej instancji choć podzielił wszystkie ustalenia faktyczne Sądu

Rejonowego i jego ocenę prawną co do charakteru posiadania wnioskodawcy

i upływu terminu zasiedzenia, a nie podzielił zarzutu apelacyjnego przerwy biegu

zasiedzenia stwierdzając, że wskazana w apelacji czynność uczestników

postępowania nie przerywa biegu zasiedzenia, to jednak uwzględnił apelację

z innych przyczyn niż w niej wskazane stwierdzając, że nie została spełniona

przesłanka art. 285 § 2 k.c. w postaci celu służebności, którym ma być zwiększenie

użyteczności nieruchomości władnącej. Uznał, że spełnieniem tej przesłanki nie jest

powołany we wniosku fakt posadowienia na tej nieruchomości rozdzielni

elektroenergetycznej, z której przesyłana jest energia elektryczna do stacji

transformatorowej. Stwierdził, że takie połączenie wynika z prowadzenia przez

wnioskodawcę określonej działalności gospodarczej i służy tylko temu celowi,

a efektem takiego połączenia elektroenergetycznego jest zwiększenie użyteczności

przedsiębiorstwa wnioskodawcy, a nie należącej do niego nieruchomości władnącej

w rozumieniu prawnorzeczowym, wynikającym z art. 46 k.c., zaś pojęcie

nieruchomości i pojęcie przedsiębiorstwa nie są pojęciami tożsamymi. Wskazał też,

że nie bez znaczenia dla interpretacji przepisów dotyczących zasiedzenia

służebności gruntowych jest fakt, że ustawodawca postanowił uregulować

ustawowo problem służebności przesyłowych, co oznacza, że uznał, iż na gruncie

art. 285 k.c. nie ma możliwości uregulowania tej kwestii, w przeciwnym bowiem

wypadku nowelizacja taka byłaby zbędna.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie wnioskodawca zarzucił

naruszenie art. 285 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że przesłanka

przewidziana w tym przepisie nie jest spełniona, gdy służebność ustanowiona jest

na nieruchomości wchodzącej w skład przedsiębiorstwa i zwiększa jego

użyteczność oraz naruszenie art. 352 § 1 k.c. przez jego pominięcie i oddalenie

wniosku, mimo że wnioskodawca jest posiadaczem w zakresie służebności

przesyłu i zachodziły podstawy z art. 172 § 2 w zw. z art. 292 k.c. do uwzględnienia

wniosku o zasiedzenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Dokonana przez Sąd Okręgowy wykładnia art. 352 oraz art. 258 § 2 k.c.

pomija jednolite i utrwalone stanowisko Sądu Najwyższego w tym przedmiocie.

Choć przed wejściem w życie w dniu 3 sierpnia 2008 r. przepisów art. 305 1 –

3054 k.c. o służebności przesyłu, dodanych przez ustawę z dnia 30 maja 2008 r.

o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116,

poz. 731), przepisy nie przewidywały wprost tego rodzaju służebności, będącej

przedmiotem rozpoznawanej sprawy i w literaturze istniał spór co do możliwości

nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie – w orzecznictwie Sądu

Najwyższego jednolicie przyjmowano, stosując w drodze analogii art. 145 k.c.,

możliwość ustanowienia służebności przesyłu, a także dopuszczalność nabycia jej

w drodze zasiedzenia (porównaj między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 3 czerwca 1965 r. III CO 34/65, OSNCP 1966/7-8/109, z dnia 30 sierpnia

1991 r. III CZP 73/91, OSNCP 1992/4/53, z dnia 17 stycznia 2003 r. III CZP 79/02,

OSNC 2003/11/142, z dnia 8 września 2006 r. II CSK 112/06, nie publ. i z dnia

4 października 2006 r. II CSK 119/06, nie publ.). Ostatecznie potwierdzone to

zostało w uchwale z dnia 7 października 2008 r. III CZP 98/08 ( jeszcze nie publ.),

w której Sąd Najwyższy stwierdził, że także przed ustawowym uregulowaniem

służebności przesyłu w art. 3051 – 3054 k.c. dopuszczalne było nabycie w drodze

zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu oraz wskazał,

że nabycie takie następuje przez przedsiębiorcę, a nie właściciela nieruchomości

władnącej, która to kategoria prawna przy instytucji służebności przesyłu w ogóle

nie występuje.

Jak słusznie podnosi się w literaturze i co podkreślił także Sąd Najwyższy

między innymi w wyroku z dnia 31 maja 2006r. IV CSK 149/05 ( nie publ.), przy

ocenie posiadania prowadzącego do zasiedzenia służebności trzeba mieć na

uwadze, że zgodnie z art. 292 k.c. do nabycia służebności gruntowej przez

zasiedzenie stosuje się przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez

zasiedzenie jedynie odpowiednio. Tym samym posiadania prowadzącego do

nabycia

służebności gruntowej

z posiadaniem

prowadzącym

przez

do

zasiedzenie

nabycia

przez

nie

należy utożsamiać

zasiedzenie

własności

nieruchomości. Zgodnie z art. 352 k.c., kto faktycznie korzysta z cudzej

nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności, jest posiadaczem

służebności, a do posiadania służebności przepisy o posiadaniu rzeczy stosuje się

tylko odpowiednio. Przy ocenie posiadania prowadzącego do zasiedzenia

służebności gruntowej chodzi o faktyczne korzystanie z gruntu w takim zakresie

i w taki sposób, w jaki czyniłaby to osoba, której przysługuje służebność, zaś

władanie w zakresie służebności gruntowej kwalifikuje się, zgodnie z art. 336 k.c.,

jako posiadanie zależne.

Trafnie zatem skarżący zarzuca naruszenie art. 352 § 2 oraz art. 285 § 2 k.c.

przez błędną wykładnię wynikającą z tego, że Sąd Okręgowy do posiadania

i zasiedzenia

służebności

gruntowej

przesyłu

zastosował

wprost

zasady

obowiązujące przy posiadaniu i zasiedzeniu nieruchomości, do czego nie ma

podstaw.

Zgodzić się także trzeba ze skarżącym, że dokonana przez Sąd Okręgowy

wykładnia przesłanki ustanowienia służebności gruntowej przesyłu przewidzianej

w art. 285 § 2 k.c. nie uwzględnia obecnych kryteriów „użyteczności” nieruchomości

władnącej ani aktualnego stanu judykatury w tym zakresie. Za utrwaloną już

w orzecznictwie Sądu Najwyższego należy bowiem uznać wykładnię tego pojęcia

przyjmującą się, że okoliczność, iż nieruchomość władnąca wchodzi, jako jeden ze

składników, w skład przedsiębiorstwa energetycznego i służebność gruntowa

zwiększa

użyteczność

tego

przedsiębiorstwa,

nie

wyklucza

możliwości

zrealizowania przesłanki art. 285 § 2 k.c. Jak wskazał Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu uchwały z dnia 17 stycznia 2003 r. III CZP 79/02 (OSNC

2003/11/142) oraz w wyroku z dnia 8 września 2006 r. II CSK 112/06 (nie publ.)

służebności gruntowe spełniają istotną funkcję gospodarczą, a zatem wymagany

w art. 285 § 2 k.c. jedyny cel służebności gruntowej, którym ma być zwiększenie

użyteczności nieruchomości władnącej, także powinien być oceniany w aspekcie

gospodarczym, w sferze, jaka zwykle wiąże się z korzystaniem z nieruchomości

władnącej. Powszechnie wiadomo, że w skład przedsiębiorstwa mogą wchodzić

także nieruchomości (art. 551 pkt 2 k.c.), a funkcjonowanie przedsiębiorstwa

energetycznego

bez

Funkcjonowanie

przedsiębiorstwa

i dystrybucji

energii

takich

nieruchomości

elektrycznej

jest

trudne

do

wyobrażenia.

energetycznego

polega

na

napowietrznymi

liniami

energetycznymi

przesyłaniu

stanowiącymi składnik tego przedsiębiorstwa. Następuje to przy wykorzystaniu

określonego

zespołu

składników,

obejmującego

zarówno

ruchomości

jak

i nieruchomości. Istnieje związek techniczny i gospodarczy pomiędzy liniami

przesyłowymi a stacjami energetycznymi. Linie mogą pozostawać w związku

z różnymi nieruchomościami należącymi do przedsiębiorstwa i mogą być niezbędne

do korzystania z tych nieruchomości zgodnie z ich społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem.

Ułatwienie

w okolicznościach

konkretnej

funkcjonowania

sprawy,

stanowić

przedsiębiorstwa

jednocześnie

może,

zwiększenie

użyteczności nieruchomości należącej do tego przedsiębiorstwa. W wyroku z dnia

31 maja 2006 r. IV CSK 149/05 (nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, że

przedsiębiorstwo państwowe może nabyć przez zasiedzenie służebność gruntową

także

wtedy,

gdy

tylko

zwiększa

ona

użyteczność

należącej

do

niego

nieruchomości, a nie gdy jest absolutnie konieczna. Trzeba też wskazać, że

zgodnie z obecnie obowiązującym art. 3051 k.c., ustanowienie służebności przesyłu

następuje na rzecz przedsiębiorcy, a nie na rzecz nieruchomości władnącej.

Podkreślił to także Sąd Najwyższy w powołanej już uchwale z dnia 7 października

2008 r. III CZP 89/08, odnoszącej się do nabycia przez zasiedzenie służebności

gruntowej przed wejściem w życie art. 3051 – 3054 k.c. Należy więc stwierdzić, że

w odniesieniu do służebności gruntowej przesyłu, wykładnia art. 285 § 2 k.c. musi

uwzględniać charakter tej służebności i jej przeznaczenie społeczno – gospodarcze

oraz społeczno- gospodarcze przeznaczenie nieruchomości wchodzącej w skład

przedsiębiorstwa energetycznego, któremu służebność ta ma służyć. Z tych

względów podzielić trzeba stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w powołanych

wyżej orzeczeniach, że przesłanka art. 285 § 2 k.c. może być spełniona także

wówczas, gdy służebność przesyłu ułatwia funkcjonowanie przedsiębiorstwa

przesyłowego,

zwiększając

jednocześnie

użyteczność

należącej

do

niego

nieruchomości.

Ponieważ Sąd Okręgowy dokonując odmiennej wykładni art. 285 § 2 k.c.

i art. 352 § 1 k.c. nie uwzględnił wszystkich wskazanych wyżej okoliczności, co

uzasadnia trafność zarzutów skargi kasacyjnej, konieczne było uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815 k.p.c. oraz

art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).