I CSK 387/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 387/12

POSTANOWIENIE

Dnia 8 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku M. S., X.Y. i M. S.-Z.

przy uczestnictwie B. K., M. B., T. K., M. K., A. K. i K. J.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 8 sierpnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 26 lipca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 2 października 2009 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że

T. S. i I. S. nabyli na zasadach wspólności majątkowej z dniem 2 stycznia 1995 r.

przez zasiedzenie własność nieruchomości położonych w W. przy ul. W.,

obejmujących działkę o numerze ewidencyjnym 17 o powierzchni 1500 m 2 i działkę

o projektowanym numerze 50/3 o powierzchni 550 m 2, stanowiącą część działki

o dotychczasowym numerze 50/1, zaznaczonej na mapie sporządzonej przez

geodetę S. M. w dniu 12 kwietnia 2005 r., przyjętej do państwowego zasobu

geodezyjnego i kartograficznego w dniu 18 sierpnia 2005 r. za numerem […], dla

których Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą numer […],

pochodzącą z „Tabeli likwidacyjnej Nr 4 wsi M. dział nr 4, działka 14 i 13”.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy zmienił to postanowienie w

ten sposób, że oddalił wniosek T. S.

Rozstrzygnięcie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach:

W dniu 15 marca 1945 r. T. S. i M. S. zawarli ze S. K. umowę sprzedaży działki nr

13 o powierzchni 1500m2, położonej we wsi M., pochodzącej z gruntów tabelowych

wsi M. za cenę 22000 zł. Umowa zawierała również oświadczenie sprzedawcy, że

zrzeka się całkowicie, obecnie i na przyszłość wszelkich praw właścicielskich do tej

działki. W pisemnym oświadczeniu z dnia 29 marca 1945 r. M. S. potwierdziła, że

działka nr 13 położona we wsi M., kupiona od S. K. jest w połowie własnością T. S.

W dniu 13 lipca 1947 r. T. S. zawarł ze S. K. umowę sprzedaży działki nr 14,

przylegającej do działki nr 13, o powierzchni 1500 m 2, pochodzącej również z

gruntów tabelowych wsi M. za cenę 18000 zł. Sprzedawca złożyła w tej umowie

także oświadczenie o zrzeczeniu się wszelkich praw własnościowych do tej działki.

Obie umowy były sporządzone na piśmie, nie zawierały zapisu o wydaniu działek,

nie miały formy aktu notarialnego. Podział pierwszej działki miał umowny charakter.

Wnioskodawca twierdził, że czuł się właścicielem, użytkował połowę pierwszej

działki i drugą w całości, porządkował je, wycinał zbędne krzewy, zbierał grzyby,

próbował uporządkować teren bez udziału M. S., której nie widywał w rejonie

działek. Na teren działek przyjeżdżali również członkowie rodziny wnioskodawcy,

czasem ze swoimi znajomymi. W pamięci M. S. utrwaliło się, że rodzice jeździli na

działki, które w tamtym okresie jeszcze nie były zarośnięte, nie można było ich

ogradzać. J. K. wiedział, że działki stanowiły własność matki S. M. K. od rodziców

M. i L. K. dowiedział się, że matka była właścicielką działek. Spadkobiercami

zmarłego w grudniu 1985 r. L. K. byli żona S. i dzieci M. K., J. K. i A. K. S. K. zmarła

w styczniu 1986 r., a spadek po niej nabyły dzieci M. K., J. K. i A. K. Opiekunem

pranym całkowicie ubezwłasnowolnionej A. K. jest B. K. Żona wnioskodawcy I. S.

zmarła w maju 2001 r. M. S. zmarła w marcu 2001 r., jej spadkobierczynią jest K.

J. zamieszkująca od 1985 r. w Szwecji. W rejestrze gruntów jako właściciel działek

figuruje M. K. Płatnikami podatku od nieruchomości oraz leśnego od działek nr 17 i

50/1 od 1995 r. są M. K., J. K. i A. K. W dniu 24 sierpnia 1998 r. J. K. i M. K. złożyli

pisemne oświadczenie, że uznają prawo własności wnioskodawcy do ½ części

działki nr 13 i w całości do działki nr 14, położonych w M., wskazali, że T. S. kupił je

od ich matki M. K. w 1945 r. i 1947 r. Na zlecenie wnioskodawcy uprawniony

geodeta sporządził w dniu 25 kwietnia 2001 r. mapę i wprowadził ją do ewidencji w

Powiatowym Ośrodku Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w dniu 9 lipca

2001 r. pod pozycją […]. Zgodnie z treścią tej mapy, działkom o numerach 14 i 13,

pochodzącym z Tabeli likwidacyjnej nr 4 wsi M., odpowiadają działki numer 3/2/1 i

numer 50/1. Na mapie sporządzonej przez geodetę S. M. w dniu 12 kwietnia 2005

r., objętej ewidencją wymienionego Ośrodka, wyodrębniona została z działki numer

50/1 działka o powierzchni 750 m2 o projektowanym numerze 50/3. W ewidencji

gruntów figuruje działka nr 17 o powierzchni 1500 m2 i działka nr 50/1 o powierzchni

1500 m2, położone przy ulicy W., pochodzące z Tabeli likwidacyjnej nr 4 wsi M.,

odpowiadające dotychczasowym działkom nr 14 i 13. Księga wieczysta dla tych

działek została założona w 2008 r. z wpisem orzeczenia o dziale jako podstawy

nabycia ich własności przez M. K. Działki wchodzą w skład większego kompleksu

leśnego.

Świadkowie

zamieszkujący

w

okolicy

ich

położenia

nie

znają

wnioskodawcy ani członków jego rodziny. Członkowie rodziny K. nie interesowali

się działkami.

Sąd Okręgowy stwierdził, że wnioskodawca nie nabył własności działek

przed wejściem w życie Kodeksu cywilnego, a do wniosku takiego prowadzi nie

tylko brak wymaganego okresu posiadania, ale również i to, że wnioskodawca

nigdy nie objął w posiadanie wymienionych działek w konkretnych granicach.

Niezależnie od tego wnioskodawca nie wykazał, że wypełniał obowiązki

samoistnego posiadacza co najmniej do 2 stycznia 1985 r., do czasu niezbędnego

do

nabycia

własności

przez

zasiedzenie.

Przedstawione

przez

niego

i przeprowadzone dowody potwierdzają obecność T. S., bądź członków jego

rodziny jedynie do końca lat 60-tych. Nietrafnie uznał Sąd pierwszej instancji, że

wykazana została samoistność posiadania działek w wymaganym do zasiedzenia

okresie.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca powołał się na obie podstawy objęte

art. 3983 § 1 k.p.c. Naruszenia prawa materialnego upatruje w błędnej wykładni

i niewłaściwym zastosowaniu art. 172 k.c. w związku z art. 336 k.c. dotyczącym

przyjęcia, że wnioskodawca nie objął działek w posiadanie w konkretnych

granicach, a jego zachowanie nie nosiło znamion samoistnego posiadania. Ponadto

błędna wykładnia i niezastosowanie dotyczy art. XLI § 2 zd. 2 ustawy z dnia

23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz U. Nr 16, poz. 94),

ponieważ zebrany materiał dowodowy stwarzał podstawę do przyjęcia, że nabycie

własności działki nr 17 nastąpiło z dniem 16 marca 1975 r., a działki nr 50/1

z dniem 14 lipca 1977 r. Obrazę przepisów postępowania skarżący łączy

z niewłaściwym zastosowaniem art. 386 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.,

polegającą na bezzasadnej zmianie postanowienia i pozbawieniu wnioskodawcy

prawa do dwuinstancyjności. Domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia

i orzeczenia że nabył własność działki nr 17 z dniem 16 marca 1975 r., a działki nr

50/1 z dniem 14 lipca 1977 r., ewentualnie uchylenia postanowienia i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów postępowania.

Podniesienie go powinno łączyć się z wykazaniem, że następstwa określonej

wadliwości zastosowania konkretnego przepisu były tego rodzaju, że kształtowały

lub

współkształtowały

treść

kwestionowanego

orzeczenia,

co

wielokrotnie

podnoszone było w orzecznictwie (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28

stycznia 2009 r., IV CSK 341/08, niepubl. i z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN 57/96,

OSNC 1997, nr 6-7, poz. 82 oraz wyrok z dnia 29 listopada 1996 r., III CKN 14/96,

OSP 1997/3/65). Przepis art. 386 § 1 k.p.c. nie może stanowić podstawy służącej

do konstruowania zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Określa on

sposób, w jaki sąd drugiej instancji ma rozstrzygnąć sprawę, jeśli uzna apelację za

zasadną. Do naruszenia tego przepisu przez sąd drugiej instancji mogłoby dojść

jedynie wówczas, gdyby w świetle ustalonego stanu faktycznego, zgromadzonych

dowodów oraz zastosowanych przepisów prawa materialnego sąd ten uznał, że

orzeczenie sądu pierwszej instancji jest błędne, a mimo tego apelację oddalił albo

uznał ten wyrok za prawidłowy i uchylił go (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 2 grudnia 1997 r., I PKN 403/95, OSNP 1998, nr 20, poz. 602, z dnia

28 stycznia 2009 r., IV CSK 341/08, niepubl., wyroki z dnia 7 lipca 2000 r., I PKN

711/99, OSNP 2002, nr 1, poz. 13, z dnia 14 kwietnia 2010 r., III SK 1/10, niepubl.

Z dnia 15 kwietnia 2010 r., II CSK 515/09, niepubl.). Na taką nieprawidłowość nie

wskazuje skarga kasacyjna i nie wynika ona z treści zaskarżonego postanowienia.

Nie można jednak odmówić racji skarżącemu w odniesieniu do zarzutów

powołanych w ramach pierwszej podstawy przewidzianej art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.,

związanych z niewłaściwym zastosowaniem art. 172 k.c. i art. XVI § 2 ustawy

z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16,

poz. 94).

Instytucja zasiedzenia jest jednym ze sposobów nabycia własności rzeczy

i następuje z mocy prawa. Jeżeli przedmiotem zasiedzenia jest nieruchomość, do

nabycia własności dochodzi po wykazaniu, że posiadanie miało charakter

samoistny i upłynął oznaczony w ustawie okres od objęcia nieruchomości we

władanie, zróżnicowany w zależności od tego, czy posiadacz pozostawał w dobrej

czy złej wierze. Samoistność posiadania, zdefiniowana w art. 336 k.c., oznacza

sprawowanie faktycznego władztwa nad rzeczą w połączeniu z wolą utrzymywania

się przy tym władztwie i zachowaniem ciągłości posiadania. Ocena, czy spełnione

zostały wymagania wskazujące na nabycie własności, dokonywana być powinna

według przepisów, które obowiązywały w czasie rozpoczęcia posiadania oraz

w okresie przewidzianym do nabycia własności. Wnioskodawca rozpoczęcie

posiadania działki o projektowanym numerze 50/3 łączył z datą zawarcia

nieformalnej umowy sprzedaży w dniu 15 marca 1945 r., a działki nr 17 z tego

rodzaju umową z dnia 13 lipca 1947 r. Wobec tego do oceny przesłanek

rozpoczęcia zasiedzenia i jego kontynuowania sięgnąć należało odpowiednio do

kodeksu Napoleona oraz dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe

(Dz. U. Nr 57, poz. 319 - dalej „prawo rzeczowe”). W odniesieniu do pierwszej

działki w art. 712 kodeksu Napoleona przewidziana została możliwość nabycia

własności także przez przedawnienie, do czego prowadziło, stosownie do art. 2229,

posiadanie ciągłe i nieprzerwane, spokojne, jawne i nie dwuznaczne, i pod tytułem

właściciela, przy uwzględnieniu domniemań objętych art. 2230, 2231. Nabycie

własności przez przedawnienie po upływie 30 lat, zgodnie z art. 2262, możliwe było

w razie posiadania tytułu nieważnego z powodu niedochowania formy czynności

prawnej - art. 2267. Z kolei wymóg formy aktu notarialnego wynikał z art. 82 § 1

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. Prawo

o notariacie (Dz. U. Nr 84, poz. 609). Z wejściem w życie, z dniem 1 stycznia

1947 r., prawa rzeczowego, stosownie do art. III § 1 pkt 1 i XXXIII dekretu Rady

Ministrów z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe

i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321) do zasiedzenia, którego

bieg rozpoczął się przed dniem wejścia w życie prawa rzeczowego, stosowało się

od tej chwili przepisy tego prawa; dotyczyło to w szczególności możności nabycia

prawa przez zasiedzenie. W odniesieniu do terminu zasiedzenia w art. XXXIII § 2

przewidziana została możliwość stosowania dla zasiedzenia rozpoczętego przed

wejściem w życie prawa rzeczowego, terminu przewidzianego w przepisach

dotychczasowych, jeżeli zgodnie z nimi zasiedzenie nastąpiłoby wcześniej niż przy

zastosowaniu krótszego terminu, objętego prawem rzeczowym, liczonego od

wejścia w życie tego prawa. W stosunku do zasiedzenia związanego z działką nr

17, którego rozpoczęcie wnioskodawca łączył z umową zawartą po wejściu w życie

prawa rzeczowego ocena przesłanek nabycia własności powinna uwzględniać

przepisy tego prawa oraz art. III pkt 3 i 4 oraz XLI ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r.

Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94). Od wejścia

w życie, z dniem 1 stycznia 1965 r., kodeksu cywilnego także do zasiedzenia

rozpoczętego przed tym dniem stosuje się przepisy kodeksu cywilnego,

w szczególności w odniesieniu do możności nabycia prawa przez zasiedzenie, co

obejmuje również kwestię istnienia dobrej wiary. W odniesieniu do terminu

zasiedzenia w art. XLI § 2 przewidziana została możliwość stosowania przepisów

dotychczasowych, jeżeli zasiedzenie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 1965 r.

nastąpiłoby wcześniej według tych przepisów, niż upływ krótszego terminu,

liczonego od wejścia w życie kodeksu. Zgodnie z art. 46 prawa rzeczowego umowa

o przeniesienie własności nieruchomości winna być pod nieważnością zawarta

w formie aktu notarialnego. Z art. LII przepisów wprowadzających prawo rzeczowe

i art. XLVIII przepisów wprowadzających kodeks cywilny wynika, że posiadanie

istniejące w dniu wejścia w życie przepisów prawa rzeczowego i kodeksu cywilnego

od tego dnia podlega przepisom tych ustaw. Posiadanie nieruchomości przez

nabywcę

nielegitymującego

się

ważnym

tytułem

objęcia

nieruchomości

w posiadanie i władania nią jak właściciel, traktowane jest jako posiadanie w złej

wierze zarówno na gruncie prawa rzeczowego, jak i kodeksu cywilnego. Wskazać

należy, że zgodnie z art. 50 § 2 prawa rzeczowego posiadającemu nieruchomość

przez okres 30 lat nie przypisywało się złej wiary. Art. 172 § 2 k.c. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 30 września 1990 r. przewidywał 20 letni termin do nabycia

własności nieruchomości przez posiadacza, który nie uzyskał posiadania w dobrej

wierze. Określenie zatem terminu wymaganego do zasiedzenia powinno nastąpić

w rozpoznawanej sprawie w oparciu o przepisy obowiązujące przed wejściem

w życie kodeksu cywilnego, stosownie do art. XLI § 2 przepisów wprowadzających

kodeks cywilny.

W tej sytuacji ocena rozpoczęcia zasiedzenia podlega przepisom obowiązującym

w dniu objęcia nieruchomości w posiadanie, a dalsze posiadanie odpowiednio do

przepisów wskazanych aktów prawnych - art. 2228 i nast. kodeksu Napoleona i art.

296 i nast. prawa rzeczowego, a następnie kodeksu cywilnego. Brak w opisanych

umowach postanowienia o wydaniu nieruchomości nie oznacza, że do tego

faktycznie nie doszło, jeśli zważyć na wolę sprzedawcy wyzbycia się wszelkich

praw do nieruchomości, uregulowanie ceny przez kupujących, brak jakiegokolwiek

zainteresowania nieruchomościami ze strony sprzedawcy i jej następców prawnych

oraz przyjęte przez Sąd przejawy posiadania. Badanie istnienia przesłanek

samoistnego posiadania objąć powinno okres do upływu terminu wymaganego do

zasiedzenia, przy uwzględnieniu uprawnień i obowiązków mających cechy

właścicielskie względem nieruchomości podlegającej utrzymaniu stosownemu do

jej charakteru i zasad gospodarowania. Podkreślenia wymaga, że w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie sąd nie jest związany datą

nabycia wskazaną we wniosku. Jeżeli zatem zgromadzony w sprawie materiał

wskazuje na to, że zasiedzenie nastąpiło w innej dacie, sąd ma obowiązek

stwierdzić nabycie przez zasiedzenie w dacie odpowiadającej rzeczywistemu

stanowi (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2006 r., II CSK

87/06, niepubl. i z dnia 13 października 2010r., I CSK 582/09, niepubl.).

Z powyższych względów zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu na

podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., a sprawa przekazaniu do

ponownego rozpoznania.